Διαβάζοντας το βιβλίο: Απώλεια «Σημαντικού Άλλου»

«Το ανά χείρας πόνημα αποτελεί μια σύγχρονη μελέτη που επικεντρώνεται στην έννοια της απώλειας αγαπημένου προσώπου (σημαντικού άλλου), αλλά και άλλων μορφών απώλειας.

 

Η τεράστια οδύνη που προκαλεί ο θάνατος του σημαντικού άλλου, αντιπροσωπεύει για τον άνθρωπο, την κορυφαία έννοια της απώλειας. Λίγο μετά την αναγνώριση της Ψυχολογίας ως ξεχωριστό επιστημονικό κλάδο, με ιδιαίτερο πεδίο μελέτης, άρχισαν να διατυπώνονται οι πρώτες απόψεις για την αντιμετώπιση της απώλειας και του πένθους. Το γεγονός αυτό δεν προκαλεί εντύπωση, καθώς ο άνθρωπος, ήδη από τις πρωτόγονες κοινωνίες, ανέπτυσσε πάντα ιδέες και τελετουργίες σχετικές με τη θνητότητα. Οι σχετικές προσεγγίσεις/θεωρίες ποικίλλουν και διαφοροποιούνται μεταξύ τους σε σημεία αξιοπρόσεκτα.

Η συνηθέστερη, αλλά συγχρόνως οδυνηρή, απώλεια που βιώνει το άτομο κατά την ενήλικη ζωή του είναι αυτή των γονέων. Το να χάσει ένας ενήλικας τους γονείς του αποτελεί ένα «φυσικό» και αναπόφευκτο κομμάτι του κύκλου της ζωής, καθώς οι γονείς ως γηραιότεροι, συνήθως, φεύγουν από την ζωή πριν τα παιδιά τους. Συγκρίνοντας τις αντιδράσεις πενθούντων, όμως, παρατηρούμε σημαντικά μεγαλύτερης έντασης αντιδράσεις πένθους, σε γονείς που βιώσαν τον θάνατο του παιδιού τους συγκριτικά με άτομα που βίωσαν απώλεια συζύγου ή γονέα.

Οι υπηρεσίες οι οποίες απευθύνονται στους πενθούντες είναι πολλαπλές και διαφοροποιημένες, χαρακτηριστικά παραδείγματα των οποίων αποτελούν η ομαδική θεραπεία, η φαρμακοθεραπεία και η συμβουλευτική ψυχολογία» (από το οπισθόφυλλο του βιβλίου).

«Ο Rollo May πιστεύει ότι ο φόβος χτυπά τον πυρήνα της αυτοεκτίμησης και της αίσθησης αξιών του ατόμου. Για τον φόβο του θανάτου, θεωρεί κρίσιμο ως ερώτημα τον τρόπο που σχετίζεται το άτομο με το γεγονός του θανάτου: εάν δαπανά την ύπαρξη τρέχοντας μακριά του, εάν καταστέλλει την επίγνωσή του σύμφωνα με εκλογικευμένες κοινωνικές πεποιθήσεις, με τρόπους δηλαδή που χρησιμεύουν για να καλυφθεί το τελικά σημαντικό γεγονός ότι το ίδιο το άτομο, σε κάποια άγνωστη μελλοντική στιγμή, θα πεθάνει.

Ο May θεωρεί τον θάνατο αναπόσπαστο μέρος της ζωής, και κρίνει ότι αντιμετωπίζοντας την ενδεχόμενη μη-ύπαρξη και βρίσκοντας νοήματα ζωής, το άτομο μπορεί να είναι πιο εναρμονισμένο με την αμεσότητα της ζωής. Η αυξημένη αίσθηση της συνείδησης και των νοημάτων, μπορούν να προσφέρουν ζωτικότητα στην ζωή και μείωση στον φόβο θανάτου.

Για πολλά άτομα, ένα σημαντικό θέμα που σχετίζεται με τη ζωή τους, είναι να βρουν την αξία και το νόημά της. Ένα επαναλαμβανόμενο ζήτημα είναι η απειλή του θανάτου έναντι του νοήματος της ζωής. Τα άτομα με το να βρίσκουν νόημα στη ζωή αναπτύσσουν αξίες, στόχους και προτεραιότητες και για την επίτευξή του απαιτείται η αναγνώριση και η αποδοχή του θανάτου.

Για τον Kastenbaum, ο θάνατος έχει τη δυνατότητα να προσφέρει νόημα στη ζωή, οδηγώντας τους ανθρώπους στην αποσαφήνιση των αξιών τους. Θεωρεί ότι η εύρεση νοήματος στη ζωή μπορεί να συμβάλλει στη μείωση του φόβου θανάτου, και ότι τελικά, ζωή σημαίνει να αναλαμβάνει κάποιος την ευθύνη να βρει τις σωστές απαντήσεις στα προβλήματά της και να φέρνει σε πέρας τα θέματα που η ίδια θέτει διαρκώς στον καθένα μας» (σελ. 37).

 

Πηγή:

Απώλεια «Σημαντικού Άλλου». 2018. Επιστημ. Επιμ. Γρηγόρης Ποταμιάνος. Εκδόσεις Παπαζήση.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

 

Το φαινόμενο Σκρουτζ και η θεωρία διαχείρισης του τρόμου

Πώς αντιδρούν οι άνθρωποι όταν έρχονται αντιμέτωποι με τη θνητότητά τους; Οι υπενθυμίσεις της ύπαρξης του θανάτου πόσο επηρεάζουν τη συμπεριφορά μας;

Η επαφή με τη θνητότητα μπορεί να οδηγήσει σε αυξημένη φιλοκοινωνική συμπεριφορά, όπως η γενναιοδωρία, η ενσυναίσθηση και το νοιάξιμο για τους άλλους. Η υπενθύμιση ότι οι ζωές μας τελειώνουν με τον θάνατο οδηγεί τους ανθρώπους σε περισσότερες φιλανθρωπικές συμπεριφορές. 

 

Ο Σκρουτζ, ο ήρωας της Χριστουγεννιάτικης Ιστορίας του Ντίκενς, συναντά το φάντασμα των Χριστουγέννων που του δείχνει πως η σκληρότητα και ο εγωισμός του έχουν επηρεάσει δυσμενώς τη δική του ζωή αλλά και τις ζωές των άλλων. Ο Σκρουτζ βλέποντας μια εικόνα από το δικό του μέλλον συνειδητοποιεί τον χαρακτήρα του και μετατρέπεται σε ένα άτομο με ευεργεσία και συμπόνια απέναντι στους άλλους. «Ο Ντίκενς μας λέει ότι θα πρέπει κανείς να τοποθετεί την καλοσύνη και το ενδιαφέρον προς τους άλλους πάνω από τον εγωισμό και τον υλικό πλούτο, αλλιώς τον περιμένει ένας άδοξος και μοναχικός θάνατος» (σελ. 687).

Επομένως, η συνειδητοποίηση της θνητότητας οδηγεί τους ανθρώπους σε φιλο-κοινωνικές συμπεριφορές. Οι αυξημένες φιλο-κοινωνικές συμπεριφορές αποτελούν έναν τρόπο διαχείρισης του υπαρξιακού φόβου της θνητότητας. Σύμφωνα με τη θεωρία διαχείρισης του τρόμου, οι άνθρωποι έχουν το κίνητρο να μειώσουν τον τρόμο που προκαλείται από το αναπόφευκτο του θανάτου.

Σε μια έρευνα των Jonas et al. (σελ. 687) μελετήθηκε η επίδραση της θεωρίας της διαχείρισης του τρόμου, παίρνοντας συνεντεύξεις από πεζούς που περπατούσαν προς ένα γραφείο τελετών του οποίου η επιγραφή έλεγε ‘’νεκροθάλαμος του Howe’’. Κάποιες συνεντεύξεις πραγματοποιήθηκαν τρία οικοδομικά τετράγωνα μακριά από το γραφείο τελετών, ενώ κάποιες διεξήχθησαν ακριβώς μπροστά από το γραφείο τελετών και σε πλήρη θέα της επιγραφής. Μετά τη συνέντευξη, οι πεζοί βαθμολόγησαν διάφορες φιλανθρωπικές οργανώσεις ως προς το όφελος που παρείχαν στους ανθρώπους. Οι φιλανθρωπικές οργανώσεις βαθμολογήθηκαν πιο ευνοϊκά όταν οι πεζοί βρίσκονταν μπροστά από το γραφείο τελετών.

«Όπως ο Σκρουτζ, είδαν τα Χριστούγεννα που θα ‘ρθουν»… (Hogg & Vaughan, 2010, σελ. 687).

 

Πηγή:

Hogg & Vaughan. 2010. Κοινωνική Ψυχολογία. Gutenberg.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

Όλοι τρέμουμε τον θάνατο;

Ο φόβος του θανάτου είναι βιολογικά καθορισμένος μέσα μας. Ενισχύει την ικανότητά μας να επιβιώνουμε (Yalom, σελ. 90). 

 

Τι γίνεται όταν ο τρόμος αυτός μας στοιχειώνει; Όταν εισβάλλει διαρκώς στη ζωή μας και καταστρέφει κάθε ήρεμη και χαρούμενη στιγμή, ταράζει κάθε αίσθημα ικανοποίησης.

Όταν η σχέση με το άτομο που πέθανε είναι μη ολοκληρωμένη, με πολλές εκκρεμότητες και συγκρούσεις, τότε και η διαδικασία του πένθους είναι πιο δύσκολη, ίσως και για πάντα ανολοκλήρωτη, φτάνοντας σε ένα δισεπίλυτο πένθος.

Πεθαίνοντας το ένα άτομο η σχέση παγώνει και ο επιζών μένει παγωμένος σε ένα ανολοκλήρωτο στάδιο.

Μόνο εμείς έχουμε συμβάλλει σε αυτή τη σχέση; Μόνο εμείς φταίμε για αυτή τη σχέση; Πόσο δύσκολο είναι να βρίσκεσαι μπροστά σε μια ανεπίλυτη κατάσταση, όπου το άλλο άτομο δεν είναι παρόν. Και πόσο μακρινό και απίθανο σου φαινόταν αυτό το σενάριο; Και τώρα;

Βρίσκεσαι τρομαγμένος μπροστά στον θάνατο, που κατάλαβες ότι μπορεί να έρθει οποιαδήποτε στιγμή απρόσκλητος και ανεπιθύμητος, χωρίς να σε ρωτήσει, χωρίς να σεβαστεί τις ανοιχτές υποθέσεις που έχεις και όταν πλέον μένεις μόνος δεν ξέρεις πώς να αντιδράσεις, τι να σκεφτείς… πώς να συμπεριφερθείς.

Και μένεις απλά βυθισμένος στις σκέψεις για το παρελθόν και σε εικασίες για το παρόν. Το μέλλον αυτής της σχέσης δεν υπάρχει, απλά αναρωτιέσαι: η σχέση τελειώνει με τον θάνατο του ενός ή κουβαλάμε τη σχέση στο μυαλό μας μέχρι να πεθάνουμε κι εμείς…

Και όσο σκέφτεσαι σχετικά με τη σχέση, αναρωτιέσαι:

Πόσο είχαμε απλώσει το χέρι στο άλλο άτομο και τι συμπεριφορές δεχθήκαμε από την άλλη πλευρά;

Πόσο ήθελε και ο άλλος να είμαστε στη ζωή του;

Μια σχέση που ποτέ δεν προχώρησε… δεν εξελίχθηκε όπως είχαμε ονειρευτεί ή όπως πραγματικά θέλαμε.

Όσο πιο συγκρουσιακή είναι μια σχέση τόσο πιο πολλά είναι τα ανεπίλυτα θέματα που προκύπτουν…

 

Αναφορά:

Yalom I. Τα πλάσματα μιας μέρας, Άγρα, 2015.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

Ο φόβος για τα γηρατειά

Και ο φόβος του θανάτου… του Έριχ Φρομ

 

«Μια μορφή άγχους είναι ο φόβος του θανάτου. Όχι ο ομαλός, κανονικός φόβος μπροστά στον θάνατο που μας αναμένει, φόβος που τον νιώθει κάθε ανθρώπινη ύπαρξη, αλλά ένας τρόμος μήπως πεθάνουμε, από τον οποίο διακατέχονται οι άνθρωποι συνέχεια. 

Αυτός ο παράλογος φόβος θανάτου προκύπτει από την αποτυχία μας να έχουμε ζήσει τη ζωή. Είναι η έκφραση της ένοχης συνείδησής μας, γιατί κατασπαταλήσαμε τη ζωή μας και χάσαμε την ευκαιρία να χρησιμοποιήσουμε παραγωγικά τις ικανότητές μας. Το να πρέπει να πεθάνει κανείς, είναι πολύ σκληρό, αλλά το να πεθάνεις χωρίς να έχεις ζήσει, είναι ανυπόφορο. Συναφής με τον παράλογο φόβο του θανάτου είναι και ο φόβος των γηρατειών που βασανίζει ολοένα και περισσότερους ανθρώπους στον πολιτισμό μας. Κι εδώ πάλι διαπιστώνουμε πως υπάρχει μια λογική και κανονική κατανόηση της λευκής ηλικίας, που είναι όμως πολύ διαφορετική σε ποιότητα και ένταση από τον εφιαλτικό φόβο του να είσαι πολύ γερός» (σελ. 214).

Ο Φρομ θεωρεί ότι παίζει σημαντικό ρόλο πόσο παραγωγικά ζει το άτομο πριν γεράσει. Αναφορικά με την παρακμή της προσωπικότητας αναφέρει: «Το μη παραγωγικό άτομο πραγματικά παρουσιάζει εξασθένηση όλης της προσωπικότητάς του, όταν το φυσικό σφρίγος του, που αποτελούσε την πηγή όλων των δραστηριοτήτων του, εξαντληθεί.

Η παρακμή της προσωπικότητας στην προχωρημένη ηλικία είναι σύμπτωμα: είναι απόδειξη της αποτυχίας να έχει ζήσει το άτομο τη ζωή του παραγωγικά. Ο φόβος για τα γηρατειά είναι έκφραση του αισθήματος –συχνά ασυνείδητου- πώς δεν έζησε το άτομο παραγωγικά. Είναι μια αντίδραση της συνείδησής μας για τον ακρωτηριασμό των εαυτών μας. Υπάρχουν πολιτισμοί, όπου χρειάζονται περισσότερο οι ειδικές ιδιότητες της προχωρημένης ηλικίας, όπως η σοφία και η πείρα και, κατά συνέπεια, είναι μεγαλύτερη η εκτίμηση για τα γηρατειά» (σελ. 214-215).

«Ο φόβος της αποδοκιμασίας, μολονότι λιγότερο δραματικός από τον παράλογο φόβο του θανάτου και των γηρατειών, είναι μια ελάχιστα μικρότερης σπουδαιότητας έκφραση ασυνείδητου αισθήματος ενοχής. Ο άνθρωπος επιθυμεί φυσικά να είναι αποδεκτός από τον καθένα και κατά συνέπεια φοβάται να παρεκκλίνει στη σκέψη, στο αίσθημα, στις ενέργειες, από τα πολιτιστικά πρότυπα. Ένας από τους πολλούς λόγους για τον παράλογο αυτό φόβο αποδοκιμασίας είναι ένα ασυνείδητο αίσθημα ενοχής. Αν ο άνθρωπος δεν μπορεί να επιδοκιμάσει τον εαυτό, γιατί δεν ανταποκρίνεται στο καθήκον να ζήσει παραγωγικά, πρέπει να αντικαταστήσει την επιδοκιμασία από τον ίδιο τον εαυτό του με την επιδοκιμασία των άλλων. Η επιθυμία αυτή επιδοκιμασίας μπορεί να κατακτηθεί ολόπλευρα μόνο αν την κατατάξουμε στα ηθικά προβλήματα, σαν έκφραση του παντοδύναμου, αν και ασυνείδητου, αισθήματος ενοχής» (σελ. 216).

 

Πηγή:

Έριχ Φρομ. 2006. Ο άνθρωπος για τον εαυτό του. Έρευνα στην Ψυχολογία της Ηθικής. Εκδόσεις Μπουκουμάνη.

 

Κουραβάνας Νικόλαος & Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc.

 

Πώς να βοηθήσετε τα παιδιά να αντιμετωπίσουν τον θάνατο και τη θλίψη;

Προσεγγίστε το θέμα ήπια, με αλήθεια και με συμπόνια...

 

Όταν συζητάμε για τον θάνατο με παιδιά είναι καλύτερο να λέμε την αλήθεια- όχι όλες τις λεπτομέρειες, αλλά τα βασικά, καθώς οι ευφημισμοί μπορούν να τα μπερδέψουν. Οι πιο συνηθισμένες αντιδράσεις που έχουν τα παιδιά μετά τον θάνατο είναι τα όνειρα που βλέπουν με τον νεκρό και η αδυναμία συγκέντρωσης.

Ο θάνατος και η θλίψη είναι καθολικές πτυχές της ανθρώπινης ύπαρξης. Ακόμα κι έτσι, οι περισσότεροι από εμάς κινούμαστε προς μία από δύο διαφορετικές κατευθύνσεις: να το προσεγγίσουμε, να το αντιμετωπίσουμε, να το επεξεργαστούμε και να δουλέψουμε πάνω σε αυτό ή να το αποφύγουμε, να το αρνηθούμε και να προσπαθήσουμε να το καλύψουμε.

Η αποφυγή είναι απαραίτητη για να μην κατακλυζόμαστε από αρνητικά συναισθήματα, αλλά αυτό θα πρέπει να γίνεται παροδικά, σαν μικρά διαλείμματα από την κατάσταση της θλίψης. Όμως, και η προσέγγιση της θλίψης είναι απαραίτητη για να φτάσουμε στην αποδοχή. Η κατεύθυνση προς την κατά μέτωπο αντιμετώπιση του πένθους είναι πιο δύσκολη όταν πρόκειται να μιλήσουμε με παιδιά για έναν θάνατο που έχει συμβεί.  

Τι θα μπορούσαμε να πούμε σε ένα 4χρονο ή 5χρονο που πέθανε η μητέρα του ή κάποιο αδερφάκι του; Ότι πήγε ταξίδι, ότι κοιμάται συνέχεια, ότι βρίσκεται σε κάποιο νοσοκομείο, ότι πήγε για δουλειά κάπου αλλού; Δηλαδή ότι επέλεξε να τον εγκαταλείψει ή ότι κοιμήθηκε και παρέμεινε σε αυτή την κατάσταση; Πόσο ανακουφιστικό μπορεί να είναι αυτό για ένα παιδί;

Η θλίψη δεν είναι ένα θετικό συναίσθημα και το παιδί που νιώθει θλίψη δεν θα είναι καλά. Είναι όμως προτιμότερο να περάσει αυτή την κατάσταση θλίψης παρά να παραμείνει σε μια ασαφή και μη πραγματική κατάσταση.

Τα παιδιά θα θέλουν να μάθουν για λεπτομέρειες που αφορούν το σώμα, καθώς δεν μπορούν να καταλάβουν τι συμβαίνει με το σώμα μετά τον θάνατο.

‘’Τι θα νιώσει ή τι θα φάει ο νεκρός κάτω από τη γη;’’.

Να είστε σαφείς, απλοί και ειλικρινείς με τις απαντήσεις σας.

«Το σώμα όταν πεθάνει δεν εργάζεται πια. Δεν κινείται, δεν ακούει, δεν αναπνέει, ούτε κοιμάται. Απλώς έχουν όλα σταματήσει. Δεν πονά καθόλου. Ούτε αισθάνεται».

Μία ακόμη ερώτηση που έρχεται αυθόρμητα στα παιδιά είναι:

«Εσύ θα πεθάνεις; Εγώ θα πεθάνω;»

Δεν μπορούμε να προστατεύσουμε τα παιδιά από αυτές τις σκληρές αλήθειες, αλλά μπορούμε να τα απαλύνουμε με τη συμπόνια και τη στοργή μας.

Να πάμε τα παιδιά στην κηδεία;

Υπάρχουν παιδιά που έχουν παράπονο γιατί οι γονείς δεν τα άφησαν να πάνε σε μια κηδεία και υπάρχουν παιδιά που παραπονιούνται ότι οι γονείς τα υποχρέωσαν να παραβρεθούν σε μια κηδεία. Οπότε δεν υπάρχει μια απάντηση στο τι είναι καλό να κάνουν οι γονείς. Αυτό που μπορούν να κάνουν είναι να ενημερώσουν το παιδί με ειλικρίνεια και να το ρωτήσουν αν επιθυμεί να πάει ή όχι στην κηδεία, οπότε ρωτούν τα παιδιά και τα αφήνουν να αποφασίσουν. Αν το παιδί αποφασίσει ότι θέλει να πάει στην κηδεία θα  πρέπει να υπάρχει κοντά του ένας ενήλικας που θα ασχολείται αποκλειστικά με τις ανάγκες του παιδιού.

Εκτός από την τελετή, θα μπορούσαμε και στο σπίτι να προσφέρουμε κάποιους τρόπους για να τιμήσουμε ή να θυμηθούμε το νεκρό άτομο, όπως να ανάψουμε ένα κερί, να φτιάξουμε ένα λεύκωμα, να ξεφυλλίσουμε τις φωτογραφία ή να γράψουμε μια κάρτα ή να πούμε μια ιστορία για το νεκρό.

 

Συχνές αντιδράσεις των παιδιών μετά τον θάνατο:

Αναδιήγηση γεγονότων θανάτου ή κηδείας.

Όνειρα με τον νεκρό.

Παλινδρόμηση σε συμπεριφορές μικρότερης ηλικίας, όπως να κοιμάται με γονείς, να βρέχει το κρεβάτι του, να πίνει γάλα με το μπουκάλι.

Αναζήτηση φίλων που έχουν βιώσει παρόμοια απώλεια.

Υπερβολική ανησυχία για τη δική τους υγεία ή για την ασφάλεια των γονιών τους.

Απουσία συγκέντρωσης στην εργασία για το σπίτι ή στην τάξη.

Αίσθημα ότι ο νεκρός είναι μαζί τους κατά κάποιο τρόπο.

Καμία αντίδραση ή να φαίνεται ότι δεν αισθάνεται κάτι για την απώλεια.

 

Σε πρακτικό επίπεδο τι μπορούμε να κάνουμε για το παιδί που πενθεί;

Είναι σημαντικό να αφιερώνουμε χρόνο στο παιδί, να του δίνουμε τη δυνατότητα να μας μιλήσει όταν θέλει και για όσα επιθυμεί, να είμαστε δίπλα στο παιδί. Δεν χρειάζονται πολλές ερωτήσεις, είναι προτιμότερο να ξεκινάμε συζητήσεις για να γνωρίζει ότι δεν υπάρχουν θέματα- ταμπού και όσα σκέφτεται μπορεί να τα μοιραστεί μαζί μας. Θα πρέπει να ακούμε περισσότερο από όσο μιλάμε: για να ακούσουμε όμως θα πρέπει να ακολουθήσουμε τους ρυθμούς του παιδιού, να περιμένουμε όταν το παιδί θέλει να μας μιλήσει, αρκεί να ξέρει ότι εμείς είμαστε εκεί και ό,τι θέλει μπορεί να το μοιραστεί μαζί μας.

Όταν το παιδί επιλέγει να μοιραστεί κάτι μαζί μας δεν το σχολιάζουμε, δεν το αποδοκιμάζουμε και δεν το κρίνουμε. Δε θα βοηθήσει σε κάτι να του πούμε: μην σκέφτεσαι έτσι, μην νιώθεις έτσι. Σκέψου θετικά: δεν μπορεί να σκεφθεί θετικά εφόσον βιώνει μια απώλεια και δεν μπορεί να προσποιηθεί ότι όλα είναι καλά στη ζωή του. Μπορούμε να του πούμε ότι είναι λογικό να κλαίει, να νιώθει στεναχώρια, να χάνεται σε αναμνήσεις. Δεν χρειάζεται βιασύνη, ούτε πίεση, ο κάθε άνθρωπος βιώνει με τον δικό του τρόπο την απώλεια. Δεν αποτρέπουμε το παιδί από το να κάνει ερωτήσεις, δεν αποφεύγουμε να απαντήσουμε, δεν του δίνουμε το μήνυμα ότι μας ενοχλεί ή ότι μας φέρνει σε δύσκολη θέση.

 

Πηγή:

https://www.psychologytoday.com/intl/blog/playful-parenting/202301/how-to-help-children-cope-with-death-and-grief. How to Help Children Cope With Death and Grief. Approach the topic gently, with truth and compassion.

 

Κουραβάνας Νικόλαος & Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc.

Παθολογικό πένθος

Ποια είναι τα είδη του παθολογικού πένθους;

 

Ποια είναι τα όρια ανάμεσα στο φυσιολογικό και στο παθολογικό πένθος;

Με την πάροδο του χρόνου παρατηρείται μια αύξηση στην αποδεκτή διάρκεια του πένθους. Επίσης, για έναν σημαντικό αριθμό φυσιολογικών από άλλες απόψεις ατόμων, κάποιες πλευρές του πένθους θα συνεχίσουν να υπάρχουν σε όλη του τη ζωή. Κάποιοι άνθρωποι εξακολουθούν να εκδηλώνουν αντιδράσεις πένθους με την ίδια ένταση ακόμα και μετά το πέρας αρκετού χρόνου. Υπάρχουν άνθρωποι που καθηλώνονται στη διεργασία του θρήνου και δεν μπορούν να μειώσουν την ένταση της σχέσης που είχαν με τον μακαρίτη. Κάποιοι βιώνουν υπερβολικό θυμό, ενοχή, αυτομομφή και κατάθλιψη για ιδιαίτερα παρατεταμένο χρονικό διάστημα. Ένας άνθρωπος που βιώνει μακροχρόνια οδύνη και πένθος μπορεί να αισθάνεται ότι δεν υπάρχει τίποτα στο οποίο μπορεί να ελπίζει και να προσβλέπει και ενδέχεται να συνεχίσει να θρηνεί για την απώλεια που υπέστη ακόμα και μετά από πολλά χρόνια. Πολλά άτομα που έχουν χηρεύσει δεν αποδέχονται ποτέ πλήρως τον θάνατο των συζύγων τους. 

 

«Η παντελής έλλειψη συναισθηματικής εμπλοκής στον θάνατο είναι ένα αντίστοιχο προβληματικό πρότυπο συμπεριφοράς κάποιων πενθούντων, ενώ ενδέχεται ορισμένοι άνθρωποι να μην εκδηλώνουν κανένα απολύτως συναίσθημα ως απόκριση στην απώλεια που υπέστησαν. Δεν αισθάνονται ούτε δυσφορία ούτε κάποιο από τα συνήθη συμπτώματα του πένθους. Αρνούνται τα συναισθήματά τους και μπορεί ακόμα και να εμποδίζουν τους άλλους να αναφέρονται στην απώλεια. Απωθούν τα απειλητικά συναισθήματα καθώς τους είναι ιδιαίτερα επώδυνα και δεν μπορούν να τα αντέξουν. Συνήθως, εκείνοι που παλεύουν με τη χρόνια οδύνη αισθάνονται ιδιαίτερα αδύναμοι να αναλάβουν το τρομαχτικό συναισθηματικό έργο του πένθους. Αντ’ αυτού, μπορεί να εκδηλώνουν μόνιμα συμπτώματα κατάθλιψης, τα οποία κάποιες φορές συγκαλύπτονται από μια πληθώρα σωματικών ενοχλήσεων.

Κατά συνέπεια, ως παθολογικό πένθος μπορεί να οριστεί οποιουδήποτε είδους θρήνος που βρίσκεται πέραν των ορίων της νόρμας. Αν θεωρήσουμε ότι η εκδήλωση πένθους έχει μια κανονική κατανομή, τότε οι συμπεριφορές που βρίσκονται στα άκρα μπορεί να θεωρηθούν μη φυσιολογικές. Έχει υποστηριχθεί ότι υπάρχουν οι ακόλουθες κατηγορίες παθολογικού πένθους:

Καθυστερημένο πένθος- η εμπειρία του πένθους είναι η συνήθης, αλλά απλώς παρουσιάζεται με καθυστέρηση.  

Απόν πένθος- φαίνεται να υπάρχει άρνηση, χωρίς καμία ανοιχτή έκφραση πένθους.

Χρόνιο πένθος- παρατεταμένο πένθος, χωρίς ενδείξεις βελτίωσης, το οποίο χαρακτηρίζεται από υψηλό επίπεδο άγχους και ενοχής.

Ανεπίλυτο πένθος- παρατεταμένο πένθος, αλλά με κάποιες ενδείξεις βελτίωσης.

Ανεσταλμένο πένθος- στο οποίο το άτομο είναι πλήρως ανήμπορο να μιλήσει για την απώλεια.

Σε αντίθεση με τις συνήθεις ψυχολογικές συμβουλές, κάποιοι ερευνητές έχουν διαπιστώσει ότι όταν αντιμετωπίζει κάποιον τον θάνατο ενός αγαπημένου προσώπου, μπορεί να είναι καλύτερο να αποφεύγει να σκέφτεται υπερβολικά το γεγονός και να κάνει διαρκώς προσπάθειες να του προσδώσει κάποιο νόημα. Αυτό μπορεί να ισχύει ιδιαίτερα για τις περιπτώσεις όπου ο νεκρός ήταν νεαρής ηλικίας και η κατανόηση του θανάτου του είναι εξαιρετικά δύσκολη» (σελ. 726-727).

Επίσης, στην περίπτωση ενός αναμενόμενου θανάτου υπάρχει και το προκαταβολικό πένθος, που ακολουθεί το ίδιο μοτίβο των αντιδράσεων που εκδηλώνονται μετά την έλευσή του. Κατά την περίοδο αναμονής, ο άνθρωπος που θα μείνει πίσω έχει την ευκαιρία να αποδεσμευτεί συναισθηματικά από τον ετοιμοθάνατο. Ωστόσο, υπάρχουν και έρευνες που δείχνουν ότι τα άτομα που γνωρίζουν ότι θα χάσουν ένα αγαπημένο τους πρόσωπο συνδέονται ακόμη πιο έντονα  μαζί του, με αποτέλεσμα να είναι πιο δύσκολος ο αποχωρισμός στη συνέχεια.

  

Πηγή:

DiMatteo, R.M. & Martin, L.R. (2011). Εισαγωγή στην Ψυχολογία της Υγείας. Εκδόσεις Πεδίο.

 

Κουραβάνας Νικόλαος & Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc.

Πέρα από τον φόβο του θανάτου

Προβληματισμοί για την επίγνωση του θανάτου

 

Για όσους είναι υγιής και δεν έχουν σε επαφή με κάποιον τρόπο με τον θάνατο ίσως φανεί υπερβολικό αυτό το κείμενο και οι παρακάτω σκέψεις… όμως, είναι καλύτερα να προλάβουμε κάποιες καταστάσεις, παρά να φτάσουμε στην τρίτη ηλικία και να συνειδητοποιήσουμε ότι δεν ζήσαμε όσα θέλαμε. Είναι σημαντικό να σκεφτόμαστε τη θνησιμότητα για να εκτιμήσουμε τη ζωή, για να πάρουμε αποφάσεις, για να δούμε τι μας αρέσει, τι θέλουμε να κάνουμε και τι είναι σημαντικό για εμάς…

 

Ίσως ακούγεται λίγο μακάβριο ενώ είμαστε υγιείς να σκεφτόμαστε τον θάνατο, όμως η επίγνωση του θανάτου και η υπενθύμιση ότι δεν είμαστε για πάντα εδώ… ίσως μας οδηγήσει μια πιο αυθεντική ζωή, στην οποία δεν θα ασχολούμαστε με ανούσια πράγματα, χάνοντας το νόημα της ζωής και την ικανοποίηση που μπορούμε να αντλήσουμε από αυτή. Έχοντας στο μυαλό μας τη θνητότητα ίσως εξασφαλίσουμε μια πιο δημιουργική ζωή, μακριά από φόβους, απογοητεύσεις ή απελπισία. Επίσης, οι σκέψεις για τη θνητότητα μπορεί να φαίνονται μοιρολατρικές, αρνητικές και κάτι που απομακρύνει το άτομο από τη σημερινή χαρά της ζωής του σήμερα. Ωστόσο, οι σκέψεις αυτές μας οδηγούν σε μια υπενθύμιση του αναπόφευκτου, αλλά και σε αποφάσεις σχετικά με το πώς θέλουμε να περάσουμε σήμερα και στον χρόνο που μας απομένει.

Έχουμε μάθει να εστιάζουμε και να καθορίζουμε τη ζωή μας, με στόχο να εξασφαλίσουμε μια επιτυχημένη ζωή, καθώς ο θάνατος δεν μπορεί να είναι υπό τον έλεγχό μας. Θεωρούμε ότι μπορούμε να έχουμε μια επιτυχημένη ζωή, αλλά δεν μιλάμε για πετυχημένο θάνατο, γιατί δεν μπορούμε να ελέγξουμε τον θάνατο. Είναι άγνωστο ποια θα είναι η τελευταία μέρα του καθενός…

Ο θάνατος είναι κάτι αναπόφευκτο, για αυτό όσο παράξενο, αγχωτικό ή φοβικό μας φαίνεται να σκεφτόμαστε τον θάνατο… δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι η ζωή είναι άμεσα συνδεδεμένη με τον θάνατο… Δεν μπορούμε να δούμε τη ζωή αποκομμένη από τον θάνατο. Ακόμη και αν θέλουμε να ξεχάσουμε τον θάνατο, υπάρχει διαρκώς στο υποσυνείδητό μας, ζούμε διαρκώς με τη σκιά του θανάτου στη συνείδησή μας. Το άγχος του θανάτου μπορεί να προκαλέσει μια άρνηση, με αποτέλεσμα να αποφεύγουμε να σκεφτούμε οτιδήποτε σχετικό με τον θάνατο.

Ο Βίκτορ Φράνκλ θεώρησε τη συνειδητοποίηση του θανάτου ως μια υπαρξιακή διαδικασία που αύξησε το νόημα - μια πρωταρχική ανάγκη για τα ανθρώπινα όντα. Αν και τέτοιοι στοχασμοί κινδυνεύουν να προκαλέσουν άγχος θανάτου, ο ψυχαναλυτής Erikson πρότεινε ότι τα άβολα συναισθήματα θα μπορούσαν επίσης να αποτελέσουν έναυσμα στα τελευταία στάδια της ανάπτυξης των ενηλίκων προς την απομάκρυνση από την απόγνωση και τη γέννηση (ανάπτυξη). Ο Erikson και άλλοι ψυχαναλυτικοί και ανθρωπιστές στοχαστές προτείνουν ότι αντί της άρνησης του θανάτου, η επίγνωση του θανάτου μπορεί να προωθήσει την αυθεντικότητα (ζώντας σε αρμονία με τις αξίες) και την υπαρξιακή ειλικρίνεια σε αντίθεση με την αποξένωση, τον φόβο ή τις καταστάσεις αποφυγής. Η υπαρξιακή πρόκληση μιας τέτοιας επίγνωσης είναι η ανάπτυξη μιας ανοχής για το άγχος που προκαλείται από τον άμεσο προβληματισμό σχετικά με τη θνητότητα κάποιου. Οι υπαρξιστές θεωρητικοί προτείνουν ότι η σκόπιμη επίγνωση της θνητότητας ή του θανάτου μπορεί να προκαλέσει αυθεντική ζωή, αυτογνωσία που δεν διαστρεβλώνεται από φόβους, απογοήτευση ή απελπισία.

 

Πηγή:

https://www.psychologytoday.com/us/blog/emotional-nourishment/202401/moving-beyond-death-anxiety

 

Κουραβάνας Νικόλαος & Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc.