Η θολή διαχωριστική γραμμή μεταξύ του ‘’είναι’’ και του ‘’θα έπρεπε’’
«Ένας πολύ σημαντικός τρόπος με τον οποίο οι προσωπικές μας αξίες μπορούν να επηρεάσουν μεροληπτικά τη σκέψη μας είναι όταν εξισώνουμε την περιγραφή μας για κάτι που πραγματικά είναι με τις προσδοκίες μας για αυτό που θα έπρεπε να είναι. Αυτό συμβαίνει, για παράδειγμα, όποτε ορίζουμε τι είναι καλό από την άποψη του τι είναι παρατηρήσιμο. Αυτό το σφάλμα σκέψης ονομάζεται φυσιοκρατική πλάνη» (σελ. 151).
Ας δούμε τις παρακάτω δηλώσεις:
‘’Ότι είναι τυπικό είναι φυσιολογικό, ότι είναι φυσιολογικό είναι καλό. Ότι δεν είναι τυπικό είναι αφύσικο, ότι είναι αφύσικο είναι κακό’’.
Παρατηρούμε πως σε κάθε περίπτωση μια περιγραφή του τι υπάρχει μετατρέπεται σε συνταγή του τι μας αρέσει και τι δεν μας αρέσει.
Ο Σκωτσέζος φιλόσοφος David Hume είχε υποστηρίξει ότι οι αξίες, η δεοντολογία και η ηθικότητα βασίζονται όχι στη λογική ή στη σκέψη, αλλά στα συναισθήματα και στην κοινή γνώμη μιας συγκεκριμένης κοινωνίας. Καμία περιγραφή της ανθρώπινης συμπεριφοράς, ακόμη κι αν χαρακτηρίζεται από ακρίβεια, δεν μπορεί να καθορίσει τι είναι ‘’σωστό’’ και τι είναι ‘’λάθος’’. Αν παρατηρούμε ότι οι περισσότεροι άνθρωποι εκδηλώνουν μια συμπεριφορά αυτό δεν καθιστά και σωστή τη συμπεριφορά, αλλά και αν οι περισσότεροι άνθρωποι δεν κάνουν κάτι, αυτό δε σημαίνει ότι είναι λάθος αυτή η συμπεριφορά. Επίσης, ισχύει και το αντίστροφο: αν οι περισσότεροι άνθρωποι κάνουν κάτι, αυτό δε σημαίνει ότι είναι λάθος και αν οι περισσότεροι άνθρωποι δεν κάνουν κάτι, αυτό δεν το καθιστά σωστό. Επομένως, δεν θα πρέπει να εξιδανικεύσουμε κάποιον μόνο και μόνο επειδή παρουσιάζεται με διαφορετική συμπεριφορά από το πλήθος, αλλά και δεν θα πρέπει να καταδικάζουμε κάποιον μόνο και μόνο επειδή κάνει ότι κάνουν και οι άλλοι.
Είναι σημαντικό να έχουμε στο μυαλό μας ότι κάθε περίπτωση είναι ξεχωριστή και διαφορετική, για αυτό δεν θα πρέπει να συγχέουμε την αντικειμενική περιγραφή των γεγονότων και της πραγματικότητας γύρω μας με την υποκειμενική αξιακή κρίση, που διαφέρει από άτομο σε άτομο.
Τέσσερις βασικές μεταβλητές που συνδέονται με τη φυσιοκρατική πλάνη είναι οι εξής:
Σύνηθες= καλό: Το σφάλμα σε αυτή την περίπτωση είναι να εξισώσουμε τον μέσο όρο, το συμβατικό ή το δημοφιλές με το σωστό. Οι σκέψεις που μας έρχονται στο μυαλό και τις οποίες χρησιμοποιούμε ως επιχειρήματα είναι οι εξής: ‘’όλοι το κάνουν, άρα πρέπει να είναι εντάξει’’, ‘’η πλειοψηφία ξέρει καλύτερα’’, ‘’δεν μπορεί όλοι αυτοί οι άνθρωποι να κάνουν λάθος’’.
Ασυνήθιστο= κακό: Αυτό που αποκλίνει από τον κανόνα θεωρείται λάθος. Οι αποκλίνουσες συμπεριφορές, οι μη δημοφιλείς πεποιθήσεις, ασυνήθιστα έθιμα ή μη συμβατική εξωτερική εμφάνιση θεωρούνται κάτι αρνητικό. Έχουμε την τάση να καταδικάζουμε ότι διαφορετικό υπάρχει.
Σύνηθες= κακό: Ορισμένα άτομα απορρίπτουν κάτι μόνο και μόνο επειδή το αποδέχεται η πλειοψηφία, έξω και πέρα από τις δικές της αξίες ή τα δικά της μειονεκτήματα. Οι σκέψεις που μας έρχονται στο μυαλό είναι: ‘’Οι μάζες κάνουν πάντα λάθος’’, ‘’Εάν οι περισσότεροι άνθρωποι το κάνουν, δεν μπορεί να είναι καλό’’, ‘’Αφού η κοινωνία είναι ένα κοπάδι πρόβατα που δεν σκέπτονται, οτιδήποτε εκπροσωπεί αυτή είναι δυνάμει ανήθικο’’.
Ασυνήθιστο= καλό: Ακολουθώντας την ίδια λογική, κάθε απόκλιση από αυτό που είναι φυσιολογικό θεωρείται επιθυμητό, ανεξάρτητα από την ίδια την αξία που έχει. Με βάση αυτή την οπτική, το άτομο σκέφτεται: ‘’Οτιδήποτε είναι διαφορετικό είναι καλύτερο από το μέτριο’’, ‘’Εάν κάτι είναι ασυνήθιστο, είναι καλό’’, ‘’Οποιοσδήποτε έχει το κουράγιο να επαναστατήσει ενάντια στη συμβατική σκέψη έχει κάτι σημαντικό να προσφέρει’’ (σελ. 152-153).
«Η φύση εμμένει σε ένα διττό πρότυπο: εμείς υιοθετούμε τα ‘’καλά’’ της και αγνοούμε, απορρίπτουμε ή εξορθολογίζουμε τα ‘’κακά’’ της στοιχεία. Αλλά δεν γίνεται να τα έχουμε και τα δύο. Από ηθικής απόψεως, η φύση είναι απλώς η φύση. Οι αξίες που της αποδίδουμε είναι διαφορετικό θέμα» (σελ. 155).
Οι εμπειρικές αρχές είναι εντελώς ακατάλληλες να αποτελέσουν το θεμέλιο των ηθικών νόμων. Immanuel Kant (Γερμανός φιλόσοφος)
Είναι θεμελιώδους σημασίας να μην κάνουμε το λάθος των θετικιστών να υποθέτουμε ότι, επειδή μια ομάδα είναι ‘’υπό διαμόρφωση’’, αυτό σημαίνει και ότι βρίσκεται απαραίτητα ‘’στον σωστό δρόμο’’. R.D. Laing (Σκωτσέζος ψυχίατρος)
Πηγή:
Shiraev, E.B. & Levy, D.A. Διαπολιτισμική ψυχολογία. Κριτική σκέψη και εφαρμογές. Εκδόσεις Πεδίο, 2018.
Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου