Η ψυχολογία των τελετουργιών της κηδείας

Η διαδικασία της κηδείας αποτελεί μια τελετή, που καθορίζεται με βάση τα πολιτισμικά και θρησκευτικά χαρακτηριστικά. Σε μια κοινωνία που αρνείται ή προσπαθεί να κρύψει τον θάνατο και την φθορά, μια κηδεία μπορεί να κάνει τον θάνατο μια πραγματικότητα, θεωρώντας φυσικές τις διεργασίες του θρήνου και του πένθους και εισάγοντας το άτομο στην κατάσταση μετά την απώλεια, όπου θα αρχίσει σταδιακά να νιώθει ελπίδα, να κάνει όνειρα και να ξαναζεί. 

 

Στη σύγχρονη κοινωνία υπάρχει μια έντονη αποστασιοποίηση από τον θάνατο και τάσεις άρνησης του θανάτου, κάτι που είναι εμφανές ακόμη και στον τρόπο που μιλάμε. Συχνά χρησιμοποιούμε τις λέξεις: έφυγε, ταξίδεψε στον άλλο κόσμο, μας άφησε… για να πούμε ότι κάποιος πέθανε. Ο υπεύθυνος της τελετής της κηδείας έχει τη μεγαλύτερη επαφή με το πτώμα και συχνά έχει την πρωταρχική ευθύνη για το μεγαλύτερο μέρος της διαδικασίας της κηδείας. Συχνά, η κηδεία τελειώνει για τους συγγενείς πριν κατεβάσουν το σώμα στη γη. Ο θάνατος έρχεται σε σύγκρουση με τον περιορισμό και την αδυναμία, με το αίσθημα της αβοηθησίας, στοιχεία που είναι σημαντικά στην κατάσταση του ανθρώπου και αποτελούν μια πρόκληση για την εύρεση νοήματος στη ζωή.  

Ωστόσο, υπάρχουν και αυτοί που βλέπουν τον θάνατο ως φυσιολογικό, ως δεδομένο στον κύκλο της ζωής. Τη ζωή ακολουθεί ο θάνατος και συνειδητά όλοι ξέρουμε ότι κάποια στιγμή θα πεθάνουμε, κάτι που δεν εξαρτάται από εμάς και δεν είναι υπό τον έλεγχό μας. Ο θάνατος, η απώλεια και η θλίψη είναι μέρη της ζωής και προορίζονται να βιωθούν μέσα στην οικογένεια και μέσα στην κοινότητα. Αυτός ο τρόπος αντιμετώπισης θυμίζει παλαιότερες κοινωνίες, όπου ο θάνατος ήταν μέρος της ζωής και τον νεκρό τον αποχαιρετούσαν όλο το βράδυ στο σπίτι ξενυχτώντας… Οι ετοιμοθάνατοι αντιμετωπίζονταν με σεβασμό και ανθρωπιά, περιτριγυρισμένοι συνήθως από την οικογένειά τους και όχι πεθαίνοντας μέσα σε ένα ψυχρό λευκό δωμάτιο νοσοκομείου παρέα με τα μηχανήματα.

Μέσα από την υπαρξιακή ψυχοθεραπεία, ο θάνατος συζητείται και αντιμετωπίζεται άμεσα. Είναι μέρος της ψυχοθεραπευτικής διαδικασίας και έρχεται στην επιφάνεια μέσα από διάφορα ζητήματα. Ο θάνατος κατέχει κεντρική θέση στην ύπαρξη του ατόμου. Η ζωή και ο θάνατος είναι αλληλεξαρτώμενες έννοιες, καθώς δεν μπορούμε να κατανοήσουμε τη μία έννοια χωρίς την άλλη. Στο επίκεντρο της υπαρξιακής ψυχοθεραπείας βρίσκεται ο θάνατος, μαζί με την ελευθερία, τη δημιουργία νοημάτων, την απομόνωση και τη μοναξιά.

Ο άνθρωπος έρχεται αντιμέτωπος με διάφορες μορφές απώλειας από τα πρώτα βήματα της ζωής του, μαθαίνοντας πώς να τις χειρίζεται. Αν αρνηθεί να επεξεργαστεί τις απώλειες που βιώνει το άτομο εμφανίζει αποτυχία ανάπτυξης, έλλειψη ισορροπίας στην ανθρώπινη ψυχή και πιθανή αύξηση της βίας στον πολιτισμό. Το άτομο που έχει αυξημένη επίγνωση του θανάτου εμφανίζει αυξημένη πρόθεση και προσοχή στη ζωή, αυξημένη ευγνωμοσύνη για τη χαρισματικότητα και την ιερότητα της ζωής, άνοιγμα στη συναισθηματική ζωή και αυξημένη πρόσβαση στις ασυνείδητες διαστάσεις της ψυχής.   

Η τελετή της κηδείας φαίνεται πως έχει ψυχολογικά οφέλη, καθώς διευκολύνει τις διεργασίες του πένθους, συμβάλλει στη δημιουργία αναμνήσεων, ενώ η επίδρασή της εκτείνεται και πέρα από το χρονικό πλαίσιο μέσα στο οποίο διεξάγεται. Η κηδεία έρχεται σε αντίθεση με τα χαρακτηριστικά της σημερινής κοινωνίας, που προσπαθεί όλα να γίνουν τυποποιημένα και ο θάνατος αποτελεί ένα θέμα ταμπού. Οι κηδείες δημιουργούν χώρο για τον θάνατο σε μια κοινωνία, που αφιερώνει λίγο ή καθόλου χρόνο στον θάνατο. Η κηδεία επιβεβαιώνει και ενισχύει την πραγματικότητα του θανάτου και συμβάλλει στην αναγνώριση και έκφραση ενός ευρέος φάσματος συχνά αντικρουόμενων συναισθημάτων. Το τελετουργικό της κηδείας παρέχει ένα πλαίσιο για τη διαμόρφωση των αναμνήσεων που θα κρατήσουμε, για τις αφηγήσεις σχετικά με το γεγονός και για τη δημιουργία στιγμών, που επιβεβαιώνουν τη ζωή του θανόντος.

Κατά τη διάρκεια της κηδείας, η οικογένεια και τα υπόλοιπα άτομα της κοινότητας έχουν την ευκαιρία να πουν και να ακούσουν ιστορίες σχετικά με τον νεκρό. Οι κηδείες αποτελούν μια γέφυρα ανάμεσα στη μνήμη και την ελπίδα, μια σύνδεση ανάμεσα στο παλιό και το νέο, παρέχοντας μια νέα οπτική στους επιζώντες για το παρόν και για το παρελθόν. Η αφήγηση και η ανάμνηση προηγούνται της φαντασίας και της ελπίδας. Αυτή τη στιγμή, οι πενθούντες νιώθουν πολύ άσχημα και ότι είναι πολύ δύσκολο να ξεπεράσουν αυτό που συνέβη… από την άλλη, η ζωή τους συνεχίζεται… οπότε το νέο τους καλεί να αρχίσουν και πάλι να έχουν όνειρα…

Η τελετή της κηδείας είναι περισσότερη χρήσιμη, όταν έχει κάποια προσωπική σημασία ή νόημα για το άτομο. Η τελετή δίνει την ευκαιρία στο άτομο που πενθεί να λάβει κάποιες απαντήσεις, να συμμετέχει ενεργά στη διαδικασία της κηδείας και σε αποφάσεις που αφορούν τον νεκρό, να βιώσει συναισθηματικά και πνευματικά το αίσθημα της απώλειας… Οι τελετές συνδέονται με δύο ιστορίες: την ιστορία της ζωής του νεκρού και την ιστορία της ζωής της παράδοσης της πίεσης. Η μεταμορφωτική δύναμη που έχουν οι τελετές οφείλεται στην ικανότητα που παρέχουν να εξισορροπήσει το άτομο ανάμεσα στην ασφάλεια και στο ρίσκο. Όσοι θρηνούν μπορούν να το εκφράσουν εξωτερικά και έχουν τη στήριξη των υπολοίπων… είναι μια ευκαιρία για να ξεκινήσει η διεργασία του πένθους, να τοποθετηθεί ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο το βίωμα της απώλειας έχει τόσο ατομικό όσο και κοινωνικό χαρακτήρα.

 

Πηγές:

 

Giblin Paul & Hug Andrea. (2006). The psychology of funeral rituals. Liturgy, 21 (1), 11-19.  

 

Κουραβάνας Νικόλαος- Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc.

 

Βιώνοντας τον θρήνο: τελετουργίες θρήνου

Πώς βιώνουμε τον θρήνο;

Συζητάμε για το άτομο που πέθανε, μοιραζόμαστε κοινές αναμνήσεις που έχουμε περάσει… Μοιραζόμαστε συναισθήματα, κοιτάμε φωτογραφίες.

Επικοινωνούμε άμεσα, ανοιχτά και με ειλικρίνεια, έτσι ώστε κανείς μέσα στην οικογένεια να μην νιώθει αποκλεισμένος ή περιθωριοποιημένος από τον θρήνο.

Δίνουμε την ευκαιρία σε όλα τα μέλη της οικογένειας (εφόσον το επιθυμούν) να αποχαιρετήσουν το άτομο που πέθανε και να παραβρεθούν στις τελετές που γίνονται. 

Μπορούμε να φτιάξουμε ένα κουτί αναμνήσεων, όπου θα βάζουμε οτιδήποτε αφορά το άτομο που πέθανε και πράγματα που έχουμε κάνει μαζί του ή δώρα, αντικείμενά του, οτιδήποτε μας συνδέει με αυτό το άτομο.

 

Τελετουργίες θρήνου και θεραπευτική διαδικασία

 

Οι διάφορες τελετουργίες στις οποίες συμμετέχουμε είναι τα μέσα για τη μεταμόρφωση του νοήματος. Τελετουργία είναι οποιαδήποτε πράξη γίνεται έχοντας κάποιο συγκεκριμένο σκοπό και οδηγεί στη μεταμόρφωση του νοήματος. Οι τελετουργίες συνήθως έχουν κοσμικές ή και πνευματικές- θρησκευτικές διαστάσεις. Πρόκειται για διαδικασίες που συνδέονται και σηματοδοτούν σημαντικά γεγονότα στη ζωή μας, όπως γάμοι, γεννήσεις, αποφοίτηση, θάνατος.

Στη θλίψη που βιώνουμε εξαιτίας μιας απώλειας, οι τελετουργίες είναι ένα σημαντικό μέρος της θεραπευτικής διαδικασίας. Οι τελετουργίες δίνουν μια τάξη στο χάος της θλίψης. Σταδιακά βοηθούν το άτομο να βάλει σε μια σειρά και να επεξεργαστεί τα συναισθήματα που βιώνει. Συνήθως, οι τελετουργίες αυτές περιλαμβάνουν στοιχεία, όπως κεριά, φαγητό, έναν ειδικό χώρο. Τα τελετουργικά που ακολουθούμε έχουν αρχή, μέση και τέλος και μιλούν στην καρδιά μας, νομιμοποιώντας τα συναισθήματά μας και αναγκάζοντάς μας να επικεντρωθούμε στο παρόν.

Οι τελετουργίες δημιουργούν μια γέφυρα, μια σύνδεση για τη μετάβαση από μια ψυχοκοινωνική κατάσταση σε κάποια άλλη. Μέσα από τις τελετές του θρήνου γίνεται η μετάβαση της συζύγου σε χήρας και του παιδιού σε παιδί χωρίς γονιό. Οτιδήποτε χρησιμοποιούμε και έχει ιδιαίτερο νόημα για εμάς μπορεί να αποτελεί μέρος της τελετουργίας του πένθους μας. Τέτοιου είδους τελετουργίες περιλαμβάνουν την εμφάνιση φωτογραφιών, τη μεταφορά λουλουδιών στον τάφο και τη γενικότερη ενασχόληση με τον τάφο.

Τελετουργίες θρήνου θα μπορούσαν να είναι:

Να δημιουργήσετε ένα βιβλίο με αναμνήσεις, συμπεριλαμβάνοντας φωτογραφίες, ιστορίες και εικόνες για το άτομο που πέθανε.

Να φυτέψετε ένα δέντρο ή να φτιάξετε έναν αναμνηστικό κήπο.

Να πάτε στο αγαπημένο μέρος του προσώπου που πέθανε.

Να φορέσετε κάτι που ανήκει στο αγαπημένο σας πρόσωπο που πέθανε.

Να κρατήσετε ημερολόγιο με τις σκέψεις και τα συναισθήματά σας.

Να γράψετε ένα γράμμα με όσα θα θέλατε να πείτε στο αγαπημένο σας πρόσωπο.

Να ανάψετε ένα κερί.

Να επισκεφθείτε τον τάφο του.

Να βοηθήσετε άλλους.

Οι τελετουργίες είναι ένας σημαντικός τρόπος για τους ανθρώπους να βρουν νόημα μετά την απώλεια ενός αγαπημένου τους προσώπου. Η δύναμη των τελετουργιών βρίσκεται στον συμβολικό που έχουν. Τα τελετουργικά μπορούν να μας προσφέρουν σταθερότητα και ασφάλεια σε μια στιγμή που όλα βιώνονται ως αβέβαια. Πολλές φορές οι τελετουργίες θρήνου που επιλέγουμε συνδέονται άμεσα με το πολιτισμικό και θρησκευτικό μας υπόβαθρο.

 

Πηγές:

https://www.hospicewr.org/Western-Reserve-CareLink/June-2012/Grief-Rituals-and-the-Healing-Process

 

Κουραβάνας Νικόλαος- Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc.

 

Εκφρασμένο αρνητικό συναίσθημα και διαταραχές

Τα διαπροσωπικά προβλήματα μέσα στην οικογένεια είναι πολύ πιθανό να λειτουργήσουν ως εκλυτικοί παράγοντες της κατάθλιψης. Το αρνητικά εκφρασμένο συναίσθημα μέσα στο οικογενειακό περιβάλλον μπορεί να οδηγήσει στην εμφάνιση κατάθλιψης, στην υποτροπή στην κατάθλιψη ή και σε πιο σοβαρές διαταραχές, όπως ψύχωση. 

 

Το εκφρασμένο συναίσθημα καθορίζεται ως τα επικριτικά, ή εχθρικά σχόλια ή η συναισθηματική υπερεμπλοκή ενός μέλους της οικογένειας προς το άτομο που εμφανίζει την κατάθλιψη. Ο υψηλός βαθμός εκφρασμένου συναισθήματος είναι ισχυρός προβλεπτικός παράγοντας της υποτροπής στην κατάθλιψη.

Το υψηλό επίπεδο εκφρασμένου συναισθήματος μέσα στην οικογένεια, που περιλαμβάνει την εχθρότητα, την υπερβολική επικριτικότητα και την υπερπροστατευτικότητα απέναντι στον ασθενή συνδέεται με υποτροπή και επανεισαγωγή στο νοσοκομείο.

Στο πλαίσιο της οικογενειακής θεραπείας για την αντιμετώπιση των προβλημάτων ψυχικής υγείας οι βασικοί στόχοι είναι οι εξής:

Εκπαιδεύουν τα μέλη της οικογένειας σχετικά με την ψυχική διαταραχή, κυρίως τους γενετικούς και τους νευροβιολογικούς παράγοντες που δημιουργούν την προδιάθεση για την ασθένεια, τα γνωστικά προβλήματα που σχετίζονται με τη διαταραχή, τα συμπτώματα της διαταραχής και τις ενδείξεις μιας επικείμενης υποτροπής. Επίσης, ενημερώνουν τους ασθενείς και τις οικογένειές τους σχετικά με τη φαρμακευτική θεραπεία, ενώ βοηθούν τις οικογένειες να αποφεύγουν την απόδοση κατηγοριών- να μην κατηγορούν ούτε τον εαυτό τους ούτε τους ασθενείς για την ασθένεια και να μπορέσουν να επεξεργαστούν τα συναισθήματα που τους προκαλεί η συγκεκριμένη κατάσταση. Είναι πολύ σημαντικό να μπορέσουν οι ειδικοί να βελτιώσουν την επικοινωνία και τις δεξιότητες επίλυσης προβλημάτων μέσα στην οικογένεια, να μάθουν στα μέλη της οικογένειας πώς να εκφράζουν τα θετικά και τα αρνητικά τους συναισθήματα με εποικοδομητικό, μη απαιτητικό τρόπο, που θα δείχνει ενσυναίσθηση και όχι με αυστηρό, επικριτικό ή υπερπροστατευτικό τρόπο. Ακόμη, είναι σημαντικό να μάθουν να καλλιεργούν την ελπίδα ότι τα πράγματα μπορεί να βελτιωθούν, όπως την ελπίδα ότι ο ασθενής μπορεί να μη χρειαστεί να επιστρέψει στο νοσοκομείο, ότι θα καταφέρει να ζήσει μια ήρεμη και αξιοπρεπή ζωή.

 

Πηγές:

Kring et al. (2010). Ψυχοπαθολογία. Εκδόσεις Gutenberg.

 

Κουραβάνας Νικόλαος- Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc.

Διαβάζοντας… «Εγώ, η Μάρθα Φρόυντ»

Στο βιβλίο της Φωτεινής Τσαλίκογλου, η Μάρθα Φρόυντ αποκτά φωνή και διηγείται τη ζωή της δίπλα στον Σίγκμουντ Φρόυντ, γιατρό και ψυχαναλυτή, που προσπάθησε να θεραπεύσει τα συμπτώματα που δεν είχαν οργανική αιτιολογία. Η Μάρθα έζησε 12 χρόνια μετά τον θάνατο του Φρόυντ, που σημειώθηκε το 1939, ενώ εκείνος αντιμετώπιζε χρόνιο πρόβλημα υγείας. Και οι δύο ήταν Εβραίοι και γνωρίστηκαν όταν η Μάρθα ήταν 21 ετών. 

Η Μάρθα Φρόυντ αναφέρει: «όταν εγώ υποφέρω είναι μόνο για μένα. Ο πόνος είναι μια ιδιωτική υπόθεση». Η υστερία που είδε να εκδηλώνεται μπροστά της, της φαίνεται κάτι ξένο: «Τις είδα να σωριάζονται παράλυτες, να χάνουν το φως και τη μιλιά τους. Κι άλλα πολλά τις είδα να κάνουν. Όλα μέσα στον θόρυβο. Πώς εγώ να τις κατανοήσω, εγώ που λογαριάζω το κάθε τι. Που μετρώ τα λόγια και τις σκέψεις. Όταν εγώ υποφέρω, είναι πάντα μέσα στη σιωπή. Μόνη δίχως θεατές. Μόνη μέσα στη σιωπή».

Περιγράφοντας την Άννα Ο., ένα από τα περιστατικά του Γιόζεφ και του Φρόυντ αναφέρεται στην ανάγκη να εκφράσει τον θυμό που έκρυψε μέσα της, λέγοντας: «Ναι! Ο θυμός πρέπει να απελευθερώνεται, το ίδιο και η οργή. Όμως τι γίνεται με τη λύπη, με τη χαμηλόφωνη και ήπια λύπη; Αν οργιζόμουνα, ίσως ήμουνα λιγότερο θλιμμένη».

Η Μάρθα Φρόυντ αναφέρει ότι ποτέ δε μίλησε στον σύζυγό της για τα όνειρά της, αν και ο ίδιος ήταν αναλυτής ονείρων και είχε ακούσει τα όνειρα πολλών ασθενών του… «όλοι μιλάνε για τα όνειρά τους… όλοι εκτός από μένα»… Επίσης, αναφέρει: «Εσύ θα με αγαπήσεις όσο και όπως ποτέ δε με αγάπησε η μάνα μου. Αυτό ζητώ από σένα. Κρυφά, για να μην τρομάξεις, πίσω από τα λόγια και τις χειρονομίες, ένα μόνο αίτημα θα βρίσκεται, και με κάθε θεμιτό και αθέμιτο τρόπο θα φανερώνεται, ένα μόνο, ένα και μοναδικό, ‘να με αγαπήσεις όσο και όπως ποτέ δε με αγάπησε η Εμμελίνε Μπέρνεϋς».

Στο βιβλίο αποτυπώνεται η παραμέληση της Μάρθας από τον Σίγκμουντ Φρόυντ. Η ίδια περιγράφει: «Όσο για μένα, δεν είμαι πια νέα και ο πατέρας μου έχει εδώ και καιρό πεθάνει. Κανείς δεν νοιάζεται για την ψυχική μου κατάσταση. Άλλωστε είμαι υγιής… υγιής… υγιής…». Κι έπειτα αναρωτιέται: «Ποιος είναι ο δικός μου κόσμος; Μάρθα Φρόυντ, σύζυγος του διάσημου νευρολόγου, μητέρα έξι παιδιών, νοικοκυρά».

Μέσα από την αφήγηση της Μάρθας Φρόυντ, με τη γραφή της Φωτεινής Τσαλίκογλου, ο αναγνώστης μπορεί να μάθει για τα βασικά περιστατικά του Φρόυντ, όπως ήταν η Άννα Ο., η Ντόρα, ο Σεργκέι… Μέσα από μια φανταστική κατάδυση στον ψυχικό κόσμο της Μάρθας Φρόυντ μαθαίνουμε τόσο για τη δική της ζωή, όσο και για τη ζωή του σημαντικού ψυχαναλυτή Σίγκμουντ Φρόυντ. Η ίδια παρέμεινε όλα τα χρόνια στο πλευρό του Φρόυντ, αλλά στη σκιά του. Ο Φρόυντ αγνοούσε τα συναισθήματα, τις σκέψεις και τις επιθυμίες της συζύγου του, η οποία ασχολούνταν κυρίως με τη φροντίδα των παιδιών της και του συζύγου της, ο οποίος είχε αφιερώσει τη ζωή του στην ψυχανάλυση…

 

Τσαλίκογλου, Φωτεινή. Εγώ, η Μάρθα Φρόυντ. Εκδόσεις Καστανιώτη, 2000.

 

Κουραβάνας Νικόλαος- Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc.