Πόσο ευάλωτος νιώθω;

«Φοβάμαι την καταστροφή»: Η παγίδα της Ευαλωτότητας (Young & Klosko, 2010)

Πως νιώθει ένα άτομο με συναισθήματα ευαλωτότητας;

Το άτομο νιώθει ότι δεν μπορεί να αποφύγει το συναίσθημα ότι μπορεί να συμβεί κάτι κακό, ενώ νιώθει ότι οποιαδήποτε στιγμή –ξαφνικά και απροειδοποίητα- μπορεί να έρθει η καταστροφή, η οποία φαντάζει στο μυαλό του ατόμου σαν το τέλος του κόσμου. Ακόμη, το άτομο ανησυχεί μήπως φτάσει σε ακραίες καταστάσεις στέρησης, βιώνοντας ανεργία, φτώχεια ή έλλειψη βασικών αναγκών, ή ανησυχεί μήπως προσβληθεί από κάποια σοβαρή ασθένεια. Ενδέχεται να εμφανίζει προσβολές πανικού, ενώ εκφράζει και ανησυχίες σχετικά με την απώλεια ελέγχου του εαυτού του μπροστά στους άλλους.

Το κυρίαρχο συναίσθημα που βιώνει το άτομο με έντονα στοιχεία ευαλωτότητας είναι το άγχος. Το άτομο κάνει πολλές αρνητικές –καταστροφολογικές- σκέψεις, εστιάζοντας στο ότι θα γίνει η καταστροφή και δεν καταφέρει να ζήσει γιατί δεν θα διαθέτει τα κατάλληλα μέσα. Το άτομο ταυτόχρονα υιοθετεί δύο αντίθετες συμπεριφορές που ενισχύουν την αίσθηση της ευαλωτότητας: από τη μία μεριά μεγεθύνει την πιθανότητα κινδύνου και από την άλλη μεριά ελαχιστοποιεί την ικανότητα θετικής ανταπόκρισης. 

Οι βασικοί τομείς για τους οποίους ανησυχεί το άτομο είναι:

Η υγεία και η ασθένεια –υπερβολική ανησυχία για την υγεία, ανάπτυξη υπερευαισθησίας στις σωματικές αντιδράσεις, καχυποψία σε στοιχεία του περιβάλλοντος που συνδέονται με την ασθένεια, συχνές επισκέψεις γιατρών ή αποφυγή αυτών έτσι ώστε να μη γίνει διάγνωση για κάτι σοβαρό. Συχνά το άτομο φτάνει στον πανικό, ενώ βιώνει ακραίους και εξωπραγματικούς φόβους. 

Ο κίνδυνος –υπερβολική ανησυχία του ατόμου για την προσωπική του ασφάλεια και την ασφάλεια των αγαπημένων του προσώπων. Η ανασφάλεια είναι πιο έντονη όταν το άτομο βρίσκεται έξω από το σπίτι, ενώ το αίσθημα αυτό είναι δυσανάλογο του πραγματικού επιπέδου κινδύνου. Το άτομο διαρκώς βρίσκεται σε ετοιμότητα και εγρήγορση, ώστε να προλάβει οποιαδήποτε πιθανή επίθεση, ενώ το άτομο έχει πείσει τον εαυτό του ότι μόνο έτσι μπορεί να προλάβει την εμφάνιση ενός κακού. 

Η φτώχεια- έντονη ανησυχία του ατόμου για τα χρήματα, έτσι ώστε να μην καταντήσει φτωχό, άπορο και άστεγο. Το άτομο νιώθει ότι με το παραμικρό λάθος μπορεί να οδηγηθεί σε μια οικονομική καταστροφή. Αποταμιεύει ένα ποσό χρημάτων για να νιώθει ασφάλεια και όταν αυτό μειώνεται βιώνει έντονο άγχος. Η αποταμίευση βοηθάει το άτομο ώστε να έχει χρήματα για την αντιμετώπιση μιας πιθανής καταστροφής.

Η απώλεια ελέγχου- το άτομο ζει με το φόβο της εμφάνισης μιας καταστροφής με ψυχολογικά χαρακτηριστικά, με αποτέλεσμα να φτάνει στην εκδήλωση κρίσεων πανικού. Συγκεκριμένα, το άτομο φοβάται να μην χάσει την απώλεια του σώματος, για αυτό ζει με το φόβο μήπως αρρώστησε ή λιποθυμήσει. Το άτομο εστιάζει κυρίως σε αισθήσεις του, που τις ερμηνεύει με ένα τρόπο που καταλήγει στην καταστροφή. 

Σε όλες τις παραπάνω περιπτώσεις ευαλωτότητας, το άτομο υιοθετεί ένα καταστροφολογικό τρόπο σκέψης, που οδηγεί σε κρίσεις πανικού. Η καταστροφολογική σκέψη προκαλεί κρίσεις πανικού που έχουν διάρκεια μεγαλύτερη από μια συνηθισμένη προσβολή πανικού. Το άτομο για να μην έρθει αντιμέτωπο με καταστάσεις που θα το προκαλέσουν αλλαγή επιλέγει συνήθως την αποφυγή. Η τάση για αποφυγή καταστάσεων οδηγεί το άτομο στη στέρηση από ευχάριστες δραστηριότητες της ζωής.

Ποια είναι τα αίτια εμφάνισης της ευαλωτότητας;

Το άτομο μπορεί να έχει αναπτύξει το αίσθημα της ευαλωτότητας μέσω της παρατήρησης και μίμησης από το οικογενειακό περιβάλλον. Οι φοβίες και τα άγχη των γονέων μπορεί να οδηγήσουν στην ανάπτυξη παρόμοιων φόβων στα παιδιά. Επίσης, το άτομο μπορεί να έχει μεγαλώσει σε ένα ιδιαίτερα υπερπροστατευτικό περιβάλλον, όπου ο ένας ή και οι δύο γονείς ανησυχούν έντονα για κάποιο από τα θέματα που προαναφέρθηκαν. Ωστόσο, ενδέχεται η ευαλωτότητα να οφείλεται στην έλλειψη σωματικής, συναισθηματικής ή οικονομικής ασφάλειας κατά την παιδική ηλικία, ή και στη βίωση σοβαρών τραυματικών εμπειριών. 

Τι επιλογή συντρόφου κάνει ένα άτομο που αισθάνεται ευάλωτο;

Συνήθως προσελκύεται από άτομα που μπορούν να το φροντίζουν, ενώ είναι πρόθυμα και έτοιμα να το προστατεύσουν από τον κίνδυνο ή την ασθένεια. Το άτομο με στοιχεία ευαλωτότητας επιλέγει ένα ισχυρό σύντροφο, καθώς το ίδιο νιώθει αδύναμο και αβοήθητο. Συνήθως, αναζητά ένα σύντροφο τολμηρό, σωματικά δυνατό, πετυχημένο οικονομικά και με αρκετά εφόδια ώστε να κάνει το άτομο να νιώθει ασφάλεια. Επίσης, το άτομο αναζητά συντρόφους που είναι πρόθυμοι να ακούσουν τους φόβους του και μπορούν να το καθησυχάσουν.

Young, J.E., & Klosko, J.S. (2010). Ανακαλύπτοντας ξανά τη ζωή σας. Αθήνα: Εκδόσεις Πατάκη.

Πόσο γελοία φαίνονται όλα...

«Αν κοιτάξουμε τη ζωή στις μικρές της λεπτομέρειες, πόσο γελοία φαίνονται όλα. Είναι σαν μια σταγόνα νερό ιδωμένη μέσα απ' το μικροσκόπιο, μια μόνη σταγόνα που σφύζει από πρωτόζωα. Πώς γελάμε έτσι που τρέχουν με βιασύνη και παλεύουν το ένα με το άλλο. Είτε εδώ είτε στην περιορισμένη έκταση της ανθρώπινης ζωής, αυτή η τρομερή δραστηριότητα παράγει κωμικό αποτέλεσμα» (Ίρβιν Γιάλομ, "Η θεραπεία του Σοπενάουερ")

Προβλήματα, άγχη, αγωνία και φόβοι… προβληματισμοί και απορίες, μια διαρκής αγωνία για κάλυψη ή υπερκάλυψη αναγκών… και μέσα σε αυτό το φαύλο κύκλο χάνεις λίγο την πορεία της ζωής σου. Ποια είναι τα πραγματικά προβλήματα και ποια είναι απλά κάποια ασήμαντα ζητήματα που θα μπορούσαμε να μάθουμε να προσπερνάμε; Ποια είναι τα σημαντικά άγχη που θα πρέπει να ξεπεράσουμε και ποια είναι τα άγχη που απλώς μας αποπροσανατολίζουν; 

Είναι σαν να προσπαθήσουμε να φτάσουμε στο τέρμα όσο το δυνατόν πιο γεμάτοι, χωρίς όμως να μαζεύουμε στιγμές… Και η ζωή είναι μόνο στιγμές… οι στιγμές του τώρα, που στόχος θα πρέπει να είναι πώς θα μπορέσουμε να περάσουμε καλύτερα αυτές τις στιγμές. Το καλύτερα είναι σχετικό και διαφέρει για τον καθένα μας… όμως, εμείς οι ίδιοι το καθορίζουμε ή τουλάχιστον εμείς οι ίδιοι θα πρέπει να προσπαθούμε να το καθορίσουμε, έχοντας ως βασικό στόχο να μην σταματάμε σε μικρά και ασήμαντα πράγματα που μπορεί να μην μας αφήνουν να χαιρόμαστε ή να μην μας επιτρέπουν να μαζέψουμε όμορφες στιγμές… Ίσως, μόνο κάθε φορά που φτάνουμε να αντιμετωπίσουμε κάτι σημαντικό σκεφτόμαστε πόσο ασήμαντα και γελοία ήταν όλα αυτά που μας άγχωναν μέχρι εκείνη τη στιγμή… Ίσως, μόνο τότε συνειδητοποιούμε πόσο σημαντική είναι η ζωή και πόσο μικρά ήταν όλα αυτά που δεν μας άφηναν να τη ζήσουμε… Γιατί όμως να φτάσουμε σε αυτό για να στραφούμε στους πραγματικά σημαντικούς στόχους;

«Η μεγαλύτερη σοφία είναι να κάνεις υπέρτατο στόχο της ζωής την απόλαυση του παρόντος, γιατί αυτή είναι η μόνη πραγματικότητα, ενώ όλα τ' άλλα είναι παιχνίδια του νου» (Ίρβιν Γιάλομ "Η θεραπεία του Σοπενάουερ")

Παιδιά με αυτισμό και η χρήση του ηλεκτρονικού υπολογιστή

Ο αυτισμός είναι μια διάχυτη αναπτυξιακή διαταραχή, με βιολογικό υπόβαθρο και κύρια στοιχεία την ύπαρξη διαταραχών επικοινωνίας και κοινωνικής αλληλεπίδρασης. Τα παιδιά με αυτισμό συνήθως επιλέγουν μοναχικές δραστηριότητες ή στερεότυπες κινήσεις και πράξεις. Ακόμη, και ο υπολογιστής που είναι ένα δυναμικό μέσο αλληλεπίδρασης κάποια παιδιά με αυτισμό μπορεί να το χρησιμοποιήσουν στερεότυπα, βλέποντας βιντεάκια ή ακούγοντας το ίδιο τραγούδι για παράδειγμα στο Youtube ή παίζοντας κάποια παιχνίδια. 

Τα περισσότερα από τα παιδιά με αυτισμό αναπτύσσουν ιδιαίτερα καλή σχέση με τον υπολογιστή και μαθαίνουν να τον χειρίζονται, χρησιμοποιώντας τον ως ένα μέσο ψυχαγωγίας ή και ως ένα μέσο επικοινωνίας. Ο υπολογιστής προσελκύει το ενδιαφέρον όλων των παιδιών, καθώς συνδυάζει εικόνες, χρώματα, ήχους και κινήσεις. Η κατάκτηση της γραφής στον υπολογιστή στο word μπορεί να βοηθήσει παιδιά με αυτισμό που δεν έχουν αναπτύξει αυθόρμητο φυσιολογικό λόγο να επικοινωνούν με τους άλλους. 

Ο υπολογιστής προσφέρει ένα ευχάριστο περιβάλλον, που προσφέρει πλούσια ερεθίσματα και ένα ενδιαφέρον μαθησιακό περιβάλλον, που ενδέχεται να κινητοποιήσει το ενδιαφέρον του παιδιού. Ο υπολογιστής μπορεί να λειτουργήσει ως εκπαιδευτικό- διδακτικό εργαλείο, ως μέσο ψυχαγωγίας αλλά και ως μέσο έκφρασης του παιδιού. Ακόμη, μπορεί να βοηθήσει το παιδί ώστε να αναπτύξει οπτικοκινητικό συντονισμό και να βελτιώσει τη λεπτή κινητικότητα. Τα παιδιά με αυτισμό που χρησιμοποιούν τον υπολογιστή για να γράψουν και να εκφράσουν τις σκέψεις τους ή τις ανάγκες τους (αυτό εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το νοητικό επίπεδο του παιδιού) μπορούν να βοηθηθούν στο γράψιμο από τον αυτόματο διορθωτή, που μπορεί να λειτουργήσει ενισχυτικά και ενθαρρυντικά για το παιδί.   

Ο αυτισμός είναι μια διαταραχή που ακολουθεί το άτομο σε όλη του τη ζωή, ωστόσο, μέσω της εκπαίδευσης το άτομο μπορεί να φτάσει σε ένα πιο λειτουργικό επίπεδο. Αυτό εξαρτάται και από τη νοητική ικανότητα του ατόμου, καθώς και τις πρώιμες παρεμβάσεις που θα πραγματοποιηθούν. 

Ο υπολογιστής δίνει τη δυνατότητα στο παιδί ή τον ενήλικα με αυτισμό να επικοινωνήσει. Είναι ένας τρόπος γραπτής επικοινωνίας του παιδιού με αυτισμό με άλλους ανθρώπους με τους οποίους νιώθει άνετα και έχει αναπτύξει μια σχέση εμπιστοσύνης και ασφάλειας. Το παιδί με αυτισμό που επικοινωνεί μέσω του υπολογιστή νιώθει ασφάλεια λόγω του δομημένου περιβάλλοντος και των οριοθετημένων συνθηκών, ενώ είναι περιορισμένα τα αισθητηριακά ερεθίσματα, έτσι ώστε να μη βιώνει γνωστική υπερφόρτιση. Οι υπολογιστές είναι ένα άψυχο αντικείμενο, που έχει σταθερή «συμπεριφορά» έτσι το παιδί με αυτισμό δεν νιώθει απειλή και θεωρεί ότι έχει τον έλεγχο της κατάστασης. 

Αυτολύπηση και ψεύτικα χαμόγελα

«Βαρέθηκα… κουράστηκα… νιώθω ένα τεράστιο συναισθηματικό κενό, ένα εσωτερικό άδειασμα λες και κάτι με διαβρώνει διαρκώς εσωτερικά, με αργούς ρυθμούς μέχρι να με αφανίσει… Νιώθω τύψεις κι ενοχές που αφήνω τη ζωή μου να προχωρά χωρίς εμένα… Θέλω να ζήσω, αλλά δεν ξέρω πώς… Και απλά λυπάμαι τον εαυτό μου, τον λυπάμαι κι έπειτα τον μισώ… Αυτός φταίει που κατάντησα έτσι…».

Μήπως εμείς οι ίδιοι έχουμε επιλέξει να λυπούμαστε τον εαυτό μας ή μήπως έχουμε μάθει να επιβιώνουμε στον κόσμο με τη χρήση της αυτολύπησης και της γκρίνιας, ώστε να μπορέσουμε να κερδίσουμε λίγο ενδιαφέρον από τους άλλους. Με βάση τις εμπειρίες, τα βιώματα, τις απόψεις και πεποιθήσεις του περιβάλλοντος μέσα στο οποίο μεγαλώσαμε ενδέχεται να έχουμε επιτρέψει ή ωθήσει τον εαυτό μας να βυθιστεί αργά και σταθερά στη μελαγχολία, τη δυστυχία και τη γκρίνια. Επιβαρυντικοί παράγοντες ή αφορμές για την αυτολύπηση είναι και οι κοινωνικο-οικονομικές συνθήκες που επικρατούν γύρω μας και μπορούν να λειτουργήσουν ως ένα έναυσμα να αρχίσουμε να λυπόμαστε τον εαυτό μας ή και να θέλουμε να μας λυπούνται οι άλλοι. 

Συνήθως, τα άτομα με υψηλά επίπεδα αυτολύπησης συγκρίνουν τη ζωή τους και τον εαυτό τους με τη ζωή και την προσωπικότητα των άλλων, με αποτέλεσμα να επιβεβαιώνουν ότι δικαίως αισθάνονται έτσι, αφού στη ζωή τους είναι όλα χάλια και δεν υπάρχει τίποτα θετικό. Επίσης, πρόκειται για άτομα που νιώθουν ότι έχουν αδικηθεί και η ζωή ήταν μέχρι τώρα αρκετά σκληρή μαζί τους. Εστιάζουν κυρίως σε όλα τα αρνητικά γεγονότα και τις αποτυχίες που είχαν στη ζωή τους και η εικόνα που έχουν για τον εαυτό τους είναι «ο καημένος μου εαυτός», που του έχουν συμβεί τόσα κακά και έχει βιώσει τόσες δυστυχίες.

Ουσιαστικά, η αυτολύπηση μας οδηγεί μέσα σε ένα φαύλο κύκλο, στον οποίο εμείς οι ίδιοι, χωρίς καν να το συνειδητοποιούμε, μπλέκουμε τον εαυτό μας κι αντί να τον βοηθήσουμε να βγει τον αφήνουμε να βουλιάξει ακόμη πιο βαθιά μέσα σε αυτό το τέλμα που θεωρούμε ότι μας έχει οδηγήσει η ζωή. Ασυνείδητα λαμβάνουμε μια «ηδονή» από τον τρόπο που παρουσιάζουμε τον εαυτό μας και τις περισσότερες φορές προβάλλουμε αυτή την εικόνα προς τα έξω, για να μας λυπηθούν ή να μας θαυμάσουν οι άλλοι, πώς καταφέρνουμε να επιβιώνουμε παρά τις αντιξοότητες της ζωής μας. 

Όμως, πώς καταλήγουμε να ζούμε; Είτε το βλέπουμε είτε όχι, η αυτολύπηση μας κάνει μίζερους, αναποτελεσματικούς και κουράζει εμάς τους ίδιους και το περιβάλλον μας. Καταλήγουμε όλη την ώρα να κλαιγόμαστε για τα δεινά που έχουμε περάσει και περνάμε. Αυτό έχει αρνητικές επιδράσεις στις διαπροσωπικές μας σχέσεις και τις αλληλεπιδράσεις με τους άλλου.

Όταν λυπόμαστε τον εαυτό μας στην πραγματικότητα τον θεωρούμε ανίκανο για να επιτύχει οτιδήποτε ή και να καταφέρει οτιδήποτε, ενώ ταυτόχρονα αποποιούμαστε και οποιουδήποτε είδους ευθύνη. Ποτέ δεν μας ικανοποιεί τίποτα και δεν μπορούμε να βρούμε τίποτα θετικό στον εαυτό μας και στη ζωή μας. Τον εαυτό μας τον θεωρούμε αποτυχημένο, ενώ η αποτυχία αφορά πολλούς διαφορετικούς τομείς: κοινωνική και επαγγελματική αποτυχία, πνευματική αποτυχία, προσωπική και διαπροσωπική αποτυχία. 

Σε κάθε περίπτωση το πρώτο βήμα για αλλαγή έγκειται στο να συνειδητοποιήσουμε ότι η αυτολύπηση δεν μας βοηθάει. Αντίθετα, έχει αρνητικές επιπτώσεις σε πολλούς τομείς της ζωής μας. Το ζητούμενο είναι να δούμε πώς συμπεριφερόμαστε και να προσπαθήσουμε να αλλάξουμε κάποια πράγματα στον τρόπο σκέψης και συμπεριφοράς μας, αναπροσδιορίζοντας τον εαυτό μας και τους στόχους μας και αναζητώντας τις προσωπικές μας ευθύνες αλλά και τα θετικά που μπορεί να έχουν συμβεί ως τώρα στη ζωή μας και δεν τα είχαμε αξιολογήσει ως τέτοια. Ακόμη, δεν θα πρέπει κάθε νέα αποτυχία να ακυρώνει κάθε θετικό που έχουμε καταφέρει. Μήπως είναι καιρός να σταματήσουμε τις συνεχείς αρνητικές σκέψεις που ενισχύουν την αυτολύπηση που νιώθουμε; Θα πρέπει να εστιάσουμε στο παρόν, να θέσουμε νέους στόχους και να πάρουμε πρωτοβουλίες καθιστώντας τον εαυτό μας τον πρωταγωνιστή της ζωής μας. Όσο περισσότερο παραμένουμε αδρανείς και παθητικοί τόσο πιο πολύ δείχνουμε στον εαυτό μας ότι είναι ανίκανος και τον βυθίζουμε στην αυτολύπηση. Ακόμη, είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι η αυτολύπηση δεν είναι ένας τρόπος προσοχής του εαυτού μας ούτε ένα μέσο φροντίδας αυτού.

«Αρκετά. Φτάνει η αυτολύπηση. Στους ανθρώπους που κλαίγονταν ήξερε τι να πει: Βρείτε τρόπο να στρέψετε το βλέμμα σας προς τα έξω, να βγείτε από τον εαυτό σας. Ναι, αυτός ήταν ο τρόπος- να βρει ένα μονοπάτι για να μετατρέψει το κάρβουνο σε χρυσάφι» (Yalom, σελ. 67, Η Θεραπεία του Σοπενχάουερ).