Η μελαγχολία των Χριστουγέννων

Το χαρούμενο κλίμα που υπάρχει γύρω μας, πασπαλισμένο με χρυσόσκονη και πλούσια συναισθήματα, μας κάνει πιο ευάλωτους… μας υπενθυμίζει τις απουσίες που υπάρχουν στη ζωή μας και εντείνει τη μοναξιά μας… 

Τα Χριστούγεννα είναι μια γιορτή γεμάτη συναισθήματα, που καλεί κι εμάς να έρθουμε σε επαφή με τα δικά μας συναισθήματα και τα συναισθήματα των άλλων γύρω μας… όμως, τι γίνεται όταν δεν υπάρχει κανείς γύρω μας ή εμείς νιώθουμε ότι κανείς δεν είναι κοντά μας; 

Οι γιορτές είναι συναισθηματικά φορτισμένες και γεμάτες από εικόνες, προσδοκίες και ανθρώπους. Όμως, αυτή η κατάσταση δημιουργεί διαφορετικά συναισθήματα στον καθένα μας. Κάποιοι ανυπομονούν για τις γιορτές και βρίσκουν μια ευκαιρία να χαρούν, να χαλαρώσουν και να γιορτάσουν και κάποιοι άλλοι θα προτιμούσαν να μην έφταναν ποτέ οι γιορτές…

Για κάποιους τα Χριστούγεννα είναι μια καταθλιπτική γιορτή, που προκαλεί έντονη θλίψη και τους οδηγεί να κλείνονται στον εαυτό τους, στρέφοντας το βλέμμα προς τα προβλήματα και τις δυσκολίες. Συνήθως, όταν περνάμε τέτοιες φάσεις βάζουμε τον εαυτό μας σε μια διαδικασία να σκεφτεί και να έρθει αντιμέτωπος με διάφορα αρνητικά βιώματα που έχουμε: απώλειες και πένθη, στεναχώριες και απωθημένα, λύπες και άγχη, αγωνίες και προβληματισμούς…

Η θλίψη και η μελαγχολία που μπορεί να μας προκαλούν οι γιορτές είναι γνωστή ως η μελαγχολία των γιορτών (holiday blues) και αποτελεί μια εποχιακή δυσθυμία, όπου εκδηλώνουμε χαμηλά επίπεδα διάθεσης και ενεργητικότητας, υψηλό άγχος και κόπωση, έντονο εκνευρισμό και ψυχοσωματικά συμπτώματα, καθώς και μειωμένο ενδιαφέρον για δραστηριότητες που συνδέονται με διασκέδαση και το γιορτινό κλίμα των ημερών. 

Οι γιορτές και γενικότερα η χαρά και η διασκέδαση προϋποθέτουν το μοίρασμα: μοίρασμα στιγμών και ανταλλαγή συναισθημάτων, μοίρασμα χαράς και συντροφιά, παρέα και συναισθηματική κάλυψη. Τις ημέρες των γιορτών όλα όσα νιώθουμε ότι μας λείπουν παίρνουν τεράστιες διαστάσεις και φαντάζουν απειλητικά μπροστά μας, έτοιμα κάθε στιγμή να μας θυμίσουν τα δικά μας κενά…: μοναξιά, συναισθηματική φόρτιση, πίεση και εντάσεις, μη ρεαλιστικές προσδοκίες, απογοήτευση και συναισθηματική απόσταση από τους άλλους ανθρώπους. 

Είναι γιορτινές μέρες και πρέπει να είμαι καλά, να δείχνω χαρούμενος και ευτυχισμένος, να αφήσω στην άκρη τα προβλήματά μου, να είμαι περιτριγυρισμένος από ανθρώπους είτε με εκφράζει αυτό είτε όχι. Όμως, μέρες είναι και αυτές… και μπορούν να περάσουν όπως θέλω γιατί εγώ επιλέγω τι θέλω και πώς νιώθω καλύτερα. 

Ας σκεφτούμε λίγο τι είναι αυτό που μας προκαλεί μελαγχολία και ας προσπαθήσουμε να δούμε λίγο πιο ανάλαφρα την κατάσταση. Είναι γιορτινές μέρες, αλλά κανείς δεν μας επιβάλλει ότι πρέπει να είμαστε καλά, ότι πρέπει να δείχνουμε ευτυχισμένοι… Μπορούμε να είμαστε όπως νιώθουμε και να περάσουμε αυτές τις μέρες όπως μπορούμε και όχι όπως ιδανικά θα θέλαμε να τις περάσουμε, καθώς αυτός είναι ένας τρόπος να προκαλέσουμε ακόμη μεγαλύτερη μελαγχολία στον εαυτό μας. 

Προβληματικά πρότυπα επικοινωνίας

Η επικοινωνία μεταξύ των μελών της οικογένειας είναι σημαντική και απαραίτητη για την ύπαρξη ουσιαστικών σχέσεων με προοπτική εξέλιξης. Στόχος είναι η ύπαρξη μιας ικανοποιητικής επικοινωνίας που στηρίζεται στην εμπιστοσύνη, την αποδοχή και την ισοτιμία. 

Σύμφωνα με την Satir (1989) παρατηρούνται τέσσερα κοινά πρότυπα επικοινωνίας, τα οποία χρησιμοποιούνται από τα άτομα στην προσπάθειά τους να ξεπεράσουν την απειλή της απόρριψης, κάτι που είναι εμφανές και για την Στέλλα, που είναι η μελέτη περίπτωσης που θα αναλυθεί στο επόμενο μέρος της εργασίας. Όταν ένα άτομο αισθανθεί κίνδυνο και νιώσει ότι δεν θέλει να αποκαλύψει μια αδυναμία του, φοβούμενο την απόρριψη, μπορεί να συμβιβαστεί, έτσι ώστε να μη θυμώσει το άλλο πρόσωπο και τον κατηγορήσει, ώστε ο άλλος να τον θεωρήσει δυνατό, να υπολογίσει, ώστε να αντιμετωπίσει την απειλή του σαν να ήταν ακίνδυνη, ή να παραπλανήσει αγνοώντας την απειλή, και να συμπεριφερθεί σαν να μην ήταν εκεί. 

Πιο αναλυτικά, το συμβιβαστικό άτομο μιλά κολακευτικά, προσπαθεί να είναι ευχάριστος στους άλλους, δίνει εξηγήσεις και δεν διαφωνεί ποτέ με τους άλλους. Ωστόσο, διστάζει να πάρει μόνο του αποφάσεις, καθώς πρέπει πρώτα να παίρνει την έγκριση των άλλων. Όσον αφορά το επικριτικό άτομο ασχολείται με την ανακάλυψη των λαθών των άλλων, ενώ συμπεριφέρεται υπεροπτικά και τυραννικά στους άλλους. 

Ο υπολογιστής είναι ένα άτομο που έχει άψογους και προσεγμένους τρόπους, φαίνεται πολύ λογικός και δεν δείχνει καθόλου τα αισθήματά του, ενώ φαίνεται ήρεμος, ψυχρός και συγκεντρωμένος. Συνήθως μιλάει ξερά, μονότονα και με αφηρημένα σχήματα, ενώ το σώμα του δίνει την αίσθηση του αποστεγνωμένου και του κρύου καθώς και του απόμακρου. Τέλος, το παραπλανητικό άτομο ότι λέει ή κάνει είναι τελείως άσχετο με όσα λέει ή κάνει οποιοσδήποτε άλλος. Η φωνή του συνήθως δεν ταιριάζει με τα λόγια που λέει, ενώ τα λόγια του είναι πάντα εκτός θέματος και ποτέ δεν εκφράζει κάτι συγκεκριμένο. 

Ωστόσο, εκτός από τους τέσσερις προβληματικούς τύπους επικοινωνίας υπάρχει και η ευθεία επικοινωνία όπου η ανταπόκριση σε όλα τα μέρη του μηνύματος ακολουθεί την ίδια κατεύθυνση. Το άτομο δεν αισθάνεται απειλή για την αυτοεκτίμησή του, ενώ οι σχέσεις του είναι ελεύθερες, λειτουργικές και ειλικρινείς. Επιπλέον, ο τρόπος αυτός επικοινωνίας δίνει τη δυνατότητα να κλείσουν πληγές, να λυθούν αδιέξοδα και να γεφυρωθούν χάσματα ανάμεσα στους ανθρώπους. Βασική συνέπεια της ευθύτητας είναι η εξασφάλιση μιας αρμονίας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το άτομο δεν μπορεί να θυμώσει, να συμβιβαστεί, να κατηγορήσει τον άλλο ή να υιοθετήσει μια παραπλανητική τεχνική. Αυτό που διαφέρει από τους υπόλοιπους τύπους είναι ότι το άτομο είναι πάντα έτοιμο να αντιμετωπίσει τις συνέπειες, ενώ όταν αντιληφθεί ότι έκανε κάτι χωρίς την πρόθεσή του ζητά συγγνώμη, για τη συγκεκριμένη του πράξη, χωρίς αυτό να ακυρώνει ολόκληρη την ύπαρξή του (Satir, 1989). 

Η υποστήριξη, η εκπαίδευση και η καθοδήγηση αποτελούν βασικούς χειρισμούς σύμπραξης που μπορεί να συμβάλλουν στις λειτουργίες της αναδόμησης. Μέσα στην οικογένεια είναι σημαντική η περιποίηση, η επούλωση των τραυμάτων και η υποστήριξη που προσφέρει μια οικογένεια στα μέλη της (Minuchin, 2000).

Βιβλιογραφία

Minuchin, S. (2000). Οικογένειες και Οικογενειακή Θεραπεία. (Επιμ. Φ. Αναγνωστόπουλος). Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.

Satir, V. (1989). Πλάθοντας ανθρώπους. (Μτφρ. Λ. Στυλιανούδη). Αθήνα: Εκδόσεις Κέδρος.

Η έκφραση συναισθημάτων μέσα στην οικογένεια

Δεδομένης της σημαντικότητας που παίζει η οικογένεια ως ένα κοινωνικό πλαίσιο στην ανάπτυξη του παιδιού και του εφήβου, ένα σύνολο ερευνών εστιάζει το ενδιαφέρον του στην έκφραση των συναισθημάτων μέσα στην οικογένεια. Ως ο πρώτος και σημαντικότερος φορέας κοινωνικοποίησης του παιδιού αλλά και ως ένας φορέας που παίζει βασικό ρόλο στην ανάπτυξη του εφήβου, η οικογένεια συμβάλλει σημαντικά στην εκμάθηση των συναισθημάτων και του τρόπου έκφρασης αυτών. 

Ο τρόπος που το άτομο εκφράζει τα συναισθήματά του μέσα στην οικογένεια μελετήθηκε από τους Halberstadt et al. (1995), οι οποίοι θεώρησαν την οικογένεια ως ένα σημαντικό ρυθμιστή για την μάθηση των συναισθημάτων και της έκφρασής τους μέσα σε ένα κοινωνικό πλαίσιο. Σε μια σειρά ερευνών που πραγματοποίησαν οι εν λόγω ερευνητές βρήκαν ότι η έκφραση συναισθημάτων μέσα στην οικογένεια είχε υψηλές θετικές συσχετίσεις με τη ζεστασιά και τα θετικά συναισθήματα. 

Επιπλέον, οι Halberstadt et al. (1995) μέσα από τη μελέτη προηγούμενων ερευνών συμπέραναν ότι η έκφραση των συναισθημάτων μέσα στην οικογένεια συνδέεται με τις συναισθηματικές εμπειρίες των ατόμων, τις κοινωνικές ικανότητες και τις σχέσεις με τους συνομηλίκους. Ακόμη, επισήμαναν ότι ο όρος εκφραστικότητα περιλαμβάνει τις μη λεκτικές και λεκτικές εκφράσεις που συχνά παρατηρούνται να συμβαίνουν μέσα στην οικογένεια και αφορούν τα συναισθήματα.

Στα πλαίσια της οικογένειας και των συναισθημάτων που εκφράζονται σημαντικό ρόλο παίζει και η μη λεκτική επικοινωνία, ανάλογα βέβαια με το κατά πόσο γίνεται κατανοητή από τα μέλη της οικογένειας. Σε μία παλαιότερη έρευνά της, η Halberstadt (1983) διερεύνησε τα είδη εκφραστικότητας μέσα στην οικογένεια και την ανάπτυξη μη λεκτικών δεξιοτήτων επικοινωνίας και βρήκε ότι η εκφραστικότητα μέσα στην οικογένεια σχετίζεται με τις δεξιότητες του ατόμου να στέλνει και να κρίνει συναισθηματικά μηνύματα επικοινωνίας μέσα από τον τόνο της φωνής και να κρίνει τη συναισθηματική επικοινωνία μέσω των εκφράσεων του προσώπου. Τα ευρήματα της συγκεκριμένης έρευνας έδειξαν τις επιδράσεις που ασκεί η οικογένεια καθώς και η έκφραση των συναισθημάτων και η επικοινωνία που συμβαίνει στα οικογενειακά πλαίσια στην ανάπτυξη μη λεκτικών δεξιοτήτων επικοινωνίας από τα μέλη της οικογένειας. 

Οι Burrowes & Halberstadt (1987) εξέτασαν τη σχέση ανάμεσα στα είδη εκφραστικότητας και την εμπειρία και έκφραση του θυμού σε φοιτητές και ενήλικες. Η εκφραστικότητα βρέθηκε να σχετίζεται ελαφρώς με την έκφραση του θυμού, ενώ βρέθηκαν αρνητικές συσχετίσεις μεταξύ της εκφραστικότητας μέσα στην οικογένεια και της έκφρασης θυμού του ατόμου καθώς και της εμπειρίας θυμού. Σύμφωνα με τους συγκεκριμένους ερευνητές, η εκφραστικότητα στα πλαίσια της οικογένειας αποτελεί το υπόβαθρο για τα μετέπειτα είδη έκφρασης του ατόμου, καθώς καθορίζει τον τρόπο έκφρασής του στις καθημερινές αλληλεπιδράσεις και συνδιαλλαγές, καθώς και τον τρόπο που βιώνει και εκφράσει το θυμό. 

Η σημαντικότητα της έκφρασης των συναισθημάτων μέσα στα πλαίσια της οικογένειας εξετάστηκε και από τους Fosco & Grych (2007). Οι συγκεκριμένοι ερευνητές μελετώντας παιδιά ηλικίας 12 ετών και τους γονείς τους διερεύνησαν τον τρόπο που τα παιδιά αντιλαμβάνονται και εκτιμούν τις συγκρούσεις που έχουν με τους γονείς τους. Βρήκαν ότι τα παιδιά που προέρχονταν από οικογένειες όπου υπήρχαν πολλές εκφράσεις αρνητικών συναισθημάτων και λιγότερες θετικές εκφράσεις, τα παιδιά ανέφεραν μεγαλύτερη ενοχή του εαυτού τους για τις συγκρούσεις. Επίσης, οι θετικοί και αρνητικοί τρόποι έκφρασης φαίνεται πως αποτελούσαν διαμεσολαβητικό παράγοντα ανάμεσα στη σχέση της αποκάλυψης της γονεϊκής σύγκρουσης και της εξωτερίκευσης ή μη των προβλημάτων από τα παιδιά. Από την έρευνά τους, συμπέραναν ότι το ευρύτερο οικογενειακό πλαίσιο μπορεί να διαμορφώσει το νόημα που θα αποδώσουν τα παιδιά στη σύγκρουση.

Η οικογένεια είναι το βασικό πλαίσιο μέσα στο οποίο το παιδί γνωρίζει τα συναισθήματα και μαθαίνει να τα εκφράζει και να τα διαχειρίζεται. Η οικογένεια λειτουργεί ως πρότυπο για την έκφραση συναισθημάτων, καθώς τα συναισθήματα μπορούμε να τα μάθουμε μέσα από τον τρόπο που οι άλλοι γύρω μας τα εκφράζουν.  

Βιβλιογραφία

Burrowes, B.D., & Halberstadt, A.G. (1987). Self- and family- expressiveness styles in the experience and expression of anger. Journal of Nonverbal Behavior, 11 (4), 254- 268.

Fosco, G.M., & Grych, J.H. (2007). Emotional expression in the family as a context for children’s appraisals of interparental conflict. Journal of Family Psychology, 21 (2), 248- 258.

Halberstadt, A.M. (1983). Family expressiveness styles and nonverbal communication skills. Journal of Nonverbal Behavior, 8 (1), 14- 26 

Halberstadt, A.M., Cassidy, J., Stifter, C.A., Parke, R.D., & Fox, N.A. (1995). Self- Expressiveness within the family context: Psychometric support for a new measure. Psychological Assessment, 7 (1), 93-103.