Ο Olivier Béranger είναι ένας επιτυχημένος ψυχαναλυτής, παντρεμένος επί 30 χρόνια, ο οποίος έχει μια φαινομενικά τακτοποιημένη ζωή. Το πρόβλημά του είναι ένας ιδιαίτερα αγχώδης και εξαρτητικός ασθενής, ο Damien Leroy, από τον οποίο προσπαθεί απεγνωσμένα να απαλλαγεί. Του προτείνει λοιπόν ότι για να ξεπεράσει τα προβλήματά του πρέπει να βρει τον μεγάλο έρωτα. Η ειρωνεία είναι ότι ο Damien γνωρίζει μέσω διαδικτύου την Alice, η οποία είναι η κόρη του ίδιου του ψυχαναλυτή. Όταν ο Olivier ανακαλύπτει την ταυτότητα του νέου συντρόφου της κόρης του, η επαγγελματική σχέση θεραπευτή-ασθενούς μεταφέρεται ξαφνικά μέσα στην οικογένειά του.
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία της ταινίας είναι η σταδιακή ανατροπή των ρόλων «υγιής» και «ασθενής». Στην αρχή της ιστορίας η διάκριση φαίνεται ξεκάθαρη: ο Olivier παρουσιάζεται ως ο ειδικός, ο λογικός, ψύχραιμος και ελεγχόμενος επαγγελματίας, ενώ ο Damien εμφανίζεται ως ο αγχώδης, εξαρτημένος και «προβληματικός» ασθενής που χρειάζεται βοήθεια. Καθώς όμως η ιστορία εξελίσσεται, αυτή η διάκριση γίνεται ολοένα και πιο αμφίβολη. Ο ψυχαναλυτής, ο οποίος υποτίθεται ότι διαθέτει τον έλεγχο και την ψυχραιμία που απαιτεί ο ρόλος του, εμφανίζεται σταδιακά όλο και πιο νευρικός, αυταρχικός, χειριστικός και συναισθηματικά εμπλεκόμενος. Αντίθετα, ο Damien, παρά το έντονο άγχος και τις ανασφάλειές του, παρουσιάζεται ως ένας άνθρωπος που αναζητά σύνδεση, αγάπη, αποδοχή και συναισθηματική ασφάλεια. Με αυτόν τον τρόπο, η ταινία θέτει έμμεσα ένα ουσιαστικό ερώτημα σχετικά με το τι σημαίνει τελικά «ψυχική υγεία» και ποιος έχει πραγματικά το δικαίωμα να θεωρείται «υγιής» ή «προβληματικός». Η διάκριση ανάμεσα στον ειδικό και τον ασθενή αποδεικνύεται πολύ πιο εύθραυστη από όσο φαίνεται αρχικά.
Η σχέση ψυχαναλυτή και ασθενούς είναι εξαρχής ασύμμετρη, καθώς τα δύο πρόσωπα δεν διαθέτουν την ίδια θέση και την ίδια εξουσία. Ο Olivier διαθέτει επιστημονική γνώση, κοινωνικό κύρος και επαγγελματική αυθεντία, ενώ έχει επιπλέον τη δυνατότητα να ερμηνεύει τη συμπεριφορά και τις αντιδράσεις του Damien. Ο Damien βρίσκεται στην αντίθετη θέση: είναι αυτός που ζητά βοήθεια και, ως ασθενής, εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από την κρίση και την ερμηνεία του ειδικού. Η ανισορροπία αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν ο Olivier αρχίζει να χρησιμοποιεί τη θέση του όχι αποκλειστικά για το καλό του ασθενούς, αλλά και για να εξυπηρετήσει προσωπικές του ανάγκες. Προσπαθεί να απαλλαγεί από τον Damien και να τον οδηγήσει σε μια λύση που εξυπηρετεί πρωτίστως τον ίδιο. Με αυτόν τον τρόπο, η ταινία σατιρίζει την κατάχρηση της επαγγελματικής αυθεντίας και δείχνει τον κίνδυνο που προκύπτει όταν η γνώση και η εξουσία ενός ειδικού συνδυάζονται με προσωπικές προκαταλήψεις και συναισθηματικά κίνητρα.
Η συμπεριφορά του Olivier μπορεί επίσης να συνδεθεί με τον μηχανισμό της αυτοεκπληρούμενης προφητείας. Από την αρχή έχει σχηματίσει μια συγκεκριμένη εικόνα για τον Damien: τον θεωρεί έναν προβληματικό και υπερβολικά αγχώδη άνθρωπο που πρέπει να διορθωθεί. Επομένως, τείνει να ερμηνεύει τις συμπεριφορές του μέσα από αυτό το ήδη διαμορφωμένο σχήμα. Όταν κάποιος έχει συγκεκριμένες προσδοκίες για ένα άλλο πρόσωπο, μπορεί να συμπεριφέρεται απέναντί του με τρόπο που τελικά ενισχύει τη συμπεριφορά που περίμενε εξαρχής. Ο Damien αντιμετωπίζεται διαρκώς ως «πρόβλημα» και, κατά συνέπεια, δυσκολεύεται να εμφανιστεί στα μάτια του Olivier ως ένας ολοκληρωμένος άνθρωπος με ανάγκες, συναισθήματα, δυνατότητες και προσωπική αξία. Η προκατειλημμένη εικόνα του θεραπευτή λειτουργεί έτσι ως φίλτρο μέσα από το οποίο ερμηνεύεται κάθε συμπεριφορά του ασθενούς.
Παράλληλα, η συμπεριφορά του Damien μπορεί να εξεταστεί μέσα από την έννοια της προσκόλλησης και της ανάγκης για αποδοχή. Το έντονο άγχος και η εξάρτησή του από τον θεραπευτή δείχνουν την ανάγκη του να βρει ένα πρόσωπο που θα του προσφέρει ασφάλεια, επιβεβαίωση, αποδοχή και συναισθηματική σταθερότητα. Η ανάγκη αυτή δεν περιορίζεται όμως στη θεραπευτική σχέση. Στην πορεία μεταφέρεται και στην προσωπική του ζωή, ιδιαίτερα στη σχέση του με την Alice. Ο έρωτας μπορεί επομένως να ερμηνευθεί και ως προσπάθεια του Damien να αποκτήσει μια σταθερή συναισθηματική βάση, έναν άνθρωπο δίπλα στον οποίο θα αισθάνεται αποδεκτός και ασφαλής. Η ανάγκη για σύνδεση γίνεται έτσι ένα από τα βασικά στοιχεία που εξηγούν τις επιλογές και τη συμπεριφορά του.
Η ταινία μεταφέρει, επιπλέον, το ψυχολογικό πρόβλημα από το ατομικό επίπεδο στο οικογενειακό. Αρχικά η σχέση έχει τη μορφή θεραπευτή και ασθενούς. Στη συνέχεια, όμως, προστίθεται μια νέα διάσταση: ο Olivier είναι πατέρας, η Alice είναι η κόρη του και ο Damien γίνεται ο σύντροφος της κόρης του. Έτσι, η αρχική σχέση θεραπευτή–ασθενούς μετατρέπεται σε ένα πολύ πιο σύνθετο πλέγμα σχέσεων, στο οποίο συνυπάρχουν οι ρόλοι του θεραπευτή, του ασθενούς, του πατέρα, της κόρης και του υποψήφιου γαμπρού. Η κατάσταση αυτή δημιουργεί μια έντονη σύγκρουση ρόλων. Ο Olivier δεν μπορεί πλέον να αντιμετωπίζει τον Damien αποκλειστικά ως ασθενή, καθώς τον βλέπει πλέον και ως τον άνδρα που έχει ερωτευτεί την κόρη του. Η προσωπική και η επαγγελματική του ταυτότητα συγκρούονται, με αποτέλεσμα να δυσκολεύεται να διατηρήσει την αντικειμενικότητα και την ψυχραιμία που απαιτεί ο επαγγελματικός του ρόλος.
Στην περίπτωση του Olivier μπορεί επίσης να εντοπιστεί ένας μηχανισμός που παραπέμπει στην έννοια της γνωστικής ασυμφωνίας του Leon Festinger. Ο Olivier θεωρεί τον εαυτό του λογικό, έμπειρο, ψύχραιμο και ικανό να κατανοεί την ανθρώπινη συμπεριφορά. Ωστόσο, όταν ο ασθενής του μετατρέπεται σε σύντροφο της κόρης του, η εικόνα αυτή αρχίζει να κλονίζεται. Δημιουργείται μια αντίφαση ανάμεσα στην αυτοεικόνα του και στη συμπεριφορά του: από τη μία πλευρά θεωρεί ότι είναι ειδικός στην ανθρώπινη ψυχολογία και ότι μπορεί να ελέγχει τις καταστάσεις· από την άλλη, αδυνατεί να διαχειριστεί τα δικά του συναισθήματα απέναντι στον άνθρωπο που θεωρεί προβληματικό. Η αντίφαση αυτή αποτελεί σημαντική πηγή της κωμωδίας, επειδή ο άνθρωπος που υποτίθεται ότι γνωρίζει πώς λειτουργεί η ανθρώπινη ψυχή αποδεικνύεται ανήμπορος όταν καλείται να διαχειριστεί τις δικές του προσωπικές συγκρούσεις.
Η ταινία παίζει επίσης με τα στερεότυπα που αφορούν την ψυχική υγεία. Υπάρχει συχνά η απλουστευτική προσδοκία ότι ο ψυχίατρος ή ψυχαναλυτής είναι ο «λογικός», ενώ ο ασθενής είναι ο «τρελός» ή ο λιγότερο λειτουργικός άνθρωπος. Η ταινία ανατρέπει αυτή την προσδοκία. Ο άνθρωπος που χαρακτηρίζεται «ασθενής» δεν είναι κατ’ ανάγκη ο λιγότερο λειτουργικός χαρακτήρας, ενώ ο ειδικός μπορεί να αποδειχθεί εξίσου ευάλωτος, αγχωμένος ή παράλογος όταν εμπλέκονται προσωπικά του ζητήματα. Έτσι, αμφισβητείται η απλουστευτική διάκριση ανάμεσα στο φυσιολογικό και το παθολογικό. Η ψυχική ευαλωτότητα δεν αποτελεί αποκλειστικό χαρακτηριστικό εκείνου που βρίσκεται στη θέση του ασθενούς, αλλά αποτελεί ανθρώπινη δυνατότητα που μπορεί να εμφανιστεί σε διαφορετικές μορφές και σε διαφορετικές συνθήκες.
Το άγχος αποτελεί, γενικότερα, ένα από τα βασικά θέματα της ταινίας και λειτουργεί ως κινητήρια δύναμη της πλοκής. Ο Damien παρουσιάζεται ως άνθρωπος με έντονες φοβίες και υποχονδριακές ανησυχίες, ο οποίος δυσκολεύεται να διαχειριστεί την αβεβαιότητα και την ανασφάλεια. Ωστόσο, ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι και ο Olivier βιώνει μια διαφορετική μορφή άγχους. Το άγχος των δύο χαρακτήρων έχει διαφορετικό αντικείμενο, αλλά και στους δύο συνδέεται με την ανασφάλεια και την απώλεια ελέγχου. Ο Damien φαίνεται να φοβάται κυρίως τι μπορεί να του συμβεί και τι κινδύνους μπορεί να κρύβει το μέλλον. Ο Olivier, αντίθετα, φαίνεται να φοβάται τι θα συμβεί αν χάσει τον έλεγχο της ζωής του, της οικογένειάς του και της εικόνας που έχει δημιουργήσει για τον εαυτό του. Έτσι, πίσω από τις διαφορετικές μορφές άγχους των δύο χαρακτήρων υπάρχει μια κοινή ανθρώπινη ανάγκη: η ανάγκη για ασφάλεια και προβλεψιμότητα.
Στο σημείο αυτό συνδέεται και το θέμα του ελέγχου και της ανάγκης για εξουσία. Ο Olivier είναι ένας άνθρωπος που έχει οργανώσει τη ζωή του με τρόπο που του επιτρέπει να αισθάνεται ότι ελέγχει τις καταστάσεις. Η επαγγελματική του θέση, η γνώση του και η οικογενειακή του ταυτότητα τού προσφέρουν μια αίσθηση σταθερότητας. Η εμφάνιση όμως του Damien στην προσωπική του ζωή διαταράσσει αυτή την ισορροπία. Η έντονη αντίδρασή του απέναντι στον Damien δεν αφορά επομένως μόνο τον ίδιο τον ασθενή. Αφορά και τον φόβο του Olivier ότι θα χάσει τον έλεγχο της οικογένειάς του, της σχέσης του με την κόρη του, της εικόνας που έχει για τον εαυτό του και, σε έναν βαθμό, της κοινωνικής του ταυτότητας.
Με αυτόν τον τρόπο, η ταινία μπορεί να διαβαστεί ως μια κωμική αλλά ταυτόχρονα ουσιαστική μελέτη της ανθρώπινης ανάγκης για έλεγχο, αποδοχή και ασφάλεια. Ο Olivier και ο Damien, παρότι βρίσκονται αρχικά σε εντελώς διαφορετικές θέσεις, αποδεικνύεται ότι μοιράζονται περισσότερα κοινά στοιχεία από όσα φαίνονται. Ο ένας εκφράζει το άγχος του μέσα από φοβίες και εξάρτηση, ενώ ο άλλος μέσα από την προσπάθεια να ελέγχει τους ανθρώπους και τις καταστάσεις γύρω του. Η αντιστροφή αυτή αποδυναμώνει τελικά τη σαφή διάκριση ανάμεσα στον «ειδικό» και τον «ασθενή» και αναδεικνύει μια ευρύτερη ανθρώπινη πραγματικότητα: όλοι οι άνθρωποι, ανεξάρτητα από τον κοινωνικό ή επαγγελματικό τους ρόλο, μπορούν να βιώσουν φόβο, ανασφάλεια, ανάγκη για αποδοχή και δυσκολία απέναντι στην απώλεια ελέγχου. Η πραγματική διαφορά δεν βρίσκεται επομένως στην απουσία προβλημάτων, αλλά στον τρόπο με τον οποίο κάθε άνθρωπος τα αντιμετωπίζει και διαχειρίζεται τις σχέσεις, τις επιλογές και τις ευθύνες του.
Ελένη Παπαδοπούλου και Νίκος Κουραβάνας, Ψυχολόγοι, MSc, MA
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου