Σχέσεων… “απογραφή” και τελικά διαγραφή;

Σχέσεις που σταδιακά φθείρονται και χάνονται μέσα στη δίνη του χρόνου και στην αμείλικτη ένταση της καθημερινότητας. Σχέσεις που τις καταπίνει η διαρκής ροή της ρουτίνας και τις αλλοιώνει ο χρόνος ή απλά σχέσεις στις οποίες πλέον δε νιώθεις… Πόσες φορές αποφασίζουμε να τελειώσουμε μια φιλική σχέση λέγοντας «ξέρεις δεν μου είσαι αρκετός (μπορεί κι εγώ να μην σου είμαι, οπότε γιατί να το παλεύουμε;)» ή «ξέρεις δε νιώθω πλέον ότι έχουμε μια φιλική σχέση (και εν τέλει είχαμε ποτέ;)».

Είναι πιο βολικό να υποκρινόμαστε ότι ο χρόνος φθείρει τις «φιλικές» σχέσεις και όχι το ότι δεν υπάρχει νοιάξιμο, ενδιαφέρον, εγγύτητα και κοντινότητα, καλές προθέσεις, καλοσύνη και πολλά ακόμη.

Είναι πιο βολικό να μιλάμε Χριστούγεννα και Πάσχα και να λέμε «ναι, βρε θα κανονίσουμε σύντομα να τα πούμε» κι αυτό το σύντομα χάνεται μέσα στο ατελείωτο κάθε μέρα που περνά και ποτέ δεν τα λέμε… μέχρι να φτάσουν οι επόμενες γιορτές…  

  

Και τελικά μένεις να αναρωτιέσαι… ήταν μια σχέση που από την αρχή δεν είχε δυναμική εξέλιξης ή κάπου στην πορεία χάθηκε η επαφή; Μήπως ήταν διαφορετικά τα αρχικά ενδιαφέροντά μας, απλά δεν το είχαμε δει; Μήπως ποτέ δεν ταιριάζαμε και δεν είχαμε κοινά, αλλά είχαμε συμβιβαστεί σ’ αυτή τη σχέση; Μήπως ήταν μια ακόμη σχέση που κάλυπτε την αίσθηση της μοναξιάς που νιώθαμε ή την προσπάθειά μας να πείσουμε τον εαυτό μας ότι είμαστε κοινωνικοί και αγαπητοί; 

Και τελικά μένεις να αναρωτιέσαι… γιατί κάποιες σχέσεις χάνονται μέσα στον χρόνο; Γιατί κάποιοι άνθρωποι δεν είναι πλέον σημαντικοί Άλλοι για εμάς; Γιατί η ζωή αλλάζει και οι προτεραιότητες σου δείχνουν ποιοι άνθρωποι μπορούν να παραμείνουν στη ζωή σου και ποιοι δεν έχουν πλέον θέση στη ζωή σου; Γιατί σκέφτεσαι αν άξιζαν ή δεν άξιζαν όλα όσα έκανες για κάποιους ανθρώπους; Γιατί;;; Πολλά γιατί που δεν έχει και τόση σημασία πώς θα μπορούσαν να απαντηθούν και ίσως ποτέ δε θα πάρουν μια απάντηση, καθώς η ζωή είναι ένα διαρκές πάρε- δώσε… 

Και η ζωή συνεχίζεται… και θα συνεχίζεται, είτε με την παρουσία είτε με την απουσία αυτών των ανθρώπων στη ζωή μας… και εμείς μπορεί να παραμένουμε πάντα εδώ με την απορία: αυτές οι σχέσεις ήταν κάποτε σημαντικές και εξελίχθηκαν σε ασήμαντες ή όχι; Οι σχέσεις που κυρίως μας απασχολούν είναι οι σχέσεις αυτές για τις οποίες προσδοκούσαμε και προσδοκούμε να συνεχίσουν να υπάρχουν στη ζωή μας… και για αυτές τις σχέσεις αναρωτιόμαστε… πληγωνόμαστε και βιώνουμε το πένθος της απώλειας. Με αφορμή το τέλος κι αυτής της χρονιάς, για άλλη μια φορά ερχόμαστε αντιμέτωποι με έναν απολογισμό: ποιοι παρέμειναν κι αυτόν τον χρόνο στη ζωή μας και εμείς σε ποιων τη ζωή έχουμε παραμείνει; Και πόσους από αυτούς που έχουμε χάσει τους χάσαμε για πάντα; Και γιατί μας τρομάζει τόσο αυτό το πάντα και αφήνουμε σχέσεις σε αναμονή… σε αναμονή για μια επόμενη συνάντηση… σε αναμονή για βελτίωση… σε αναμονή να γίνουν τα πράγματα όπως παλιότερα ή και καλύτερα από παλιά… 

Σχέσεις σε αναμονή… ή τελειωμένες σχέσεις που θα τις αποχαιρετήσουμε με τον αποχαιρετισμό αυτού του έτους;     

«Μια υπέροχη ζωή»: Χριστουγεννιάτικη ταινία

Μια καλή επιλογή για τις ημέρες των Χριστουγέννων

Η ταινία με τίτλο “It’ s a wonderful life” (Μια υπέροχη ζωή) είναι μια Χριστουγεννιάτικη δραματική παραγωγή του 1946, την οποία σκηνοθέτησε ο Frank Kapra. Η ταινία αποτελεί κινηματογραφική μεταφορά του μυθιστορήματος με τίτλο “The greatest gift”, του Phillip Van Doren Stern (1945). Η εν λόγω παραγωγή έχει καθιερωθεί ως μια από τις κλασσικότερες Χριστουγεννιάτικες ταινίες και προβάλλεται κάθε χρόνο στις ΗΠΑ κατά την περίοδο των εορτών. Σημειωτέον, ότι η ταινία είχε προταθεί για πέντε βραβεία όσκαρ και ότι το Αμερικανικό Ινστιτούτο Κινηματογράφου την κατέταξε στην πρώτη θέση ως την ταινία με τη μεγαλύτερη επιρροή και στην ενδέκατη θέση στη λίστα με τις 100 καλύτερες ταινίες όλων των εποχών. Επίσης, η ταινία έχει επιλεγεί από τη Βιβλιοθήκη του Αμερικανικού Κογκρέσου ως πολιτιστικά, ιστορικά και αισθητικά σημαντική. 

Πρωταγωνιστής είναι ο James Stuart, που ενσαρκώνει τον ρόλο του George Bailley, ο οποίος κάτω από την πίεση κάποιου προβλήματος που προκύπτει αποφασίζει να δώσει ένα τέλος στη ζωή του. Πάνω στην απελπισία του εύχεται να μην είχε ποτέ γεννηθεί και με ένα μαγικό τρόπο του φανερώνεται το πώς θα ήταν η ζωή, δίχως εκείνον.

Πρόκειται για μια συγκινητική και μελαγχολική ταινία, όπου έχει πολλά μηνύματα να περάσει, μιας και ακουμπά σε μείζονα κοινωνικά και ψυχολογικά προβλήματα που απασχολούν πολύ κόσμο, όπως αυτό του αυτοκτονικού ιδεασμού, που συνήθως είναι το αποτέλεσμα όλων των απογοητεύσεων, των ματαιώσεων και της απελπισίας που βιώνει ο σύγχρονος άνθρωπος. Μια ταινία που ακουμπάει στο έδαφος αναδεικνύοντας ζητήματα που καίνε και που συνήθως ασχολούμαστε, αφού αυτά έχουν πάρει την πιο άσχημη τροπή τους. Αυτό που αξίζει ίσως περισσότερο είναι το μήνυμα ότι τόσο η παραίτηση όσο και η προσπάθεια είναι επιλογές, όμως, το έξυπνο σενάριο απαντά στο «γιατί αξίζει να παλέψεις», μέσα από ένα επιδέξια  δοσμένο τρόπο. 

Επιθετικές και αδιάκριτες ερωτήσεις συγγενών προς τα παιδιά μας

Η περίοδος των εορτών αποτελεί μια ευκαιρία για σμίξιμο συγγενών και φίλων που έχουμε να δούμε καιρό. Πολλοί από αυτούς έχουν μια διάθεση για σύγκριση ανάμεσα στην τελευταία φορά που μας είδαν και στο σήμερα. Κάποιες φορές αυτή η σύγκριση λαμβάνει διαστάσεις επίκρισης, λόγου χάρη εκτός από τις αλλαγές που διαπιστώνουν στο σπίτι μας, υπογραμμίζουν και τις αλλαγές που βλέπουν στην εξωτερική μας εμφάνιση με προσβλητικό τρόπο. Οι επικρίσεις αυτές και τα αρνητικά, αδιάκριτα ή και προσβλητικά σχόλια, δεν είναι λίγες οι φορές που επεκτείνονται και προς τα παιδιά. 

Ένας ευρέως διαδεδομένος τρόπος που χρησιμοποιείται από συγγενείς και φίλους είναι να ξεκινήσουν συζητήσεις σχετικά με την επίδοση των παιδιών στο σχολείο, φτάνοντας στο σημείο μάλιστα να ζητούν από τα παιδιά να αποδείξουν τις γνώσεις τους μπροστά σε όλους. Τους κάνουν ερωτήσεις για τις γνώσεις τους στα αγγλικά, στην ιστορία, κτλ και δεν σπανίζουν οι περιπτώσεις που τους ζητούν ακόμη και να λύσουν μαθηματικές ασκήσεις ή να γράψουν κάποια έκθεση κ.ο.κ. 

Από την πλευρά των ενηλίκων, η συμπεριφορά αυτή φαίνεται αθώα και ακίνδυνη, ενίοτε διασκεδαστική, παρασύροντας ακόμη και τους γονείς σ’ αυτόν τον ιδιότυπο τρόπο εξέτασης. Το γιορτινό κλίμα και η αίσθηση χαλαρότητας που δίνουν οι διακοπές δεν προμηνύουν ούτε αποτελούν τον κατάλληλο χώρο και χρόνο για τέτοιου είδους ιδιότυπες εξετάσεις, με αποτέλεσμα τα παιδιά να αιφνιδιάζονται και να έρχονται σε αμηχανία,  αλλά και άγχος και ως εκ τούτου να απαντούν λανθασμένα. Μάλιστα, οι γονείς αισθάνονται ντροπή υπό το βάρος των λανθασμένων αυτών απαντήσεων των παιδιών τους και τα κοιτάζουν αγριεμένοι ή μαλώνουν τα παιδιά τους. Οι γονείς νιώθουν ότι οι λανθασμένες απαντήσεις των παιδιών τους, εκθέτουν τους ίδιους κι έτσι το γιορτινό κλίμα μετατρέπεται σε μια αρένα, όπου τα παιδιά κρίνονται και κατηγορούνται και καλούνται να απολογηθούν γιατί δεν ξέρουν. Δυστυχώς, πολλοί γονείς εκλαμβάνουν τα παιδιά τους ως προέκταση του εαυτού τους και όχι ως ξεχωριστές προσωπικότητες, προσδοκώντας από αυτά να κάνουν ότι δεν έκαναν εκείνοι ή να γίνουν ότι δεν έγιναν εκείνοι.   

Από την άλλη πλευρά, τα παιδιά βιώνουν αισθήματα ντροπής, ενοχής, αμηχανίας, ανεπάρκειας, αυτοαμφισβήτησης, απομόνωσης, ανασφάλειας και χαμηλής αυτοεκτίμησης. Η συμπεριφορά των ενηλίκων στερεί από το παιδί να αισθανθεί ικανό και χρήσιμο, οδηγώντας το σε δυσκολία ή αμφιθυμία στη λήψη των αποφάσεών του, με αποτέλεσμα να υψώνει τείχη άμυνας. Επιπροσθέτως, το παιδί νιώθει ότι υποτιμάται με τις παρατηρήσεις που δέχεται μπροστά σε όλους και συχνά εξαιτίας των απειλών και του φόβου της τιμωρίας καταφεύγει στα ψέματα. Πολλές φορές, το παιδί αισθάνεται αβοήθητο, λόγω της απόρριψης που έχει δεχτεί από τους ίδιους του τους γονείς. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι είναι πιο οδυνηρή η απόρριψη και η απουσία στήριξης από τους γονείς που βιώνεται ως εγκατάλειψη και προδοσία από το ίδιο το παιδί, παρά οι συμπεριφορές ελέγχου και επιθετικής κριτικής των συγγενών. 

Το παιδί αφέθηκε στο να γίνει στόχος των συγγενών για έναν πολύ απλό λόγο: γιατί δέχθηκε πλήγμα η εικόνα των γονιών απέναντι στους συγγενείς. Είναι πιο σημαντικό το τι θα πει ο «κόσμος» για το παιδί τους, και όχι το πώς θα νιώσει το παιδί τους. 

Οι γονείς είναι τα πιο κατάλληλα και ικανά πρόσωπα για να θέσουν όρια ως προς τη συμπεριφορά των συγγενών απέναντι στα παιδιά τους. Η οικογένεια θεωρείται το σημαντικότερο κύτταρο για την ψυχοκοινωνική και συναισθηματική ανάπτυξη του παιδιού, και αυτό που θα πρέπει να διδάξουν οι γονείς είναι η άνευ όρων αποδοχή. Δε θα πρέπει το παιδί να εκβιάζεται με διλήμματα όπως: θα σ’ αγαπώ μονάχα αν είσαι καλός μαθητής ή θα σ’ αγαπώ μονάχα αν είσαι καλό παιδί ή θα σ’ αγαπώ αν απαντάς σωστά στις ερωτήσεις των συγγενών. Το παιδί θα πρέπει να νιώθει διαρκώς τη στήριξη, την προστασία, την ασφάλεια, την αποδοχή και τη βοήθεια από τους γονείς του, ούτως ώστε να μην κλονίζεται η εμπιστοσύνη του προς τους γονείς και προς τον ίδιο του τον εαυτό.  

Καθορίζοντας τη συγκίνηση...

Τι είναι η συγκίνηση; Πώς θα μπορούσαμε να την προσεγγίσουμε ώστε να την κατανοήσουμε;

Ξεκινώντας από μια βιολογική προσέγγιση της συγκίνησης, ο Δαρβίνος υποστήριζε ότι τα συναισθήματα έχουν πρωτόγονη διάσταση. Αφορούν δεσμούς με το παρελθόν και δεν μπορούν πάντα να βρίσκονται υπό τον έλεγχο του ατόμου. 

Μέσα από μια σωματική προσέγγιση, ο William James, υποστήριζε ότι οι συγκινήσεις μας παρακινούν σε σωματικές αντιδράσεις. «Αν νιώσουμε μια έντονη συγκίνηση και έπειτα προσπαθήσουμε να αφαιρέσουμε από τη συνείδησή μας όλα τα σωματικά συμπτώματα που τη συνόδευαν, τότε θα διαπιστώσουμε ότι δεν μας έχει απομείνει τίποτα» (James, 1980, σελ. 67, όπως αναφ. στους Oatley & Jenkins, 2004). Μέσα από τα σωματικά συμπτώματα μπορούμε να αντιληφθούμε την ένταση της συγκίνησης. Το κοινό για τον Δαρβίνο και τον James είναι ότι η συγκίνηση θεωρείται κάτι που απλά συμβαίνει. 

Σύμφωνα με τον Freud, η ψυχαναλυτική προσέγγιση αποτελεί μια θεωρία των συγκινησιακών τραυμάτων (ορισμένα γεγονότα, κυρίως σεξουαλικά, είναι επιβλαβή και αφήνουν ψυχολογικά σημάδια με αποτέλεσμα να επηρεάζουν τη ζωή του ατόμου. Ο νους αυτοπροστατεύεται από δυσάρεστα συναισθήματα), μια θεωρία των εσωτερικών συγκρούσεων και μια θεωρία καταναγκασμού της επανάληψης. 

Με βάση την εννοιολογική προσέγγιση του Αριστοτέλη, οι συγκινήσεις συνδέονται με ενέργειες και πηγάζουν μέσα από όσα πιστεύουμε. Ο Αριστοτέλης εστιάζει στα πειστικά επιχειρήματα που εξαρτώνται από τρεις αρχές: μεγαλύτερη πίστη σε ένα καλό άτομο, μεγαλύτερη πίστη σε λόγια που αναδεύουν συγκινήσεις και σε επιχειρήματα που προσεγγίζουν την αλήθεια. Επιπλέον, για τον θυμό αναφέρει πως είναι μια παρόρμηση που συνοδεύεται από πόνο. 

Ο Καρτέσιος και ο Σπινόζα δίνοντας μια φιλοσοφική προσέγγιση της συγκίνησης υποστήριζαν ότι οι συγκινήσεις δεν ελέγχονται απόλυτα από τη σκέψη, αλλά οι σκέψεις μπορούν να παίξουν ρυθμιστικό ρόλο. Οι συγκινήσεις ισχυροποιούν και παρατείνουν στην ψυχή σκέψεις, που είναι χρήσιμες και δεν θα υπήρχαν χωρίς τα πάθη, αλλά αν παραταθούν πολύ τότε γίνονται βλαπτικές οι συγκινήσεις. Οπότε η ίδια η βιολογική κατασκευή μας προσφέρει συγκινήσεις, αναγκαίες και λειτουργικές, ενώ ορισμένες μπορεί να μετατραπούν σε δυσλειτουργικές. Ο Σπινόζα παρακινεί να ελέγξουμε τις παρορμήσεις μας γιατί αν γίνουμε έρμαια των συγκινήσεων μπορεί να χάσουμε τον έλεγχο του εαυτού μας. Τα συναισθήματα είναι άμεσα συνδεδεμένα με τους τρόπους σκέψης. Τα πάθη είναι συγκεχυμένες ιδέες, που βασίζονται σε εσφαλμένες πεποιθήσεις. Ακόμη, για τον Elliot, που προσεγγίζει λογοτεχνικά τις συγκινήσεις, θεωρούνται ένα είδος πυξίδας για να μπορούμε να επηρεάσουμε τους άλλους.     

Ο καθένας από τη δική του οπτική προσέγγιση περιγράφει τις συγκινήσεις… Επομένως, το ερώτημα παραμένει: τι είναι η συγκίνηση;

Μια συγκίνηση μπορεί να προκληθεί από «ένα άτομο που συνειδητά ή ασυνείδητα, αξιολογεί ένα γεγονός ως σχετικό με ένα ενδιαφέρον (ένα στόχο) που θεωρεί σημαντικό» (σελ. 190). Μπορεί να έχει θετική ή αρνητική χροιά, ανάλογα με την προώθηση ή παρεμπόδιση του στόχου, αντίστοιχα. 

Στο κέντρο της συγκίνησης βρίσκεται η «ετοιμότητα για δράση και η προώθηση των σχεδίων». Προτεραιότητα δίνεται σε διάφορες μορφές δράσης ανάλογα με τη συγκίνηση. Μια συγκίνηση συνήθως βιώνεται ως διακριτός τύπος ψυχικής κατάστασης που μπορεί να ακολουθείται από σωματικές αλλαγές, πράξεις ή εκφράσεις (σελ. 190). 

Όταν ο William James το 1884 αναρωτιόταν και προβληματιζόταν σχετικά με το «τι είναι συγκίνηση;» η απάντηση φαινόταν πως δεν είναι φανερή. Το πρόβλημα δεν είναι να δώσουμε παραδείγματα περί της συγκινήσεως, καθώς οι άνθρωποι δεν αμφιβάλλουν ιδιαίτερα γύρω από τι είναι οι συγκινήσεις. Το πρόβλημα εμφανίζεται κατά την προσπάθεια να δοθεί ένας ορισμός. 

«Οι συγκινήσεις συνήθως δε συμβαίνουν όλες μαζί. Συνήθως, προκαλούνται μετά υφίστανται κάποια επεξεργασία κι έπειτα έχουν συνέπεια» (σελ. 193). Η συγκίνηση περνά από διάφορα στάδια:

 

Εκτίμηση - Αξιολόγηση πλαισίου - Ετοιμότητα δράσης - Οργανική μεταβολή, έκφραση, δράση.

Η θεωρία του κοινού νου για τα συναισθήματα ως είδους σεναρίου με αρκετά στάδια συγκλίνει με αυτή την επιστημονική θεωρία του Frijda. Επίσης, οι Stein et al. (1994, όπως αναφ. στους Oatley & Jenkins, 2004) προτείνουν τρία στάδια στα οποία ρωτούν: «Τι έγινε; 

Τι μπορώ να κάνω σχετικά και τι μπορεί να συμβεί στη συνέχεια;» (σελ. 193). Τα στάδια αυτά είναι τα εξής:

Απροσδόκητο γεγονός

Αμφισβήτηση πεποιθήσεων

Διαμόρφωση σχεδίων αναφορικά με το τι πρέπει να γίνει μετά το γεγονός. 

Ένα περιστατικό συγκίνησης διαρκεί από λίγα λεπτά ως λίγες ώρες. Συνδέεται περισσότερο με το γνωστικό- λεκτικό σύστημα, παρά με το σωματικό- οργανικό ή συμπεριφορικό- εκφραστικό σύστημα. Η προσοχή μας κατά τη διάρκεια της συγκίνησης επικεντρώνεται στα συναισθήματα. 

Τα συναισθήματα είναι αυτά στα οποία μπορούμε να ανατρέξουμε όταν σκεφτόμαστε τις ώρες που πέρασαν πρόσφατα ή τα συναισθήματα που ζούμε με άλλους ανθρώπους.

Π.χ. Χάρηκα που βρήκα εκείνο το βιβλίο. Θύμωσα που κανόνισες συνάντηση χωρίς να με ενημερώσεις. Όταν είδα το παιδί να γυρίζει σπίτι φοβήθηκα ότι είχε κάποιο ατύχημα. 

Κάθε συγκίνηση αποτελεί μια κατάσταση ετοιμότητας που προσφέρει προτεραιότητα και δέσμευση σε μια σειρά στόχων και σχεδίων.   

   

Keith Oatley & Jennifer Jenkins. (2004). Συγκίνηση: Ερμηνείες και κατανόηση. Αθήνα: Παπαζήση.