Το συναισθηματικά διαταραγμένο παιδί σαν αποδιοπομπαίος τράγος της οικογένειας

Ο αποδιοπομπαίος τράγος είναι ένας όρος που χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά εκτενώς με πολλά παραδείγματα από τον James Frazer στο “The Golden Bough”, το 1927 στη Νέα Υόρκη. Ο ίδιος θεωρούσε το κυνήγι του αποδιοπομπαίου τράγου «σαν διαδικασία στην οποία οι επιδράσεις του κακού ενσαρκώνονται ή έστω καταλογίζονται αντιληπτά σε ένα υλικό μέσο που θα απελευθερώσει τους ανθρώπους από όλα τα κακά που τους μαστίζουν» (σελ. 197). Ο Frazer εξέτασε το φαινόμενο σε επίπεδο κοινωνίας, ενώ σύμφωνα με τους Vogel & Bell, το φαινόμενο αυτό παρουσιάζεται και μέσα στις οικογένειες. Σε κάθε ομάδα υπάρχει η ανάγκη ο στιγματισμός ενός μόνο μέλους έτσι ώστε να εξασφαλίσει συνοχή και ενότητα η ομάδα. Η ομάδα μπορεί να καταφέρει να αποκτήσει ενότητα προβάλλοντας την εσωτερική της εχθρότητα προς τα έξω. Αν όμως αυτό δεν είναι εφικτό, η ομάδα μπορεί να επιλέξει ως αποδιοπομπαίο τράγο ένα δικός της μέλος. 

 

Το συναισθηματικά διαταραγμένο παιδί αποτελεί ενσάρκωση ορισμένων τυπικών συγκρούσεων ανάμεσα στους γονείς. Σε όλες τις διαταραγμένες οικογένειας διαπιστώθηκε ότι ένα παιδί περιπλεκόταν στις εντάσεις που υπήρχαν ανάμεσα στους γονείς. Μέσα από τις συγκρούσεις αυτές, η οικογένεια είχε καταφέρει να εξασφαλίσει ισορροπία, μειώνοντας στο ελάχιστο την εχθρότητα και βελτιώνοντας τη συμβίωση. Η ισορροπία όμως στηρίζονταν στην αντιμετώπιση του παιδιού ως αποδιοπομπαίο τράγο της οικογένειας. Οι εντάσεις των γονέων που δεν κατάφεραν να λυθούν με διαφορετικό τρόπο ικανοποιητικά οδήγησαν στην εύρεση ενός αποδιοπομπαίου τράγου.

«Οι σύζυγοι στις διαταραγμένες οικογένειες είχαν βαθύτατο άγχος για τη συζυγική τους σχέση και για τη συμπεριφορά του συζύγου τους. Καθένας ήταν πάντα ανασφαλής στη συμπεριφορά του ως προς τις αντιδράσεις του άλλου. Η αντίδρασή του είχε παράλληλα μεγάλη σημασία και θεωρούνταν ελλιπής. Οι σύζυγοι αισθάνονταν ότι δεν μπορούσαν να συνεννοηθούν άμεσα για την κατάσταση γιατί τους φαινόταν επικίνδυνο, και κατέφευγαν έτσι στην απόκρυψη, την υπεκφυγή κλπ. Η τεταμένη ατμόσφαιρα είχε διάφορες αιτίες. Μια από αυτές ήταν τα προσωπικά προβλήματα των γονέων στην ανάλυσή μας, ωστόσο, θα θέσουμε το κέντρο βάρους σε εκείνες τις αιτίες που διαπιστώσαμε στην ομάδα. Τέτοιες εντάσεις οφείλονται συνήθως σε περισσότερες αιτίες, και πολύ γενικά μπορούμε να πούμε ότι μια από τις κυριότερες αιτίες ήταν η σύγκρουση στο επίπεδο των πολιτιστικών αξιών. […] Οι σύζυγοι μπορεί να έχουν ανατραφεί κάτω από διαφορετικές συνθήκες και άρα ξεκινούν τώρα από διαφορετικές προϋποθέσεις. Όλες οι διαταραγμένες οικογένειες είχαν τέτοια προβλήματα. Μερικές προσπαθούσαν να τα αντιμετωπίσουν παίρνοντας γρήγορα θέση, χωρίς να την εσωτερικεύουν και να εξουδετερώνουν την παλιά, και άλλες ζούσαν με αντιφατικό προσανατολισμό. […] Μια άλλη αιτία συγκρούσεων ήταν οι σχέσεις της οικογένειας με την ευρύτερη κοινότητα. Οι διαταραγμένες οικογένειες είχαν κατά κανόνα προβλήματα σε αυτόν τον τομέα, στον βαθμό που αρνούνταν την κοινότητα ή και απορρίπτονταν από αυτή. […] Όλες οι οικογένειες είχαν λίγο πολύ μεγάλα προβλήματα ως προς τις σχέσεις τους με τις οικογένειες σύμφωνα με τις ποίες προσανατολίζονταν. Ήταν χαρακτηριστικό ότι η σύζυγος ήταν προκατειλημμένη υπέρ της οικογένειάς της και έτρεφε εχθρικά αισθήματα για την οικογένεια του άντρα της, ο οποίος πάλι ήταν αφοσιωμένος στην οικογένειά του και απέρριπτε τη δική της» (σελ. 199-201).

Ο αποδιοπομπαίος τράγος μέσα στην οικογένεια δέχεται όλες τις εντάσεις και διατηρεί ισορροπίες μέσα στην οικογένεια. Η οικογένεια συνήθως επιλέγει για αποδιοπομπαίο τράγο το παιδί εκείνο που φέρει τα περισσότερα κοινωνικά και ψυχολογικά προβλήματα που επιδρούν σε μια οικογένεια. Το παιδί ως πιο αδύναμο από τους δύο γονείς αποτελεί το κατάλληλο πρόσωπο που θα δεχτεί τις εντάσεις και τις συγκρούσεις που υπάρχουν μέσα στο οικογενειακό περιβάλλον. Σε κάποιες περιπτώσεις το πιο διαταραγμένο παιδί έχει τη θέση του αποδιοπομπαίου τράγου, ενώ σε άλλες περιπτώσεις το παιδί που ξεχωρίζει από τα υπόλοιπα παιδιά, για παράδειγμα το πιο έξυπνο και ώριμο παιδί, μπορεί να έχει αυτή τη θέση. Όποιο παιδί και αν επιλεγεί για αυτή τη θέση φορτώνεται όλα τα προβλήματα της οικογένειας, με αποτέλεσμα να γίνεται ψυχικά και συναισθηματικά διαταραγμένο. Κάνοντας το παιδί αποδιοπομπαίο τράγο, οι γονείς μπορούν να ανταποκριθούν στις κοινωνικές υποχρεώσεις τους, καθώς χρησιμοποιούν το παιδί για να εκτονώσουν τη σύγχυση και τις εντάσεις.

 

Πηγή:

Vogel & Bell. (1978). Στο βιβλίο «Σχιζοφρένεια και οικογένεια». Γράμματα.

 

Κουραβάνας Νικόλαος & Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc.

Πόσοι έρωτες υπάρχουν;

Σύμφωνα με τους Hendrick και Hendrick, υπάρχουν έξι είδη έρωτα, που είναι τα εξής:

 

Έρωτας πάθους: ο έρωτας αποτελεί μια συναισθηματική εμπειρία που απορροφά το άτομο πλήρως. Γεννιέται έρωτας με την πρώτη ματιά, ενώ ο σωματικός έρωτας –σεξ- είναι απαραίτητος.

Φιλία ή συντροφικός έρωτας: ο έρωτας αποτελεί μια άνετη οικειότητα που σταδιακά αναπτύσσεται μέσα από τη συντροφικότητα, την αμοιβαία δοτικότητα και την αυτοαποκάλυψη. Ένας εραστής που είναι ταυτόχρονα και ο καλύτερος φίλος είναι αβρός, θερμός και συντροφικός.

Παιγνιώδης έρωτας: το άτομο παίζει με τον έρωτα όπως παίζουν τένις ή σκάκι. Στόχος είναι να απολαύσει το ‘παιχνίδι του έρωτα’ και να το κερδίσει. Καμία σχέση δεν διαρκεί για πολύ, και συνήθως τερματίζεται όταν ο σύντροφος γίνει βαρετός ή υπερβολικά σοβαρός.

Κτητικός έρωτας: ο κτητικός εραστής είναι συναισθηματικά έντονος, ζηλόφθονος, εμμονικός με το αντικείμενο του έρωτά του. Είναι πολύ εξαρτημένος από το αντικείμενο του έρωτά του και για αυτό φοβάται την απόρριψη.

Πραγματιστικός έρωτας: αφορά την ‘αναζήτηση ενός κατάλληλου συντρόφου στην ερωτική αγορά’ και το μόνο που ζητά είναι να λειτουργεί καλά η σχέση, οι δύο σύντροφοι να είναι συμβατοί και να ικανοποιούν ο ένας τις βασικές ανάγκες του άλλου. Ο πραγματιστικός εραστής αποζητά ικανοποίηση παρά διέγερση.

Έρωτας αυτοαπάρνησης ή αλλιώς αλτρουιστικός έρωτας: αυτό το ύφος έρωτα προσφέρει άνευ όρων ενδιαφέρον και φροντίδα, δοτικότητα και συγχώρεση. Ο έρωτας σημαίνει καθήκον να δίνει κανείς στο αγαπημένο πρόσωπο χωρίς προσμονή ανταπόδοσης.

 

Πηγή:

Hogg & Vaughan. (2010). Κοινωνική Ψυχολογία. Εκδόσεις Gutenberg.

Κουραβάνας Νικόλαος & Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc.

Σχέσεις ατόμων που ανατράφηκαν από ναρκισσιστικούς γονείς: δέκα κεντριά

Σύμφωνα με την Mc Bride, τα άτομα που ανατράφηκαν από ναρκισσιστικούς γονείς εκδηλώνουν τα εξής σχεσιακά δυναμικά:

 

«1. Διαρκώς πασχίζατε να κερδίσετε την αγάπη, την προσοχή και την αποδοχή του γονέα σας, αλλά ποτέ δεν μπορούσατε να τον/την ευχαριστήσετε.

2. Έδινε περισσότερη σημασία στο πώς φαινόταν κάτι, παρά στο πώς σας έκανε να νιώθετε.

3. Επεδείκνυε τάσεις ζηλοτυπίας απέναντί σας.

4. Δεν υποστήριζε τις υγιείς εκφράσεις του εαυτού σας, κυρίως όταν αυτές έρχονταν σε αντίθεση με τις δικές του/ της ανάγκες, ή με κάποιον τρόπο τον/ την απειλούσαν.

5. Καθετί στην οικογένεια περιστρεφόταν γύρω από τον ναρκισσιστικό γονέα.

6. Ήταν ανίκανος/-η να συναισθανθεί πως νιώθουν οι άλλοι.

7. Αδυνατούσε να αντιμετωπίσει τα δικά του/ της συναισθήματα.

8. Ήταν επικριτικός/-ή και αποδοκιμαστικός/-ή.

9. Απουσίαζε μια υγιής οικογενειακή ιεραρχία και συχνά σας συμπεριφερόταν περισσότερο σαν σε φίλο, ή κάποιον ισότιμο, παρά σαν σε παιδί.

10. Στην οικογένειά σας δεν υπήρχαν υγιή όρια και είχατε ελάχιστο προσωπικό χώρο ή ιδιωτικότητα» (σελ. 54-55).

Το άτομο που μεγάλωσε μέσα σε ένα τέτοιο οικογενειακό περιβάλλον, μεγαλώνει νιώθοντας ασήμαντο και καθόλου αξιαγάπητο. Το άτομο νιώθει ότι δεν αναγνωρίζονται τα συναισθήματά του, ενώ έχει μάθει να αμφισβητεί τον εαυτό του. Ουσιαστικά, μέσα στο οικογενειακό περιβάλλον το άτομο προετοιμάστηκε ώστε να πέσει στην αγκαλιά ενός οικείου νάρκισσου… Πρόκειται για γνώριμα δυναμικά, με τα οποία έχει εξοικειωθεί μέσα στην οικογένεια. Επίσης, το άτομο που έχει χαμηλή αυτοεκτίμηση, αποτυχημένες σχέσεις κατά το παρελθόν, μοναξιά και θέματα με την εικόνα του σώματος έχει πολλές πιθανότητες να νιώσει έλξη για έναν ναρκισσιστή. Ακόμη, το άτομο που αναζητά κύρος ή που δίνει έμφαση στα υλικά αγαθά από ότι στην αγάπη, τον αμοιβαίο σεβασμό και τη συναισθηματική εντιμότητα, έχει πιο πολλές πιθανότητες να πέσει στην παγίδα ενός ναρκισσιστή.

Ορισμένα βασικά κριτήρια με τη μορφή ερωτημάτων για μια υγιή σχέση είναι τα εξής:

Είναι ευγενικό και συμπονετικό άτομο;

Είναι αφοσιωμένο σε εσένα;

Έχει ενσυναίσθηση;

Έχει δικά του ενδιαφέροντα, χόμπι και πάθη;

Είναι εσωτερικά όμορφος;

Διαθέτει την ικανότητα για μάθηση και ανάπτυξη;

Έχετε παρόμοιες αξίες και κοσμοθεωρίες;

Μοιράζεστε κοινά ενδιαφέροντα;

Έχει αίσθηση του χιούμορ;

Θέλει να είναι ο καλύτερος φίλος σου;  

Βρίσκεται σε επαφή με τα συναισθήματά του;

Μπορεί να διαχειριστεί την αμφιθυμία και τα προβλήματα;

Σου βγάζει τον καλύτερο εαυτό σου;

Είναι ένας αυθεντικός άνθρωπος;

Μπορεί να σ’ αγαπά και να αγαπά τον εαυτό του;

Νιώθεις καλά με τον εαυτό σου όταν είναι κοντά σου;

 

Πηγή:

McBride, K. (2019). Χωρίς εσένα. Σπάζοντας τους τοξικούς δεσμούς ή η διαχείριση ενός αποχωρισμού. Αθήνα: Πορφύρα.

 

Κουραβάνας Νικόλαος & Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc.

Αγάπη και μίσος απέναντι στο νεογέννητο παιδί

 «Ο Winnicott επιβεβαιώνει ότι απέναντι στο νεογνό τα συναισθήματα των γονέων μοιράζονται σε 60% αγάπη και 40% μίσος. Γιατί;

 

Επειδή η γέννηση ενός μωρού αποτελεί πράγματι μια χαρά, αλλά συνοδεύεται επίσης και από μια ολόκληρη διαδικασία πένθους, διότι το πραγματικό παιδί δεν είναι ποτέ όμοιο με το ιδανικό παιδί που είχαμε φανταστεί κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης και θα πρέπει να το αποδεχθούμε έτσι όπως είναι. Αυτό που γνωρίζουμε λιγότερο είναι ότι το παιδί μας φέρνει αντιμέτωπους με το μωρό που κάποτε υπήρξαμε. Αλλά ελλείψει συνειδητών αναμνήσεων ιδού που είμαστε υποχρεωμένοι, παρά τη θέλησή μας, να φανταστούμε και να προβάλλουμε αυτό που πιστεύουμε ότι υπήρξαμε. Παρόμοιες ιστορίες μπορούν, αλίμονο, να επιφέρουν πολλές ζημιές. Η μητέρα της Έλσας για παράδειγμα, έβλεπε ξανά τον εαυτό της ως μωρό μιας μανιοκαταθλιπτικής μητέρας, μωρό ανεπαρκές για τη μητέρα του, αφού δεν κατάφερνε να τη βγάλει από την ανισορροπία της. Ασυνείδητα, επομένως, αναθυμάται τα κενά της, την ανικανότητά της να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις των γονιών της, ακόμη και των παππούδων της, και πιστεύει ότι διακρίνει τις ίδιες ελλείψεις, την ίδια ανικανότητα στην κόρη της. Οπότε, λοιπόν, κατά τη διάρκεια των συζητήσεών μας, παρατηρούσα μια κάποια επιθετικότητα απέναντι στην Έλσα, ω! ένα σχεδόν τίποτα, αλλά αποκαλυπτικό παρ’ όλα αυτά για την ψυχική διάθεση της μητέρας: μια φορά που το μωρό έπαιζε με τη λαβή του πορτ- μπεμπέ, του την άρπαξε απότομα… Επωφελήθηκα λοιπόν από αυτές τις ευκαιρίες για να επιμείνω στην ανάδειξη των ικανοτήτων του κοριτσιού, στην ανάπτυξή του, και τον τρόπο που είχε να προσελκύσει την προσοχή της μητέρας» (Ριφό, σελ. 61).

 Ο Winnicott απαρίθμησε ένα σύνολο από λόγους που μια μητέρα μισεί το μωρό της. Το μωρό είναι ένας κίνδυνος για το σώμα της γυναίκας κατά την εγκυμοσύνη και τη γέννηση. Είναι αδίστακτο, την αντιμετωπίζει ως μια απλήρωτη υπηρέτρια, που θα πρέπει να είναι δίπλα του διαρκώς και να το φροντίζει. Προτείνει ότι είναι ζωτικής σημασίας για τη μητέρα να αναγνωρίσει τα πιο δύσκολα συναισθήματά της γύρω από το μωρό της, χωρίς να καταφεύγει σε αντίποινα, ώστε να βοηθήσει το παιδί κατά την ανάπτυξή του να βιώσει τη σχέση με τον άλλο ως μία φαντασίωση, όπου ο ένας στηρίζεται στην πραγματικότητα. Το μωρό δεν είναι δική της νοητική σύλληψη, δεν παράγεται διά μαγείας και αποτελεί μια παρέμβαση στην προσωπική ζωή της μητέρας, μια πρόκληση με την οποία πρέπει να ασχοληθεί. Το βρέφος δείχνει απογοήτευση όταν η μητέρα δεν είναι παρούσα και προσπαθεί να κυριαρχήσει, ενώ πρέπει να είναι προστατευμένο, έτσι ώστε η ζωή να ακολουθεί τον ρυθμό τους βρέφους και όλες οι ανάγκες του βρίσκονται υπό την παρακολούθηση της μητέρας. Επίσης, το βρέφος δεν ξέρει καθόλου τι κάνει εκείνη και πόσο θυσιάζεται, ενώ δεν μπορεί να επιτρέψει το δικό της μίσος. Το βρέφος είναι καχύποπτο και πολλές φορές αρνείται το φαγητό της.

Οι φαντασιώσεις της συμβιωτικής φύσης της σχέσης μητέρας- βρέφους οδηγούν τις γυναίκες στο να μην μπορούν να εκδηλώσουν τα πιο δύσκολα συναισθήματα που βιώνουν κατά τη διαδικασία να γίνουν μητέρες. Η γέννηση είναι ένας βίαιος αποχωρισμός του βρέφους από τη μητέρα, που στοιχειώνει τη γυναίκα για το υπόλοιπο της ζωής της και οι φαντασιώσεις της απουσίας πόνου και της ευκολίας στη γέννα δεν επιτρέπουν τον σωματικό και συναισθηματικό πόνο αυτού του αποχωρισμού.

 

 

Πηγή:

Μαρσέλ Ριφό. 2012. Οιδίπους είσαι και φαίνεσαι! Συναντήσεις με έναν παιδοψυχίατρο. Εκδόσεις Τόπος.

http://mamsie.org/2015/03/03/love-and-hate-in-childbirth/.

Winnicott, D.W. (1994). Hate in the counter-transference. Journal of Psychotherapy Practice and Research, 3(4), 348-356.

 

 

Κουραβάνας Νικόλαος & Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc.

Η έφηβη κόρη, πίσω από την κλειστή πόρτα του δωματίου

Τι προσπαθεί να πει η κόρη στη μητέρα της όταν την κλείνει έξω από το δωμάτιο;

 

Η μητέρα έξω από την κλειστή πόρτα του δωματίου της έφηβης κόρης της αναρωτιέται τι έχει κάνει…

Τι μηνύματα θέλει να δώσει η κόρη στη μητέρα της μέσα από τη σιωπή και την κλειστή πόρτα του δωματίου της;

«Μεγαλώνω»: η έφηβη κόρη νιώθει την ανάγκη να δείξει την ανεξαρτησία της και την απομάκρυνση από τους γονείς της. Με αυτή την κίνηση δείχνει ότι η ίδια θα αποφασίζει πότε θα ανοίγει την πόρτα και πότε όχι. Έτσι, εκφράζει την ανάγκη για συναισθηματικό χωρισμό από τη μητέρα. Το δωμάτιο είναι ο αυστηρά προσωπικός χώρος.

«Χρειάζομαι ένα μέρος για να ξεφεύγω»: το δωμάτιο αποτελεί για την έφηβη ένα καταφύγιο, ένα μέρος στο οποίο μπορεί να αποφύγει κάθε αναταραχή ή συμπλοκή της οικογενειακής ζωής. Η έφηβη νιώθει ότι έχει τις δικές της έγνοιες και εντάσεις και δεν μπορεί να αντιμετωπίσει και όλα όσα συμβαίνουν μέσα στην οικογένεια. Έτσι, επιλέγει να απομονωθεί στο δωμάτιό της και να μείνει στον δικό της χώρο.

«Δεν μπορώ να το συζητήσω άλλο τώρα!»: Τα έντονα συναισθήματα της εφηβείας πολλές φορές κατακλύζουν την έφηβη κατά τη διάρκεια μιας συζήτησης ή ενός καβγά, με αποτέλεσμα να φεύγει ώστε να σταματήσει η συζήτηση. Μπορεί να νιώθει ότι χάνει τον έλεγχο ή ότι δεν αντέχει να ακούσει οτιδήποτε άλλο.

«Νιώθω καταστροφικά αυτή τη στιγμή!»: ορισμένες φορές η έφηβη νιώθει έντονη οργή και θυμό, που φοβάται ότι θα καταστρέψει τα πάντα γύρω της ή και τον ίδιο της τον εαυτό. Μπορεί να σκέφτεται ότι θα βγει εκτός εαυτού, ότι θα πει πικρά λόγια ή ότι αποτελεί απειλή για τους άλλους. Η έκφραση του πως νιώθει είναι μια ένδειξη ότι χρειάζεται λίγο χρόνο μακριά από όσα την πιέζουν.

«Είμαι ανήσυχη ή ταραγμένη για κάτι!»: η έφηβη πολλές φορές μπορεί ξαφνικά να νιώσει αναστατωμένη και ίσως να μην μπορεί να προσδιορίσει καν τον λόγο. Είναι πιθανό να επιλέξει να κλειστεί στο δωμάτιό της για να ηρεμήσει ή να αρνείται να συζητήσει οτιδήποτε.

Χρειάζομαι βοήθεια!»: η απομόνωση, το κλείσιμο στο δωμάτιο, η συναισθηματική απομάκρυνση μπορεί να είναι μια κραυγή για βοήθεια, μια ένδειξη ότι έχει ανάγκη από προσοχή, νοιάξιμο και φροντίδα. Αν η έφηβη έχει τάσεις για βαριά κατάθλιψη, αυτοκτονία ή αυτοτραυματισμούς θα πρέπει να υπάρξει άμεση παροχή βοήθειας και η μητέρα να είναι δίπλα της. Επίσης, αν φαίνεται αναστατωμένη, εκνευρισμένη ή παρορμητική καλό είναι να παραμείνει δίπλα της η μητέρα, έτσι ώστε να μην βλάψει εκούσια ή ακούσια τον εαυτό της.

Η κατάλληλη συμπεριφορά απέναντι στην έφηβη κόρη θα πρέπει να συνδυάζει αφύπνιση και προσοχή για την κατάσταση και σεβασμό απέναντι στην κλειστή πόρτα. Είναι σημαντικό η μητέρα να σέβεται τον ιδιωτικό χώρο της έφηβης, αρκεί να γνωρίζει ότι η έφηβη είναι καλά και δεν θα κάνει κάποιο κακό στον εαυτό της… και θα της μιλήσει όταν η ίδια το επιλέξει, όταν νιώσει αυτή την ανάγκη.

 

Πηγή:

Roni Cohen- Sandler & Michelle Silver. 2006. «Δεν είμαι τρελή. Απλώς σε μισώ». Μια νέα προσέγγιση της διαμάχης μητέρας- κόρης. Εκδόσεις Ενάλιος.

 

Κουραβάνας Νικόλαος & Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc.

«Τυφλότητα» χωρίς οργανικά αίτια

 

                                      Βίντεο: Selective attention test, Youtube

 

Έχετε αναρωτηθεί ποτέ, γιατί δεν βλέπετε κάτι σημαντικό που συμβαίνει μπροστά στα μάτια σας; Παρακάτω παρουσιάζουμε ένα πολύ ενδιαφέρον πείραμα που ερμηνεύει το φαινόμενο.

«Ας υποθέσουμε ότι παρακολουθείτε ένα βίντεο στο οποίο φοιτητές πετούν μια μπάλα ο ένας στον άλλον. Σε κάποιο σημείο μπαίνει στο πλάνο μια γυναίκα που φοράει ένα κουστούμι γορίλα, κοιτάζει την κάμερα, χτυπάει το στήθος της και μετά αποχωρεί. Συνολικά βρίσκεται στο πλάνο για 9 δευτερόλεπτα. Είμαστε σίγουροι ότι πιστεύετε ότι είναι απόλυτα σίγουρο ότι θα εντοπίζατε τη γυναίκα ντυμένη σαν γορίλας σχεδόν αμέσως. Οι Simons και Chabris (1999) επιτέλεσαν ένα πείραμα σαν αυτό που μόλις περιγράψαμε. Τι ποσοστό των συμμετεχόντων πιστεύετε ότι δεν εντόπισε τον γορίλα; Σκεφτείτε την απάντησή σας πριν διαβάσετε παρακάτω. 

 

Θα αναμενόταν ότι ουσιαστικά κανείς δεν θα έχανε έναν «γορίλα» που χρειάστηκε 9 δευτερόλεπτα να διασχίσει το πλάνο. Στην πραγματικότητα τα ευρήματα ήταν εξαιρετικά απροσδόκητα: το 50% των παρατηρητών δεν πρόσεξε καθόλου την παρουσία της γυναίκας!

Πώς ήταν δυνατόν να μην κατάφεραν τόσοι παρατηρητές να δουν τον γορίλα; Οι Simons και Chabris (1999)  υπέθεσαν ότι ένας παράγοντας ήταν το γεγονός ότι οι συμμετέχοντες κοιτούσαν δύο ομάδες που πετούσαν μια μπάλα: μια λευκή ομάδα και μια μαύρη ομάδα. Στο πείραμα που περιγράφηκε, οι συμμετέχοντες έπρεπε να μετρήσουν πόσες πάσες έκανε η ομάδα με τα λευκά. Οπότε έπρεπε να αγνοήσουν τους φοιτητές που φορούσαν μαύρα. Καθώς και ο γορίλας ήταν μαύρος, αυτό μπορεί ίσως να εξηγήσει την τυφλότητα.

Για να ελέγξουν την υπόθεση αυτή, οι Simons και Chabris (1999) έκαναν άλλο ένα πείραμα στο οποίο οι παρατηρητές μέτρησαν τις πάσες και από την λευκή ομάδα και από την μαύρη. Όπως και προηγουμένως, η παρουσία του γορίλα εντοπίστηκε μόνο από το 42% των παρατηρητών όταν παρακολουθούσαν την ομάδα που ήταν ντυμένη στα λευκά. Η παρουσία του γορίλα όμως εντοπίστηκε από το 83% των παρατηρητών όταν παρακολουθούσαν την ομάδα που ήταν ντυμένη στα μαύρα.

Επομένως, ένα απροσδόκητο αντικείμενο (δηλαδή ο γορίλας), προσελκύει μεγαλύτερη προσοχή και είναι πιο πιθανό να εντοπιστεί όταν είναι παρόμοιο με τα ερεθίσματα τα σχετικά με το έργο. Όταν είναι διαφορετικό από αυτά, συνήθως περνάει απαρατήρητο.

Η παρατήρηση ότι μπορεί να μη βλέπουμε κάτι σημαντικό που συμβαίνει μπροστά στα μάτια μας, επειδή δεν βρίσκεται στο κέντρο της προσοχής μας αποκαλείται τυφλότητα λόγω έλλειψης σε προσοχής» (Simons & Chabris, 1999).

 

Πηγή:

Simons, D. J., & Chabris, C.F. (2011). Gorillas in our midst: Sustained inattentional blindness for dynamic events. Perception, 28, 1059 – 1074, οπ. αναφ. στο: M. W. Eysenck & M. Brysbaert, 2022, Βασικές Αρχές Γνωστικής Ψυχολογίας, Gutenberg, Αθήνα.

 

Κουραβάνας Νικόλαος & Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc.