Τι είναι οι υποκειμενικές εμπειρίες;

Και πόσο σημαντικές είναι για την ύπαρξη και τη ζωή μας;

Οι υποκειμενικές εμπειρίες αποτελούν τον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου και συνδέονται άμεσα με τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας, την ταυτότητά μας, τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τις εμπειρίες μας. Περιλαμβάνουν τις προσωπικές μας αντιλήψεις, τις αναμνήσεις, τις επιθυμίες, τις προσδοκίες, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουμε όσα συμβαίνουν γύρω μας. Με άλλα λόγια, δεν αφορούν μόνο το τι συμβαίνει αντικειμενικά στη ζωή μας, αλλά κυρίως το πώς εμείς οι ίδιοι βιώνουμε και νοηματοδοτούμε αυτά τα γεγονότα. 

Κεντρική θέση στις υποκειμενικές εμπειρίες κατέχει η αίσθηση του εαυτού και της προσωπικής ταυτότητας. Μέσα από τη συνείδηση και την αναστοχαστική σκέψη, το άτομο έχει τη δυνατότητα να παρατηρεί, να αξιολογεί και να επανεξετάζει τον εαυτό του. Μπορεί να αναγνωρίζει τα χαρακτηριστικά, τις ικανότητες και τις αδυναμίες του, να διαμορφώνει μια εικόνα για το ποιος είναι και παράλληλα να αντιλαμβάνεται πώς τον βλέπουν οι άλλοι. Έτσι, δημιουργεί σταδιακά μια περισσότερο συνεκτική εικόνα του εαυτού του, η οποία συμβάλλει στη διαμόρφωση της αυτοαντίληψης και της αυτοεκτίμησής του.

Παράλληλα, οι υποκειμενικές εμπειρίες μας επιτρέπουν να κατανοούμε και να ερμηνεύουμε τη συμπεριφορά τόσο τη δική μας όσο και των άλλων. Μέσα από την επεξεργασία των εμπειριών μας προσπαθούμε να δώσουμε νόημα σε όσα συμβαίνουν, να εξηγήσουμε τις επιλογές και τις αντιδράσεις μας και να προσαρμόσουμε τη συμπεριφορά μας στις εκάστοτε συνθήκες. Με αυτόν τον τρόπο, η υποκειμενική εμπειρία λειτουργεί ως ένας μηχανισμός που συνδέει το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον, καθώς οι προηγούμενες εμπειρίες επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το παρόν και διαμορφώνουμε τις μελλοντικές μας προσδοκίες.

Η σημασία τους για την ανθρώπινη ύπαρξη είναι επομένως θεμελιώδης. Η αίσθηση ότι γνωρίζουμε ποιοι είμαστε, ότι η ζωή μας έχει συνέχεια και ότι οι εμπειρίες μας αποτελούν μέρος μιας ενιαίας προσωπικής ιστορίας συμβάλλει στη διατήρηση μιας σταθερής και συνεκτικής ταυτότητας. Η ύπαρξή μας δεν καθορίζεται μόνο από αντικειμενικά γεγονότα, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο τα βιώνουμε και τα εντάσσουμε στην προσωπική μας ιστορία.

Ωστόσο, η αίσθηση του εαυτού δεν παραμένει πάντοτε σταθερή. Όταν η αυτοαντίληψή μας απειλείται από αποτυχίες, απώλειες, αντιξοότητες ή σημαντικές αλλαγές στη ζωή, μπορεί να δημιουργηθεί ένα αίσθημα αβεβαιότητας και εσωτερικής ανασφάλειας. Αντίστοιχα, εσωτερικές αντιφάσεις, συγκρούσεις ή ασυνέχειες στη βιογραφική μας πορεία μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την προσωπική μας αξία. Όταν, για παράδειγμα, η εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας δεν συμφωνεί με όσα βιώνουμε ή με τον τρόπο που μας αντιμετωπίζουν οι άλλοι, μπορεί να προκύψει έντονη ψυχολογική πίεση.

Επομένως, οι υποκειμενικές εμπειρίες αποτελούν βασικό στοιχείο της ανθρώπινης ζωής, καθώς επηρεάζουν όχι μόνο την αυτογνωσία και την ταυτότητά μας, αλλά και τις σχέσεις μας, τις αποφάσεις μας, τη συμπεριφορά μας και τη συνολική ψυχική μας ισορροπία. Η δυνατότητα να κατανοούμε τις εμπειρίες μας, να τις επεξεργαζόμαστε και να τους αποδίδουμε νόημα μας βοηθά να διατηρούμε μια συνεκτική αίσθηση του εαυτού και να αντιμετωπίζουμε αποτελεσματικότερα τις αλλαγές και τις δυσκολίες της ζωής.

 

Πηγή

Αναστασία Ζήση, 2013, Κοινωνία, Κοινότητα και Ψυχική Υγεία. Εκδόσεις Gutenberg.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc., MA.

Το φαινόμενο Zeigarnik

Τι είναι αυτό το φαινόμενο και ποια είναι η Zeigarnik;

 

Το Φαινόμενο Zeigarnik αποτελεί ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα της γνωστικής ψυχολογίας, καθώς αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο οι ημιτελείς εργασίες και οι ανεκπλήρωτοι στόχοι επηρεάζουν τη μνήμη, την προσοχή και τη σκέψη. Σύμφωνα με το φαινόμενο αυτό, οι άνθρωποι τείνουν να θυμούνται ευκολότερα τις εργασίες που έχουν διακοπεί ή παραμένουν ανολοκλήρωτες σε σύγκριση με εκείνες που έχουν ολοκληρωθεί. Οι ημιτελείς δραστηριότητες φαίνεται να διατηρούν μια ιδιαίτερη θέση στο μυαλό, καθώς δημιουργούν μια μορφή ψυχολογικής και γνωστικής έντασης που παραμένει ενεργή μέχρι να επιτευχθεί η ολοκλήρωσή τους.

Η βασική ιδέα του φαινομένου είναι ότι κάθε ανολοκλήρωτη εργασία αφήνει ένα «γνωστικό αποτύπωμα» στον νου. Το άτομο συνεχίζει να επεξεργάζεται νοητικά την εκκρεμότητα, ακόμη και όταν ασχολείται με άλλες δραστηριότητες. Ως αποτέλεσμα, οι ανεκπλήρωτοι στόχοι γίνονται πιο προσβάσιμοι στη μνήμη και επανέρχονται συχνότερα στη σκέψη. Αυτό εξηγεί γιατί πολλοί άνθρωποι βασανίζονται από όσα δεν έχουν καταφέρει ακόμη να ολοκληρώσουν, ενώ συχνά ξεχνούν ή υποτιμούν τα επιτεύγματά τους. Ορισμένοι ερευνητές μάλιστα έχουν υποστηρίξει ότι αυτή η συνεχής εστίαση στις εκκρεμότητες μπορεί να συμβάλλει σε αρνητικές αυτοαξιολογήσεις, στην αίσθηση ανεπάρκειας και σε φαινόμενα όπως το σύνδρομο του απατεώνα (impostor syndrome), όπου το άτομο δυσκολεύεται να αναγνωρίσει την πραγματική του επιτυχία.

Η έρευνα έχει δείξει ότι οι ανεκπλήρωτοι στόχοι δεν επηρεάζουν μόνο τη μνήμη αλλά και τη συγκέντρωση. Συχνά δημιουργούν παρεμβατικές σκέψεις που εμφανίζονται ακόμη και όταν το άτομο προσπαθεί να ασχοληθεί με άσχετες εργασίες. Αυτές οι σκέψεις αποσπούν την προσοχή, καταναλώνουν γνωστικούς πόρους και ενδέχεται να μειώσουν την απόδοση σε άλλες δραστηριότητες. Ωστόσο, οι μελέτες έχουν καταδείξει ότι η δημιουργία ενός σαφούς και συγκεκριμένου σχεδίου δράσης για την ολοκλήρωση μιας εκκρεμότητας μπορεί να μειώσει σημαντικά αυτή την ψυχολογική επιβάρυνση. Όταν το άτομο καταγράφει τα επόμενα βήματα και δεσμεύεται σε ένα πλάνο ολοκλήρωσης, ο εγκέφαλος φαίνεται να «απελευθερώνει» μέρος της έντασης που συνδέεται με τον στόχο, επιτρέποντας καλύτερη συγκέντρωση σε άλλες δραστηριότητες. Αυτή η διαπίστωση εξηγεί γιατί οι λίστες υποχρεώσεων και ο προγραμματισμός καθηκόντων αποτελούν αποτελεσματικά εργαλεία οργάνωσης και διαχείρισης του άγχους.

Το φαινόμενο πήρε το όνομά του από τη Σοβιετική ψυχολόγο Bluma Zeigarnik, η οποία το περιέγραψε για πρώτη φορά το 1927. Η έμπνευση για τη μελέτη της προήλθε από μια παρατήρηση του μέντορά της, του διάσημου ψυχολόγου Kurt Lewin. Ο Lewin είχε διαπιστώσει ότι ένας σερβιτόρος μπορούσε να θυμάται με εντυπωσιακή ακρίβεια τις παραγγελίες πελατών που δεν είχαν ακόμη πληρώσει, αλλά ξεχνούσε γρήγορα τις λεπτομέρειες μόλις ολοκληρωνόταν η συναλλαγή. Η Zeigarnik αποφάσισε να διερευνήσει επιστημονικά αυτή την παρατήρηση. Στα πειράματά της ανέθετε στους συμμετέχοντες διάφορες εργασίες, επιτρέποντας σε κάποιους να τις ολοκληρώσουν ενώ σε άλλους διέκοπτε τη διαδικασία πριν φτάσουν στο τέλος. Όταν αργότερα ζητούσε από τους συμμετέχοντες να θυμηθούν τις εργασίες τους, διαπίστωνε ότι θυμούνταν σημαντικά καλύτερα εκείνες που είχαν μείνει ανολοκλήρωτες. Η ερμηνεία της ήταν ότι η διακοπή μιας δραστηριότητας δημιουργεί μια κατάσταση εσωτερικής έντασης που διατηρεί την εργασία ενεργή στη μνήμη μέχρι να ολοκληρωθεί.

Το Φαινόμενο Zeigarnik έχει σημαντικές εφαρμογές στην εκπαίδευση και τη μάθηση. Έρευνες έχουν δείξει ότι η διακοπή της μελέτης σε στρατηγικά σημεία και η επιστροφή σε αυτή μετά από ένα σύντομο διάλειμμα μπορεί να ενισχύσει την ανάκληση πληροφοριών και τη μακροπρόθεσμη μνήμη. Όταν η μαθησιακή διαδικασία διακόπτεται προσωρινά, το υλικό παραμένει ενεργό στο γνωστικό σύστημα, γεγονός που διευκολύνει την εδραίωση της γνώσης. Για τον λόγο αυτό, οι σύντομες περίοδοι ανάπαυσης κατά τη διάρκεια της μελέτης θεωρούνται ιδιαίτερα αποτελεσματικές για τη βελτίωση της μάθησης.

Παράλληλα, το φαινόμενο μπορεί να αξιοποιηθεί για την αντιμετώπιση της αναβλητικότητας. Συχνά, το δυσκολότερο μέρος μιας απαιτητικής εργασίας είναι η έναρξή της. Σύμφωνα με το Φαινόμενο Zeigarnik, ακόμη και ένα μικρό πρώτο βήμα αρκεί για να ενεργοποιήσει τη γνωστική ένταση που σχετίζεται με την εργασία. Μόλις το άτομο ξεκινήσει, ο εγκέφαλος τείνει να διατηρεί την εργασία ενεργή στη σκέψη, αυξάνοντας την πιθανότητα να επιστρέψει σε αυτήν και να την ολοκληρώσει. Έτσι, η στρατηγική του «ξεκινώ έστω και για λίγα λεπτά» μπορεί να αποτελέσει αποτελεσματικό μέσο υπέρβασης της αναβλητικότητας.

Το Φαινόμενο Zeigarnik έχει επίσης εφαρμογές στις διαπροσωπικές σχέσεις. Οι αρνητικές εμπειρίες που δεν έχουν συζητηθεί ή επιλυθεί συχνά παραμένουν ενεργές στη μνήμη και επανέρχονται στη σκέψη με μεγαλύτερη συχνότητα από τις θετικές εμπειρίες. Οι ανεπίλυτες συγκρούσεις, οι παρεξηγήσεις και τα συναισθηματικά τραύματα μπορεί να επαναλαμβάνονται νοητικά, επηρεάζοντας την εμπιστοσύνη και την ποιότητα των σχέσεων. Όσο ένα ζήτημα παραμένει ανοιχτό, τόσο μεγαλύτερη είναι η πιθανότητα να συνεχίσει να επιβαρύνει ψυχολογικά τα εμπλεκόμενα άτομα.

Τέλος, το Φαινόμενο Zeigarnik προσφέρει ένα ισχυρό επιχείρημα ενάντια στο multitasking. Όταν οι άνθρωποι προσπαθούν να διαχειριστούν πολλές εργασίες ταυτόχρονα, δημιουργούν έναν μεγάλο αριθμό ανολοκλήρωτων γνωστικών διεργασιών που ανταγωνίζονται για την προσοχή τους. Αυτό αυξάνει τη νοητική κόπωση, μειώνει τη συγκέντρωση και επιβραδύνει την παραγωγικότητα. Αντίθετα, η ολοκλήρωση μίας εργασίας πριν από τη μετάβαση στην επόμενη επιτρέπει την απελευθέρωση γνωστικών πόρων και συμβάλλει σε πιο αποτελεσματική και ποιοτική εργασία.

Ποια είναι η Zeigarnik; Η Bluma Wulfovna Zeigarnik (1901–1988) ήταν μια σημαντική Σοβιετική ψυχολόγος και ψυχίατρος με καταγωγή από τη Λιθουανία. Αναγνωρίζεται ως μία από τις σημαντικές προσωπικότητες στην ιστορία της ψυχολογίας του 20ού αιώνα. Η Zeigarnik σπούδασε στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου και ήταν στην ερευνητική ομάδα του Lewin.

Το Φαινόμενο Zeigarnik αποκαλύπτει ότι ο ανθρώπινος νους δεν αντιμετωπίζει όλες τις εμπειρίες με τον ίδιο τρόπο. Οι εκκρεμότητες, οι διακοπές και οι ανεκπλήρωτοι στόχοι έχουν τη δύναμη να παραμένουν ενεργοί στη σκέψη και να επηρεάζουν τη μνήμη, τη μάθηση, τη συμπεριφορά και τις διαπροσωπικές σχέσεις. Η κατανόηση αυτού του μηχανισμού μπορεί να βοηθήσει τα άτομα να οργανώνουν αποτελεσματικότερα τη ζωή τους, να μειώνουν το άγχος, να ενισχύουν τη μάθησή τους και να διαχειρίζονται πιο αποτελεσματικά τις καθημερινές τους υποχρεώσεις.

 

Πηγές:

https://www.psychologytoday.com/us/basics/zeigarnik-effect.

 

Νίκος Κουραβάνας - Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

Απώλεια ταυτότητας και διαμόρφωση του εαυτού

 Ο εαυτός και η ταυτότητα είναι δύο θεμελιώδεις έννοιες άμεσα συνδεδεμένες για την ανθρώπινη ύπαρξη. Θεωρητικοί, όπως ο Erikson και ο Goffman μελέτησαν την έννοια της ταυτότητας εστιάζοντας σε σημαντικούς παράγοντες που τη διαμορφώνουν, όπως η εμπειρία, ο χρόνος και οι ρόλοι που επωμίζονται τα άτομα σε μια κοινωνία. Ο Tajfel και ο Turner υποστήριζαν ότι μπορούμε να μελετήσουμε την ταυτότητα μέσα από τις διομαδικές συγκρούσεις, λαμβάνοντας υπόψη τη διαμόρφωση της ταυτότητας κατά τη διάρκεια της ζωής του ατόμου, με βάση τις ομάδες υπαγωγής. 

 

Σε περίπτωση που η δομημένη ταυτότητα του ατόμου κλονιστεί, το άτομο χάνει την αυτοαντίληψή του. Είναι σημαντική η ανάγκη του ατόμου να προσλαμβάνει τον εαυτό του ως ένα σταθερό σύνολο, ως μια ολότητα. Αν το άτομο έρθει αντιμέτωπο με την απώλεια ρόλων, που αποτελούν μέρος της δόμησης της ταυτότητάς του, τότε μπορεί να νιώθει ότι κλονίζεται η ταυτότητα που φέρει.

Ένα παράδειγμα απώλειας ταυτότητας οφείλεται στην απώλεια της εργασίας, καθώς το άτομο χάνει έναν σημαντικό κοινωνικό του ρόλο και μια κοινωνική θέση. Νιώθει ότι εξαρτάται από τους άλλους σε πρακτικό, οικονομικό και ψυχολογικό επίπεδο, ενώ ταυτόχρονα νιώθει περιθωριοποιημένο και υπό παρακμή.

Μία ακόμη σημαντική απώλεια είναι η απώλεια σχέσης, στην οποία το άτομο έχει επενδύσει συναισθηματικά. Το άτομο μπορεί να βιώσει τη διακοπή σχέσεων με φίλους, συντρόφους ή και μέλη της οικογένειας. Εξωτερικοί παράγοντες και αλλαγές στον τρόπο ζωής δουν περιοριστικά στις σχέσεις και οδηγούν στη διάλυση κάποιων σχέσεων. Στην περίπτωση ενός διαζυγίου ή ενός αποχωρισμού όπου το άλλο άτομο είναι εν ζωή, ο πενθών πρέπει να θρηνήσει την απώλεια κάποιου που συνεχίζει να ζει.

  

Πηγή:

Απώλεια «Σημαντικού Άλλου». 2018. Επιστημ. Επιμ. Γρηγόρης Ποταμιάνος. Εκδόσεις Παπαζήση.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

Προσωπικές προσβολές και ο ρόλος του πολιτισμού

«Πειραματικές μελέτες οι οποίες έχουν διεξαχθεί στη Βόρειο Αμερική δείχνουν ότι πράγματι, ακόμη και σε ατομικό επίπεδο, η επιθετικότητα δεν ακολουθεί αναπόφευκτα το αίσθημα ματαίωσης. Αυτό το συμπέρασμα ανοίγει τον δρόμο για τη διερεύνηση μιας πλειάδας πολιτισμικών επιρροών σχετικά με το εάν και το πώς θα εκφραστεί η επιθετικότητα. Αναμφίβολα, στην πλειονότητά τους οι ορισμοί της επιθετικότητας περιλαμβάνουν τον φόνο, ωστόσο υπάρχουν πολλές διαφορές σε διαπολιτισμικό επίπεδο σχετικά με το εάν βλάβες μικρότερου βαθμού συνιστούν ή όχι πράξη επιθετικότητας.

Για παράδειγμα, η έντονη κριτική που ασκεί ένα προϊστάμενος ενδέχεται σε έναν πολιτισμό υψηλής απόστασης εξουσίας να θεωρείται πολύ λιγότερο επιθετική ως συμπεριφορά συγκριτικά με έναν πολιτισμό χαμηλής απόστασης εξουσίας.

Ο Bond και οι συν. του έλεγξαν αυτή την υπόθεση σε μια μελέτη με φοιτητές από το Χόνγκ Κονγκ και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Πιο αναλυτικά, ζητήθηκε από τους φοιτητές να αξιολογήσουν ένα περιστατικό στο οποίο ένας διευθυντής προσβάλλει είτε έναν προϊστάμενο είτε έναν υφιστάμενό του, ο οποίος ανήκει ή όχι στο τμήμα του. Συγκριτικά με τις αξιολογήσεις των Αμερικανών φοιτητών, αυτές των Κινέζων φοιτητών επηρεάζονταν περισσότερο από το ποιος ήταν ο αποδέκτης της προσβολής.

Συγκεκριμένα, οι Κινέζοι θεώρησαν λιγότερο αθέμιτη την προσβολή η οποία είχε αποδέκτη έναν υφιστάμενο που ανήκε το τμήμα του διευθυντή, και δεν θεώρησαν ότι συνιστούσε επαρκή λόγο για να αντιπαθήσουν τον συγκεκριμένο διευθυντή. Επιπρόσθετα, οι Κινέζοι διαχώριζαν σε μεγαλύτερο βαθμό τις προσβολές που απευθύνονταν προς μέλη της ομάδας παρά προς άτομα τα οποία δεν ανήκαν στην ομάδα.

Αυτό πιθανότατα σχετίζεται με τον υψηλότερο βαθμό συλλογικότητας που χαρακτηρίζει το Χονγκ Κονγκ συγκριτικά με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Μάλιστα, οι Κινέζοι ονομάζουν συχνά επιπλήξεις τις προσβολές που απευθύνονται σε άτομα τα οποία ανήκουν στο πλαίσιο της ομάδας, μια περιγραφή που τις νομιμοποιεί περισσότερο» (σελ. 152-153).

Μελέτες στον χώρο της Ανθρωπολογίας διερεύνησαν τους ‘’πολιτισμούς της τιμής’’. Στους πολιτισμούς αυτούς ένα κρίσιμο σχόλιο μπορεί εύκολα να οδηγήσει σε αντεπίθεση και ανταπόδοση, που είναι υπερβολική και δυσανάλογη σε σχέση με αυτό που θα περίμενε κάποιος που δεν προέρχεται από αυτόν τον πολιτισμό. Οι βίαιες αντιδράσεις αυτών των πολιτισμών δικαιολογούνται από μια ολόκληρη ιδεολογία, που πρεσβεύει την ανάγκη να προστατεύει κανείς τον εαυτό του, την τιμή ή τη φήμη του.

Επίσης, μέσα από τις παρατηρήσεις και τα ευρήματα των ανθρωπολόγων φαίνεται πως οι πολιτισμοί της τιμής συνδέονται με ποιμενικές οικονομίες, όπου η συχνή απουσία νομικής αποκατάστασης σε περίπτωση κλοπής οδηγούσε στην ανάγκη κοινωνικοποίησης των βοσκών έτσι ώστε να μπορέσουν οι ίδιοι να διαπράττουν πράξεις βίας κατά των κλεφτών.

Παρόλο που η ποιμενική κτηνοτροφία έχει αλλάξει μορφή, οι πολιτισμοί της τιμής φαίνεται πως συνεχίζουν να υπάρχουν και είναι υπερευαίσθητοι στις προσβολές, που εκλαμβάνουν ως απειλές για την αντρική τους υπόληψη και είναι προετοιμασμένοι για επίθεση ή διεκδίκηση της κυριαρχίας.  

 

Πηγή:

Smith, Peter & Bond, Michael Harris. (2011). Διαπολιτισμική Κοινωνική Ψυχολογία. Εκδόσεις Gutenberg.

 

Κουραβάνας Νίκος- Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

Ο ατομικός, σχεσιακός και συλλογικός εαυτός

Ο εαυτός έχει μελετηθεί από πολλούς θεωρητικούς και έχει καθοριστεί με διάφορους τρόπους: πρόκειται για μια ολότητα; Για ένα ενιαίο σύνολο ή για μια δομή, που αποτελείται από διαφορετικά μέρη;

 

Οι Brewer & Gardner πρότειναν ότι ο εαυτός διαμορφώνεται με βάση το κοινωνικό πλαίσιο και περιέγραψαν τρεις μορφές του εαυτού:

Þ    Τον ατομικό εαυτό- που ορίζεται από τα προσωπικά χαρακτηριστικά που διαφοροποιούν τον εαυτό από όλους τους άλλους. Το άτομο είναι μια μοναδική οντότητα που φέρει τα δικά του χαρακτηριστικά, τις δικές του ικανότητες και προτιμήσεις. Το κάθε άτομο διαφοροποιείται από τα υπόλοιπα άτομα, καθορίζοντας τη δική του ταυτότητα, αυτά που τον κάνουν να ξεχωρίζει και τον κάνουν να νιώθει μοναδικός.

Þ    Τον σχεσιακό εαυτό- που ορίζεται από τις δυαδικές σχέσεις που ενσωματώνουν τον εαυτό σε σημαντικούς άλλους ανθρώπους. Το άτομο διαμορφώνεται μέσα από τις διαπροσωπικές του σχέσεις, εστιάζοντας στην αμοιβαιότητα, τους δεσμούς και τις σχέσεις με τους άλλους. Το βασικό ερώτημα είναι πώς ο καθένας καθορίζει τον εαυτό του με βάση τους σημαντικούς άλλους.   

Þ    Τον συλλογικό εαυτό- που ορίζεται από τη συμμετοχή σε μια ομάδα που διαφοροποιεί το εμάς από το αυτούς. Το άτομο ως μέλος μιας ομάδας καθορίζει τον εαυτό του. Εστιάζοντας στην ομαδική ταυτότητα το άτομο αντλεί στοιχεία για τον εαυτό του.

Επομένως ο εαυτός έχει πολλαπλά επίπεδα και διαφορετικές πλευρές που ενεργοποιούνται ανάλογα με το κοινωνικό περιβάλλον.

Αν βρισκόμαστε σε ένα περιβάλλον ανταγωνιστικό υπερισχύει ο ατομικός εαυτός και δίνουμε έμφαση στην προσπάθεια να ξεχωρίσουμε και να τα καταφέρουμε. Αν εστιάζουμε στις στενές διαπροσωπικές σχέσεις, υπερισχύει ο σχεσιακός εαυτός, καθώς προσπαθούμε να διαμορφώσουμε στενές σχέσεις και να υπάρξουμε μέσα σε αυτές. Αν βρισκόμαστε μέσα σε ομαδικές αλληλεπιδράσεις ή συγκρούσεις ομάδων, αναδύεται ο συλλογικό εαυτός, καθώς προσπαθούμε να συνυπάρξουμε με τους υπόλοιπους μέσα στην ομάδα και να διατηρήσουμε τη συνοχή της ομάδας.

 

 

Πηγή:

Brewer, M. B., & Gardner, W. (1996). Who is this “We”? Levels of collective identity and self representations. Journal of Personality and Social Psychology, 71(1), 83–93.

Hogg & Vaughan. 2010. Κοινωνική Ψυχολογία. Gutenberg.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

Ο εαυτός της συμβολικής αλληλεπίδρασης

Μια παραλλαγή της ιδέας του συλλογικού εαυτού είναι η αναγνώριση ότι ο εαυτός αναφέρετε και διαμορφώνετε από την κοινωνική αλληλεπίδραση. Οι πρώτοι ψυχολόγοι, όπως ο William James διέκριναν μεταξύ του εαυτού ως αγωγού συνείδησης, δηλαδή του εγώ και του εαυτού ως αντικειμένου αντίληψης, δηλαδή του εμένα.

 

Η αναστοχαστική γνώση καθίσταται δυνατή γιατί το εγώ μπορεί να αντιλαμβάνεται το εμένα και επομένως οι άνθρωποι μπορούν να αντιλαμβάνονται το εμένα και επομένως οι άνθρωποι μπορούν να αντιλαμβάνονται τους εαυτούς τους. Οι άνθρωποι τείνουν να επαναδομούν το ποιοι είναι χωρίς να έχουν επίγνωση ότι το κάνουν και γενικά, αν και οι άνθρωποι μπορεί να έχουν επίγνωση του ποιοι είναι αναφορικά με τις στάσεις και τις προτιμήσεις τους, δεν είναι αρκετά καλοί στο να καταλάβουν πως έφτασαν σε αυτή τη γνώση.

Οι άνθρωποι έχουν μια αίσθηση του εμένα και σύμφωνα με τη συμβολική αλληλεπίδραση, ο εαυτός προκύπτει από την ανθρώπινη αλληλεπίδραση (Mead), η οποία είναι κατά μεγάλο μέρος συμβολική. Όταν αλληλεπιδρούμε με ανθρώπους το κάνουμε κυρίως μέσω λέξεων και μη λεκτικών νύξεων που είναι πλούσιες σε νόημα γιατί μπορούν να συμβολίζουν πολύ περισσότερα  από αυτά που είναι επιφανειακώς διαθέσιμα στην ίδια τη συμπεριφορά. Ο Mead πίστευε ότι η κοινωνία επηρεάζει τα άτομα μέσα από την αυτοθεώρηση και η αυτοθεώρηση αναδύεται και μεταβάλλεται συνεχώς μέσα από την αλληλεπίδραση μεταξύ των ανθρώπων.

Αυτή η αλληλεπίδραση εμπεριέχει σύμβολα που πρέπει να έχουν κοινό νόημα για να επικοινωνούνται αποτελεσματικά. Η αποτελεσματική αλληλεπίδραση επίσης βασίζεται στη δυνατότητα ανάληψης του ρόλου του άλλου ατόμου, που περιλαμβάνει το να βλέπει κάποιος τον εαυτό του όπως τον βλέπουν οι άλλοι- ως ένα κοινωνικό αντικείμενο, δηλαδή ως εμένα και όχι ως κοινωνικό υποκείμενο δηλαδή ως εγώ.

Επειδή οι άλλοι συχνά μας βλέπουν ως εκπροσώπους κατηγοριών, το εμένα είναι πιθανότητα  πιο συχνά αντιληπτό ως ένα συλλογικό εμένα, θα μπορούσαμε ακόμα και να το αντιληφθούμε ως εμάς. Οι συναινετικές αναπαραστάσεις του κόσμου σε κοινωνιακό επίπεδο συναλλάσσονται μέσα από τη συμβολική αλληλεπίδραση. Για να γίνει αυτό αποτελεσματικά πρέπει να μπούμε στη θέση του άλλου και να δούμε τον εαυτό μας όπως τον βλέπουν οι άλλοι.

Έτσι κατασκευάζουμε μια αυτοαντίληψη που αντικατοπτρίζει την κοινωνία στην οποία ζούμε, άρα έχουμε συγκροτηθεί κοινωνικά.  Η συμβολική αλληλεπίδραση προσφέρει ένα αρκετά εξεζητημένο και πολύπλοκο υπόδειγμα αυτοθεώρησης. Παρόλα αυτά παράγει μια εξαιρετικά ευθεία πρόβλεψη:

Επειδή η αυτοθεώρηση προέρχεται από την αντίληψη του εαυτού μας όπως τον βλέπουν οι άλλοι (κατοπτρικός εαυτός: ο εαυτός που προκύπτει όταν τον βλέπουμε όπως τον βλέπουν οι άλλοι).

 

Πηγή:

Hogg & Vaughan. 2010. Κοινωνική Ψυχολογία. Gutenberg.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

Ανακαλύπτοντας τον άλλο

Ο δεσμός με βάση τον Winnicott

 

«Ο Winnicott ασχολήθηκε με αυτό που κάνει έναν άνθρωπο να νιώθει αναληθής προς τον εαυτό του, με τη νέκρωση και την απόγνωση που συντροφεύουν την αίσθηση της πλασματικότητας, με αυτό που αποκάλεσε ψευδή εαυτό. Συμπέρανε πως ένα από τα πιο σημαντικά στοιχεία της αίσθησης αυθεντικότητας ήταν η αναγνώριση μιας εξωτερικής πραγματικότητας που δεν αποτελεί δικά μας προβολή αλλά το βίωμα της συνάντησης με άλλες υπάρξεις. 

 

Ο Winnicott παρουσιάζει την ιδέα πως προκειμένου να γίνουμε ικανοί να χειριστούμε το αντικείμενο, πρέπει πρώτα να το καταστρέψουμε. Κάνει τη διάκριση ανάμεσα σε δύο διαστάσεις της εμπειρίας: τη σχέση με το αντικείμενο και τη χρήση του αντικειμένου. Χρήση του αντικειμένου σημαίνει ότι μπορώ να αποκομίσω δημιουργικό όφελος από ένα άλλο άτομο. Σχέση σημαίνει η εμπειρία του υποκειμένου ως αυτόνομη οντότητα, κατά την οποία το αντικείμενο είναι απλώς μια έκφανση του υποκειμένου» (σελ. 52-53).

«Αρχικά, λέει ο Winnicott, ένα αντικείμενο μπαίνει σε σχέση, αποτελεί μέρος του νου του υποκειμένου, χωρίς να βιώνεται απαραίτητα ως πραγματικό, εξωτερικό ή ανεξάρτητο. Αλλά εδώ έρχεται μια στιγμή στην ανάπτυξη του υποκειμένου όπου αυτού του είδους ο τρόπος σχέσης πρέπει να υποχωρήσει, προκειμένου να αναδειχθεί η εκτίμηση του αντικειμένου ως εξωτερική οντότητα κι όχι ως κάτι στον νου μας. Αυτή η ικανότητα να εμπλακούμε σε ανταλλαγή με το εξωτερικό αντικείμενο είναι αυτό που ο Winnicott αποκαλεί χρήση του αντικειμένου. Και εδώ το υποκείμενο συναντά την πιο ενοχλητική όλων των πρώιμων αποτυχιών που ζητά επιδιόρθωση. Όταν το υποκείμενο αποτύχει στη μετάβαση από τη σχέση στη χρήση, σημαίνει πως δεν έχει καταφέρει να τοποθετήσει το αντικείμενο έξω από τον εαυτό του, να το διαφοροποιήσει από τη νοητική εμπειρία του παντοδύναμου ελέγχου του. Μπορεί να κάνει χρήση του αντικειμένου μόνο αν το αντιληφθεί ως ένα εξωτερικό φαινόμενο, όχι ως μια προβολική οντότητα, όταν το αναγνωρίσει ως οντότητα δικαιωματικά ανεξάρτητη.

Ο Winnicott εξηγεί πως η αναγνώριση του άλλου συμπεριλαμβάνει μια παράδοξη διαδικασία κατά την οποία το αντικείμενο καταστρέφεται πάντα στη φαντασία. Η ιδέα πως για να τοποθετηθεί ο άλλος έξω, στην πραγματικότητα, πάντα απαιτείται η καταστροφή του αποτέλεσε συχνά πηγή σύγχυσης. Διαισθητικά, εντούτοις, κατανοούμε πως πρόκειται για κάτι αρκετά απλό. Ο Winnicott λέει πως το αντικείμενο πρέπει να καταστραφεί μέσα μας προκειμένου να ξέρουμε πως έχει επιβιώσει έξω από μας. Έτσι, μπορούμε να το αναγνωρίσουμε ως μη υποκείμενο στον δικό μας νοητικό έλεγχο. Αυτός ο τρόπος σχέσης καταστροφής και επιβίωσης αποτελεί μετασχηματισμό και λύση του παραδόξου του Hegel: στην προσπάθεια για επιβεβαίωση το κάθε υποκείμενο πρέπει να παίξει τη ζωή του, πρέπει να παλέψει για να αναιρέσει τον άλλο και αλίμονο αν τα καταφέρει» (σελ. 53-54).    

 

Πηγή:

Jessica Benjamin. 2023. Τα δεσμά του έρωτα. Ψυχανάλυση, φεμινισμός και το πρόβλημα της κυριαρχικότητας. University Studio Press.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

Σχέσεις που αποχαιρετάμε για πάντα…

Χωρίς να υπάρχει θάνατος

 

Ο θάνατος θεωρείται ο πιο βίαιος και ξαφνικός αποχωρισμός που μπορεί να μας συμβεί και να μας οδηγήσει στην απώλεια ενός ανθρώπου. 

 

Ωστόσο, υπάρχουν κάποιοι άνθρωποι που καλείσαι να τους αποχαιρετήσεις για πάντα όχι λόγω ενός ξαφνικού ή επικείμενου θανάτου αλλά λόγω αναγκαστικού αποχωρισμού, που προέρχεται από τρίτους παράγοντες, που σημαίνει χωρίς τη δική μας επιλογή.

Με ή χωρίς αντίο, υπάρχουν κάποιοι αποχωρισμοί που είναι βίαιοι, ξαφνικοί, αναγκαστικοί, χωρίς τη δική μας επιλογή.

Μπορεί να πονάς, να διαφωνείς, να θέλεις να αλλάξει αυτή η κατάσταση, αλλά ξέρεις ότι δε γίνεται. Μπορεί να μην είναι δική σου απόφαση αλλά αυτό δεν αλλάζει την κατάσταση, δε σημαίνει κάτι. Μια σχέση μπορεί να λήξει οριστικά χωρίς να υπάρχει θάνατος αλλά είναι σαν ένας θάνατος- μια οριστική κατάσταση, που δεν έχει επιλογή, δεν έχεις βούληση, δεν μπορείς να κάνεις κάτι.

Ακολουθείς το «ανακοινωθέν του θανάτου» της σχέσης και απλά πενθείς για αυτή τη σχέση. Είναι σαν ένα ανεπίλυτο πένθος, γιατί ο θάνατος δεν έχει επέλθει, όμως ξέρει πως δεν υπάρχει επιστροφή, δεν θα τον ξαναδείς, δε θα ξανακούσεις τη φωνή του, δεν θα ξανασυζητήσεις μαζί του, δε θα είστε ποτέ πια μαζί, ο ένας απέναντι στον άλλο- πρόσωπο με πρόσωπο…

Μπορεί να μην είναι αλλά το ‘χεις βιώσει σαν ένα βίαιο ξαφνικό θάνατο, που δεν πρόλαβες να κάνεις αποχαιρετισμούς, ούτε να πεις τα τελευταία λόγια, που πάντα έβλεπες στις ταινίες να λέγονται και τι θα μπορούσες να πρωτοπείς…

Οι βίαιοι αποχωρισμοί που πάντα ήταν ένα αγκάθι στη ζωή σου σε ακολουθούν και γίνονται ένας ζωντανός εφιάλτης στα όνειρά σου, που έρχεται ξανά και ξανά, υπενθυμίζοντάς σε πόσο αδύναμος και ανυπεράσπιστος είσαι σε αυτή τη ζωή…

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.