Ο Γούνινος Θεραπευτής μου!

Πώς τα ζώα μπορούν να βελτιώσουν τα αποτελέσματα μιας θεραπείας.

Ως γνωστόν, τα κατοικίδια είναι οι καλύτεροι φίλοι του ανθρώπου! Το ερώτημα που θα μας απασχολήσει είναι το εάν και το κατά πόσο θα μπορούσαν επίσης να είναι και το καλύτερο «φάρμακο» για την σωματική και την ψυχική υγεία του ανθρώπου.  Η έρευνα δείχνει ότι τα κατοικίδια ζώα μπορούν να αποτελέσουν μια σημαντική πτυχή της θεραπείας για όσους έχουν περισσότερο ανάγκη να βοηθηθούν.

Η Delta Society, είναι ένας ηγετικός μη κερδοσκοπικός οργανισμός που έχει δεσμευτεί να προωθήσει τον προγραμματισμό ζώων – θεραπείας ή θεραπευτικών ζώων όπως συνήθως λέγονται, ορίζοντας τις διαμεσολαβήσεις ζώων - θεραπείας πιο ευρύτερα ως "ποικίλες διαδικασίες που στοχεύουν στις συγκεκριμένες πτυχές (αναπτυξιακές, θεραπευτικές, συναισθηματικές, συμπεριφορικές) του ατόμου ή ομάδων ατόμων που συμμετέχουν στην εργασία με εκπαιδευμένα ζώα, " καθώς και σε θεραπεία υποβοηθούμενη από ζώα, ως" παρεμβάσεις που στοχεύουν και αποσκοπούν στην προώθηση της βελτίωσης της σωματικής, κοινωνικής, συναισθηματικής και / ή γνωστικής λειτουργίας των εμπλεκομένων ατόμων  και στην οποία μια ειδικά εκπαιδευμένη ομάδα χειριστών ζώων θεραπείας, αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της θεραπευτικής διαδικασίας. "

Αυτός ο ορισμός, επομένως, διαφοροποιεί τα ζώα- θεραπείας από τα ζώα υπηρεσίας και εξαιρεί τα ζώα υπηρεσίας - για παράδειγμα, σκύλους βοηθούς ατόμων με οπτική αναπηρία - καθώς αυτά τα ζώα είναι λιγότερο θεραπευτικά, εφόσον εξυπηρετούν συγκεκριμένους σκοπούς όπως το να επιτρέπουν σε ένα άτομο με αναπηρίες να αποκτά τις ίδιες ή παρόμοιες ικανότητες με τα άλλα άτομα που δεν αντιμετωπίζουν ανάλογες αναπηρίες. Επιπλέον, αυτός ο ορισμός καθιστά σαφές ότι οι διαμεσολαβήσεις ζώων θεραπείας πρέπει να έχουν μετρήσιμους στόχους και να παρέχονται σε συντονισμό με έναν εκπαιδευμένο επαγγελματία.

Οι διαμεσολαβήσεις ζώων - θεραπείας υπάρχουν εδώ και δεκαετίες στην ψυχιατρική. Ένας γνωστός ψυχίατρος που ειδικεύεται στα παιδιά, ο Levinson, συχνά περιλάμβανε τον σκύλο του Jingles σε συνεδρίες με ασθενείς. Οι Corson et al. (1977) εισήγαγαν κατοικίδια ζώα σε ένα ψυχιατρικό θάλαμο, σημειώνοντας ότι, "αυτή η πρακτική οδήγησε σε εκτεταμένες θετικές κοινωνικές αλληλεπιδράσεις, όχι μόνο από την πλευρά του ασθενούς που υποβλήθηκε σε θεραπεία αλλά και από την πλευρά των άλλων ασθενών που παρευρίσκονταν στο χώρο εκείνη την ώρα. Βελτίωσε τις αλληλεπιδράσεις προσωπικού-ασθενούς. Επίσης, το κατοικίδιο ζώο φάνηκε να προσθέτει πολλά στην ανάπτυξη μιας πιο ανθρώπινης ατμόσφαιρας στο θάλαμο. " (σελ. 61).

Έκτοτε, τα ζώα έχουν χρησιμοποιηθεί σε θεραπευτικές παρεμβάσεις για πολλούς διαφορετικούς κλινικούς πληθυσμούς με αναφερόμενη επιτυχία.

Η σχιζοφρένεια είναι μια κατάσταση ψυχικής υγείας στην οποία τα άτομα αντιμετωπίζουν, μεταξύ άλλων προκλήσεων, διαταραγμένη επικοινωνία και μειωμένη κοινωνική λειτουργικότητα, που συχνά συνδυάζεται με παρατεταμένη διαμονή στο νοσοκομείο, συμβάλλοντας με αυτό τον τρόπο στην κοινωνική απομόνωση. Η έρευνα για τις διαμεσολαβήσεις ζώων - θεραπείας για αυτήν την ομάδα είναι πολλά υποσχόμενη. Οι Barak et al. (2001) διαπίστωσαν ότι σε σύγκριση με μια ομάδα ελέγχου, οι ενήλικες με σχιζοφρένεια σε μια μακροχρόνια εγκατάσταση ασθενών εμφάνισαν αυξημένη κοινωνική λειτουργικότητα μετά από μια περίοδο έξι μηνών, κατά τη διάρκεια της οποίας αλληλεπίδρασαν με έναν σκύλο για τρεις ώρες μία φορά την εβδομάδα. Οι Nathans-Barel et al. (2005) διαπίστωσαν ότι η ανηδονία ή πιο απλά η απώλεια ευχαρίστησης, που συχνά βιώνουν οι σχιζοφρενικοί ασθενείς, μειώθηκε σημαντικά μετά από εβδομαδιαίες δραστηριότητες που είχαν ως επίκεντρο τα ζώα, σε σύγκριση με εκείνες της ομάδας ελέγχου που δεν περιλάμβανε δραστηριότητες με επίκεντρο τα ζώα.

Όπως εξέφρασε ο κορυφαίος συμπεριφοριστής ζώων και αυτιστικός ερευνητής Temple Grandin, «τα ζώα μας κάνουν ανθρώπους». Οι αυτιστικοί άνθρωποι έχει αποδειχθεί ότι αγωνίζονται με κοινωνικές καταστάσεις που απαιτούν μια λεπτή κατανόηση της επικοινωνίας, συμπεριλαμβανομένου του να μαντεύουν τι πραγματικά εννοεί κάποιος καθώς και να προσπαθούν να κατανοούν τις προθέσεις των άλλων. Η έρευνα δείχνει ότι αυτό δεν σημαίνει ότι δεν ενδιαφέρονται να κοινωνικοποιηθούν, αλλά μάλλον ότι οι γνωστικές διαφορές μπορεί να κάνουν τέτοιες εμπειρίες δύσκολες και να οδηγήσουν σε κοινωνική απόρριψη.

Η ύπαρξη κοινωνικών εμπειριών με ζώα, ωστόσο, έχει αποδειχθεί ότι είναι ένα αποτελεσματικό θεραπευτικό εργαλείο για τη βελτίωση των κοινωνικών αποτελεσμάτων για τους αυτιστικούς. Οι Gabriels et al. (2015) για παράδειγμα διαπίστωσαν ότι τα αυτιστικά παιδιά που ολοκλήρωσαν ένα πρόγραμμα θεραπείας με ιπποειδή 10 εβδομάδων, παρουσίασαν σημαντικά βελτιωμένη κοινωνική λειτουργικότητα, σε σύγκριση με τους συμμετέχοντες της ομάδας ελέγχου. O'Haire et al. (2015) αξιολόγησαν τα επίπεδα στρες στα αυτιστικά παιδιά κατά τη διάρκεια τεσσάρων δραστηριοτήτων: σιωπηλή ανάγνωση, ανάγνωση δυνατά, ελεύθερο παιχνίδι με συνομηλίκους και ελεύθερο παιχνίδι με συνομηλίκους παρουσία ινδικών χοιριδίων. Τα ευρήματα έδειξαν αυξημένο άγχος σε όλες τις συνθήκες εκτός από τις τελευταίες, γεγονός που υποδηλώνει ότι τα ζώα μπορούν να λειτουργήσουν ως «κοινωνικός ρυθμιστής».

Γιατί τα ζώα συμβάλλουν σε αυτά τα αποτελέσματα; Υπάρχουν πολλές θεωρίες που μπορεί να εξηγήσουν εν μέρει τα οφέλη της επαφής με τα ζώα κατά τη διάρκεια ψυχολογικών παρεμβάσεων (Kruger & Serpell, 2010). Το ένα είναι ότι τα ζώα μπορούν να μειώσουν το άγχος μέσω της βιοφιλίας (αγάπης για φυτά και ζώα) ή μια έλξη για άλλους ζωντανούς οργανισμούς που απορρέει από τα εξελικτικά πλεονεκτήματα της γνώσης ενός ανθρώπου για περιβαλλοντικά στοιχεία. Ένας άλλος παράγοντας είναι ότι τα ζώα δρουν ως κοινωνικό «λάδι μηχανής», δηλαδή ως ερεθίσματα που  επιτρέπουν στο ζώο να είναι το θέμα της συνομιλίας μεταξύ του ασθενούς και του ασκούμενου, καθώς και με άλλα μέλη της ομάδας.

Προς το παρόν, η έρευνα δείχνει ότι η εισαγωγή ζώων στη θεραπεία ή η ενασχόληση με ζώα κατά τη διάρκεια ενός θεραπευτικού προγράμματος, μπορεί να είναι μια γόνιμη οδός προς τη βελτίωση της ψυχικής υγείας. Την επόμενη φορά που θα αισθανθείτε άγχος ή χρειάζεστε ένα κοινωνικό ρυθμιστή, σκεφτείτε τα ζώα που βλέπετε στη φύση ή το κατοικίδιο ζώο σας ως φιλικό σύμβουλο που σας επιτρέπει να συνδεθείτε με τα συναισθήματά σας με νέους τρόπους.

Πηγή:

Cross, L. (2020). My Furry Therapist. How animals can improve therapeutic outcomes. Ανακτήθηκε στις 30/7/2020 από  https://www.psychologytoday.com/intl/blog/creating-connection/202007/my-furry-therapist.

Ελεύθερη μετάφραση κειμένου: Κουραβάνας Νικόλαος

Επιμέλεια κειμένου: Παπαδοπούλου Ελένη

Τα συναισθήματα των ζώων

Η ηθολογία ασχολείται με τη συμπεριφορά των ζώων, ενώ με το πέρασμα των ετών άρχισε να μελετά και τα συναισθήματα των ζώων, με κύριο ερώτημα αν τα ζώα αγαπούν, απογοητεύονται, ερωτεύονται, πενθούν, χαίρονται και λυπούνται. Αρχικά, οι ειδικοί που ασχολήθηκαν με το ζήτημα θεώρησαν ότι μοιραζόμαστε την ίδια συναισθηματική κληρονομιά με τα ζώα και τα συναισθήματα λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο. Ο Πυθαγόρας υποστήριζε ότι τα ζώα αισθάνονται ακριβώς τα ίδια συναισθήματα με τους ανθρώπους (Bekoff, 2000), ενώ ο Δαρβίνος στηριζόμενος στις εντυπωσιακές ομοιότητες ανάμεσα στην ανθρώπινη και ζωική συμπεριφορά, θεωρούσε ότι τα ζώα έχουν συναισθήματα. Θεωρούσε ότι τα ζώα βιώνουν ποικίλα συναισθήματα, όπως θυμό, ευτυχία, αηδία, φόβο, λύπη και έκπληξη. Ακόμη, υποστηρίχθηκε ότι τα ζώα έχουν διαφορετικά συναισθήματα και κάθε ζώο, όπως και κάθε άνθρωπος, έχει τη δική του προσωπικότητα (Bekoff, 2009). Η θέση αυτή δέχθηκε κατηγορίες για ανθρωπομορφισμό, καθώς θεωρήθηκε ότι αποδίδονται ανθρώπινα χαρακτηριστικά σε μη ανθρώπινα όντα (Masson & McCarthy, 1996).

Στη συνέχεια έγινε μια προσπάθεια να μελετηθούν και να προσεγγιστούν ξεχωριστά τα συναισθήματα των ζώων από αυτά των ανθρώπων. Τα συναισθήματα των ζώων χαρακτηρίζονται από μια πολυπλοκότητα, καθώς βιώνουν ανάμεικτα και περίπλοκα συναισθήματα. Τα συναισθήματα των ζώων χαρακτηρίζονται από διαφοροποιήσεις, καθώς δεν έχουν όλα τα ζώα τα ίδια τα συναισθήματα. Τα ζώα έχουν διαφορετικά συναισθήματα που διαμορφώνουν και τη συμπεριφορά τους. 

Η βασική δυσκολία στη μελέτη των συναισθημάτων τόσο στα ζώα όσο και στους ανθρώπους έγκειται στο ότι δεν μπορούμε να κατανοήσουμε κάποια συναισθήματα μέσα από την παρατήρηση. Ακόμη και στους ανθρώπους είναι δύσκολο να κατανοήσουμε κάποια συναισθήματα, καθώς δεν μπορούμε να τα αποδώσουμε με λόγια, χωρίς αυτό να σημαίνει πως δεν υπάρχουν. Για τα συναισθήματα των ανθρώπων έχει χρησιμοποιηθεί και ο όρος ‘αλεξιθυμία’, που αναφέρεται στην ανικανότητα του ατόμου να περιγράψει ή να αναγνωρίσει συναισθήματα, τα οποία όμως μπορεί να προσδιορίσει ως σωματικές αισθήσεις και συμπεριφορές. 

Στους ανθρώπους τα συναισθήματα αφορούν μια υποκειμενική συνειδητή εμπειρία, που χαρακτηρίζεται από ψυχικές, νοητικές/ γνωστικές και ψυχοσωματικές/ βιολογικές διαστάσεις. Τα συναισθήματα προσφέρουν νόημα και βάθος στη ζωή και συμβάλλουν στην επιβίωση του ατόμου. Για παράδειγμα, ο φόβος αποτελεί ένα κίνητρο για αποφυγή κινδύνου, η αγάπη είναι κίνητρο για φροντίδα των μικρών, ο θυμός συμβάλλει στη διατήρηση των κεκτημένων ή στην υπεράσπιση της περιοχής. Ο πρωταρχικός σκοπός ύπαρξης των συναισθημάτων που ισχύει για τους ανθρώπους αλλά και για τα ζώα είναι η επιβίωση. Ωστόσο, αυτό που εμείς μπορούμε να παρατηρήσουμε είναι η συμπεριφορά και όχι το συναίσθημα. Στις περισσότερες περιπτώσεις προσπαθούμε μέσα από τη συμπεριφορά να βγάλουμε συμπεράσματα για τον τρόπο που βιώνονται τα συναισθήματα. Για παράδειγμα, το κελάηδημα είναι ένας τρόπος καθορισμού της περιοχής, ή μια εκδήλωση της ικανότητας προς ερωτικούς συντρόφους, ή μια επιθετική/ σεξουαλική πράξη. 

Η ειδοποιός διαφορά ανάμεσα σε ανθρώπους και ζώα είναι η γλώσσα, που δίνει τη δυνατότητα στους ανθρώπους να εκφράσουν τα συναισθήματα με λέξεις, να τα περιγράψουν και να τα αποδώσουν, χωρίς αυτό να σημαίνει πως αποτυπώνονται με ακρίβεια τα πραγματικά συναισθήματα. Εξάλλου, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ό,τι αισθάνεται ένας άνθρωπος δεν είναι ποτέ εντελώς προσιτό σε έναν άλλο. Τις περισσότερες φορές καταλαβαίνουμε αυτό που ο άλλος θέλουμε να καταλάβει (Masson & McCarthy, 1996).

Οι άνθρωποι συνήθως αποδίδουν τα κατώτερα αρνητικά συναισθήματα στα ζώα, όπως οργή, σκληρότητα, απληστία, υπερηφάνεια και μίσος, ενώ θεωρούν ότι μόνο οι άνθρωποι νιώθουν ευγενή συναισθήματα, όπως συμπόνια, αγάπη, αλτρουισμό, ευσπλαχνία, ευλάβεια, τιμή και ταπεινότητα.   

Ωστόσο, θα πρέπει να κατανοήσουμε ότι δεν πρέπει να βλέπουμε τα ζώα μέσα από τα δικά μας συναισθήματα. Τα ζώα βιώνουν όλα τα συναισθήματα, αλλά μπορεί να τα εκφράζουν με διαφορετικό τρόπο από αυτούς που εμείς έχουμε στο μυαλό μας ή από αυτούς που εμείς χρησιμοποιούμε. Το κυρίαρχο και ευρέως αναγνωρισμένο συναίσθημα των ζώων είναι ο φόβος. Πρόκειται για ένα εξελικτικό πλεονέκτημα, που αποτελεί μια αμυντική συμπεριφορά (αυτοάμυνα). Το κάθε ζώο εμφανίζει φόβους για διαφορετικά αντικείμενα, καταστάσεις και φαινόμενα. Για παράδειγμα, τα άλογα εμφανίζουν φόβο για αρπακτικά, για ασυνήθιστες κινήσεις, θορύβους και οσμές. Σημαντικό ρόλο παίζει η προσωπική ιστορία του κάθε ζώου (Masson & McCarthy, 1996).

Ένας διαχωρισμός των ειδικών για τα συναισθήματα είναι σε πρωτεύοντα και δευτερεύοντα. Τα πρωτεύοντα συναισθήματα είναι ο φόβος, η επιθετικότητα, ο πανικός και ο ενθουσιασμός, που αποδίδονται τόσο στους ανθρώπους όσο και στα ζώα, ενώ τα δευτερεύοντα συναισθήματα είναι η υπερηφάνεια, η ντροπή, η χαρά, η λύπη, η ζήλεια, η ευτυχία και η αγάπη και αποδίδονται κυρίως στους ανθρώπους. Ορισμένοι ειδικοί θεωρούν ότι τα θηλαστικά και ορισμένα άλλα σπονδυλωτά έχουν αναπτύξει και κάποια δευτερεύοντα συναισθήματα.  

Γενικά, τα ζώα βιώνουν όλα τα συναισθήματα, όπως αγάπη και φιλία, γονεϊκή αγάπη, φόβους, φόβο πτώσης, πένθος, επιθετικότητα, χαρά, οργή, λύπη, ελευθερία. Όσοι ασχολούνται με τα ζώα αναφέρουν συναισθήματα αγάπης, φιλίας και λύπης τόσο για ζώα του ίδιου είδους όσο και για ζώα διαφορετικών ειδών. Για παράδειγμα, τα σκυλιά θεωρείται ότι βιώνουν θετικά συναισθήματα, όπως αγάπη και αφοσίωση, ενώ το επίπεδο ευαισθησίας τους παρομοιάζεται με αυτό των παιδιών (Masson & McCarthy, 1996).

Βιβλιογραφία

Bekoff, M. (2000). Animal Emotions: Exploring Passionate Natures. BioScience, 50 (10), 861–870.

Bekoff, M. (2009). Encyclopedia of animal rights and animal welfare. Greenwood Press.

Masson, J.M., & McCarthy, S. (1996). Όταν οι ελέφαντες κλαίνε. Η συναισθηματική ζωή των ζώων. Αθήνα: Ωκεανίδα.

Επίδραση των ζώων στην ψυχολογία του ατόμου

Η αλληλεπίδραση με τα ζώα συμβάλλει στη μείωση του άγχους και των συναισθημάτων κατάθλιψης, καθώς το άτομο ασχολείται με τη φροντίδα του ζώου, ενώ κατά την επαφή του με το ζώο το άτομο ξεφεύγει από τα προβλήματα εστιάζοντας το ενδιαφέρον του στο ζώο και αδειάζοντας τις σκέψεις του. Το ζώο βοηθάει, δηλαδή, το άτομο να κάνει ένα διάλειμμα από τα προβλήματα. Επίσης, το ζώο δίνει την αίσθηση της συντροφιάς και της παρέας, μειώνοντας τα επίπεδα μοναξιάς και κινητοποιώντας το άτομο να δεσμευτεί και να αναπτύξει την αίσθηση της προσωπικής ευθύνης. Η αλληλεπίδραση με τα ζώα συμβάλλει στην εξέλιξη της προσωπικότητας του ατόμου, την αυτοβελτίωση και την αυτογνωσία. Η απώλεια του ζώου οδηγεί στην εξοικείωση με την έννοια του θανάτου, ενώ το άτομο βιώνει το πένθος και τις συνέπειες της απώλειας, κατανοώντας ότι ο θάνατος είναι μια κατάσταση που συνδέεται άμεσα με τη ζωή. 

Μέσα από τη συμπεριφορά του ζώου το άτομο μπορεί να μιμηθεί ορισμένα στοιχεία του, όπως την πίστη και αφοσίωση του σκύλου ή τη διπλωματία και την ανεξαρτησία της γάτας. Επίσης, το ζώο μπορεί να λειτουργήσει ως καθρέφτης για το άτομο συμβάλλοντας τόσο στην αντανάκλαση των ελαττωμάτων του όσο και στην αποτύπωση των θετικών του στοιχείων. Επομένως, μπορεί να συμβάλλει στην αυτοεκτίμηση του ατόμου, να μειώσει τη μοναξιά και τις φοβίες, να βελτιώσει την ευσυνειδησία και την εξωστρέφεια. 

Τα ζώα παίζουν σημαντικό ρόλο και στη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών. Λειτουργούν ως εκπαιδευτικό μέσο, που συμβάλλει στη διαπαιδαγώγηση των παιδιών, εξοικειώνοντας τα παιδιά στα συναισθήματα αγάπης, ευαισθησίας, συνεργασίας, φροντίδας, χαράς και ευθύνης. Τα περισσότερα παιδιά επιζητούν την επαφή και αλληλεπίδραση με τα ζώα, ενώ εκδηλώνουν έντονη αγάπη προς τα ζώα και έχουν ένα διαφορετικό κώδικα επικοινωνίας με τα ζώα. Τα παιδιά επιθυμούν την απόκτηση ενός κατοικίδιου ζώου, καθώς το βλέπουν ως κατοικίδιο, ως μια συντροφιά, ως μια παρέα, ως ένα φίλο που τους δέχεται όπως ακριβώς είναι, χωρίς άσκηση κριτικής και χωρίς παρεμβάσεις.

Η επαφή των παιδιών με τα ζώα συμβάλλει στην ανάπτυξη της συναισθηματικής νοημοσύνης τους, καθώς και στην ευρύτερη κοινωνικο- συναισθηματική ανάπτυξη. Τα ζώα προσφέρουν στα παιδιά ένα αίσθημα ασφάλειας και προστασίας, ενώ μέσα από τη συμβίωση με τα ζώα τα παιδιά μαθαίνουν να μοιράζονται, να συμβιβάζονται και να συνυπάρχουν. Εκτός από τα παιδιά, τα ζώα έχουν ιδιαίτερα θετικές επιδράσεις και σε άλλες κοινωνικά ευάλωτες ομάδες, όπως οι ηλικιωμένοι και οι φυλακισμένοι, στους οποίους τα ζώα προσφέρουν συντροφιά, ασφάλεια και ένα τρόπο κινητοποίησής τους στην καθημερινότητα, καθώς και ένα τρόπο διαχείρισης του ελεύθερου χρόνου και μείωσης της απομόνωσης.

Τα ζώα προσφέρουν μια άνευ όρων αγάπη, που δρα θετικά στην ψυχολογική κατάσταση του ατόμου, καθώς όλοι έχουμε ανάγκη από μια τέτοια αγάπη, όπου θα νιώθουμε εμπιστοσύνη και ασφάλεια.

Η απόκτηση ενός κατοικίδιου είναι προσωπική επιλογή και θα πρέπει να είναι μια συνειδητή επιλογή που θα εξασφαλίζει όχι μόνο οφέλη για το άτομο, αλλά και καλές συνθήκες για το ζώο. Αυτό σημαίνει πως από την αρχή το άτομο θα πρέπει να γνωρίζει τις ευθύνες που έχει απέναντι στο ζώο και την ικανοποιητική μεταχείρισή του.