Αποτυχημένες σχέσεις: ο ρόλος της ακαμψίας

Αρκετά συχνά συναντάμε ανθρώπους που είναι απογοητευμένοι από τις σχέσεις που είχαν στη ζωή τους και παράλληλα πιστεύουν ότι όλες οι σχέσεις τους θα είναι αποτυχημένες. Το ερώτημα είναι γιατί είναι τόσο συχνό φαινόμενο οι αποτυχημένες σχέσεις και πού θα μπορούσαμε να τις αποδώσουμε.

Η ποιότητα των σχέσεών μας καθορίζει την εξέλιξη των σχέσεων και την ικανοποίηση που θα αντλήσουμε από αυτές. Οι στενές διαπροσωπικές μας σχέσεις μας δίνουν την αίσθηση ότι θα μπορέσουμε να στηριχθούμε σ’ αυτές, να αντλήσουμε δύναμη και ενέργεια και να μπορέσουμε να είμαστε ψυχικά ισορροπημένοι και σταθεροί.

Μελετώντας την ανθρώπινη δυστυχία και εστιάζοντας στην ψυχολογική ανελαστικότητα και έλλειψη ευελιξίας, που αποτελεί βασικό αίτιο για όσους υποφέρουν, οι σχέσεις φαίνεται πως έχουν τις ρίζες τους σ’ αυτές τις έννοιες.

Όταν κάποιος είναι ψυχολογικά άκαμπτος είναι πιο πιθανό να παραμένει κολλημένος σε φόβους, ανησυχίες και αμφιβολίες, ενώ μπορεί και να είναι επικριτικός προς τον εαυτό του για τις σκέψεις και τα συναισθήματα που του προκαλεί αυτή η κατάσταση. Το άτομο καταλήγει έτσι να ζει απορροφημένο από τις σκέψεις και τις παρορμήσεις του, ενεργώντας με τρόπους που βλάπτουν την υγεία και την ψυχική ευημερία. Έτσι, το άτομο νιώθει εν τέλει ότι η ζωή του έχει μπει στον αυτόματο πιλότο και η ζωή του περνάει χωρίς να πρωταγωνιστεί το ίδιο.

Επομένως, η ψυχολογική ακαμψία μπορεί να μας οδηγήσει στην προσωπική καταστροφή, καθώς δεν επιτρέπει στο άτομο να ακολουθήσει τις επιλογές του και να απαλλάξει τον εαυτό του από νευρωσικά συμπτώματα, όπως άγχος, φοβίες και ψυχαναγκασμούς. Επίσης, η ψυχολογική ακαμψία μας οδηγεί σε έντονη αγωνία και ταλαιπωρία, με αποτέλεσμα να μη λαμβάνουμε ικανοποίηση και ευχαρίστηση από τη σχέση, ενώ είναι πιθανό να νιώθουμε διαρκώς ανασφάλεια και φόβο εγκατάλειψης. 

 

Η ψυχολογική μας ακαμψία μπορεί να προκαλέσει προβλήματα στις σχέσεις μας. Η ψυχολογική ακαμψία σε έναν από τους δύο συντρόφους δημιουργεί προβλήματα στις σχέσεις μας και κυρίως στις στενές ερωτικές σχέσεις, καθώς η ακαμψία μας οδηγεί να αποφεύγουμε δύσκολες συζητήσεις, να κατηγορούμε, να προσβάλλουμε και να φωνάζουμε τον σημαντικό άλλο, να μην μπορούμε να καθορίσουμε προτεραιότητες για τη σχέση, ούτε να μπορούμε να αφιερώσουμε χρόνο για την εξέλιξη της σχέσης.

Η ψυχολογική ακαμψία δεν αποτελεί μια μόνιμη κατάσταση για εμάς, καθώς εξαρτάται από τη δική μας προσπάθεια να εξασκήσουμε τις δεξιότητες ευελιξίας, ώστε να γίνουμε ψυχικά ισχυρότεροι και να μπορούμε να βιώσουμε ικανοποίηση και ασφάλεια στις στενές ερωτικές μας σχέσεις. Όπως βρήκαν οι Daks και Rogge (2020) τα υψηλά επίπεδα ψυχολογικής ανθεκτικότητας σχετίζονται με χαμηλά επίπεδα ικανοποίησης από τη σχέση, χαμηλότερη σεξουαλική ικανοποίηση, συναισθηματική υποστηρικτικότητα, καθώς και υψηλότερη αρνητική σύγκρουση, επιθετικότητα, άγχος προσκόλλησης και αποφυγή των στενών δεσμών. Η ψυχολογική ακαμψία φαίνεται πως διαδραματίζει σημαντικό ρόλο τόσο στα ζευγάρια όσο και στις οικογένειες, καθώς είναι η κύρια αιτία για την αλληλεπίδραση σε αυτές τις στενές        σχέσεις.                                                    

 

 

Πηγές:

Daks, J. S., & Rogge, R. D. (2020). Examining the correlates of psychological flexibility in romantic relationship and family dynamics: A meta-analysis. Journal of Contextual Behavioral Science, 18, 214-238.

The Psychology of Failing Relationships | Psychology Today. The Psychology of Failing Relationships. What dysfunctional relationships have in common. Hayes, S.C., Posted 7/12/2020.

 

 

Κουραβάνας Νικόλαος- Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγος, MSc.

 

Διαβάζοντας: Ψυχολογία, Ιστορία και Συστήματα

του James F. Brennan με την επιστημονική επιμέλεια του Παναγιώτη Κορδούτη

Το βιβλίο αυτό αποτελεί μια πολύ φιλόδοξη προσπάθεια στο να καταγράψει και να μας παρουσιάσει όλα εκείνα τα ιστορικά γεγονότα, τις πνευματικές κατακτήσεις της φιλοσοφίας και της θεολογίας που οδήγησαν τελικά στο να διαμορφωθεί η επιστήμη της ψυχολογίας. Οπότε, στο βιβλίο αυτό παρουσιάζεται εκτενώς η μακρόχρονη ιστορική διαδρομή των κατακτήσεων του πνεύματος από την αρχαιότητα ως τις μέρες μας και ο αναγνώστης έχει την ευκαιρία να ξεκαθαρίσει και να βάλει σε μία τάξη κάποια φιλοσοφικά ρεύματα όπως η αισθησιοκρατία, ο εμπειρισμός, ο δομισμός, η φαινομενολογία, αλλά και άλλα συστήματα της ψυχολογίας όπως ο λειτουργισμός, το κίνημα της Gestalt, η ψυχανάλυση, ο συμπεριφορισμός και το κίνημα της τρίτης δύναμης. 

Η χρονολογική αυτή καταγραφή και γραμμική παρουσίαση μας βοηθά να κατανοήσουμε περισσότερο και να εμβαθύνουμε στις απαρχές της επιστήμης της ψυχολογίας, αλλά και να απαντήσουμε στο γιατί η ψυχολογία αποτελεί ξεχωριστό κλάδο των κοινωνικών επιστημών κι επίσης γιατί είναι επιστήμη.

Με αυτόν τον τρόπο μπορούν πολλές παρανοήσεις να αποφευχθούν, καθώς οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν μια διαστρεβλωμένη ή συγκεχυμένη εικόνα και άποψη για την ψυχολογία και αυτό πιθανώς συμβαίνει, εξαιτίας των αποσπασματικών γνώσεων για την ψυχολογία που προβάλλονται από καιρού εις καιρόν στα ΜΜΕ. Για παράδειγμα πολύς κόσμος πιστεύει ότι ο πατέρας της ψυχολογίας είναι ο Σίγκμουντ Φρόυντ, ενώ στην πραγματικότητα ο Φρόυντ είναι ο πατέρας της ψυχανάλυσης.  Ο Βίλχελμ Βουντ (1832- 1920), ήταν ο πρώτος επιστήμων ιατρός που αποκάλεσε τον εαυτό του ψυχολόγο και η βασικότερή του επιστημονική συνεισφορά ήταν οι προσπάθειές του να καθιερωθεί η ψυχολογία ως ξεχωριστός επιστημονικός κλάδος και να διαχωριστεί από το πεδίο της ιατρικής και των άλλων κοινωνικών επιστημών. Για το λόγο αυτό δημιούργησε και το πειραματικό εργαστήριο ψυχολογίας στο οποίο διεξήγαγε πολλές έρευνες, όπου με πειράματα εξέταζε κάποιες θεωρίες. Αυτές οι πληροφορίες δεν είναι ευρέως γνωστές, όμως για να φτάσουμε ως τον Βίλχελμ Βουντ, καλό θα ήταν να ερευνήσουμε όλη εκείνη την γνώση που προηγήθηκε και που βοήθησε την ψυχολογία να αναπτυχθεί ως ξεχωριστός κλάδος. Έχει μεγάλο ενδιαφέρον να αντλήσουμε πληροφορίες για το που και πώς προέκυψαν όλες αυτές οι σπουδαίες ψυχολογικές ιδέες και πώς κάποιες από αυτές, παρόλο που είναι παλιές, παραμένουν επίκαιρες. 

Είναι ένα πολύ πυκνογραμμένο βιβλίο όπως αντιλαμβάνεται κανείς και περιλαμβάνει πληθώρα πληροφοριών που όμως δεν μπερδεύουν τον αναγνώστη, αλλά τον βοηθούν να ανατρέξει στο παρελθόν, ούτως ώστε να μπορέσει να εξηγήσει το παρόν, να δει τον τρόπο με τον οποίο χτίστηκαν τα θεμέλια της ψυχολογίας και πώς τελικά αναδύθηκε η μοντέρνα αυτή επιστήμη.

Πολλές από αυτές τις πληροφορίες που παρουσιάζονται δίνουν την ευκαιρία να σταθεί κάποιος σε ορισμένα σημεία που δεν γνωρίζει καλά ή που τον ενδιαφέρουν περισσότερο, να επικεντρωθεί σε αυτά και να πολλαπλασιάσει τη γνώση του ρίχνοντας άπλετο φως ανατρέχοντας και σε άλλες πηγές. Σίγουρα είναι ένα εγχειρίδιο που μπορεί να καθοδηγήσει τον αναγνώστη που ενδιαφέρεται για την ιστορία και τα συστήματα της ψυχολογίας στο να εμπλουτίσει τις ήδη υπάρχουσες γνώσεις του κι έτσι να διαμορφώσει μια πληρέστερη άποψη για την επιστήμη της ψυχολογίας και να αντιληφθεί το πώς προέκυψαν οι θεραπευτικές προσεγγίσεις. 

 

Πολλοί άνθρωποι πριν επισκεφθούν τον/την ψυχολόγο, προσπαθούν να κατανοήσουν το γιατί δεν εφαρμόζουν όλοι οι ψυχολόγοι την ίδια θεραπευτική προσέγγιση, αλλά υπάρχουν τόσες διαφορετικές προσεγγίσεις όπως λόγου χάρη η Gestalt, η ψυχανάλυση, η συμπεριφορική- γνωσιακή θεραπεία, η υπαρξιακή θεραπεία, η οικογενειακή θεραπεία, η συστημική κοκ. Συνεπώς, είναι ένα εγχειρίδιο που είναι απαραίτητο να διαβαστεί καταρχάς από τους ίδιους τους ψυχολόγους και τους ψυχοθεραπευτές, αλλά μπορεί να φανεί χρήσιμο και στο ευρύ κοινό που δεν έχει άμεση σχέση με τα επαγγέλματα της ψυχικής υγείας, αλλά δείχνει ένα μεγαλύτερο ενδιαφέρον για την επιστήμη της ψυχολογίας. Σας ευχόμαστε καλή ανάγνωση!  

 

Πηγή:

Brennan, J.F. (2009). Ψυχολογία: Ιστορία και συστήματα. Αθήνα: Τόπος.

 

 

Κουραβάνας Νικόλαος- Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγος, MSc.

 

Εφόδια, μια ανάγκη ή μια αναγκαιότητα;

 Τα εφόδια ως κίνητρο για την προσωπική μας ανάπτυξη

O Abraham Maslow είχε διατυπώσει το εξής απόφθεγμα: «αν το μόνο εφόδιο που έχει κανείς είναι ένα σφυρί, τότε βλέπει όλα τα προβλήματα σαν καρφιά»… Τι θα μπορούσε να σημαίνει αυτό; Καταρχήν, ας σταθούμε στο πρώτο σκέλος του αποφθέγματος που μιλάει για κάποιο εφόδιο, για ένα σφυρί. Προκαλεί αίσθηση ο αριθμός, καθώς μας μιλά για μονάδα, για ένα πράγμα, για ένα μοναδικό σφυρί. Το σφυρί πράγματι είναι ένα εφόδιο υλικό, είναι ένα εργαλείο, ένα μέσο για να μπορέσουμε να υλοποιήσουμε έναν σκοπό και αυτό το εργαλείο βρίσκεται στα χέρια μας. Άρα είναι καλύτερα να το έχουμε παρά να μην το έχουμε καθόλου. Με αυτό το εφόδιο όμως μπορούμε να κάνουμε συγκεκριμένα πράγματα, καθώς το σφυρί είναι προορισμένο για να καρφώνει καρφιά. Τι θα γίνει αν καρφώνουμε τα πάντα γύρω μας, απλά επειδή έχουμε στα χέρια μας το κατάλληλο εργαλείο για αυτή την δουλειά; Ποιο θα είναι το αποτέλεσμα; Προφανώς, δεν θα είναι καλό το αποτέλεσμα γιατί θα αχρηστέψουμε πολλά αντικείμενα που δεν είναι καρφιά ή που είναι απλώς πιο ευαίσθητα όπως τα γυάλινα αντικείμενα. 

Το απόφθεγμα του Maslow διακρίνεται από μια υπερβολή, αλλά γιατί να χρησιμοποιήσει αυτή την υπερβολή; Μια πρώτη σκέψη είναι ότι θέλει να υπογραμμίσει το πόσο σημαντικό είναι να αποκτούμε εφόδια στη ζωή μας, τα οποία θα μας βοηθήσουν να πετύχουμε τους σκοπούς μας και να έχουμε μια καλύτερη ποιότητα ζωής, δηλαδή να οδηγηθούμε στο «ευ ζην». Συνεπώς, στόχος της ζωής μας θα πρέπει να είναι να αποκτούμε περισσότερα εφόδια, ώστε να μπορούμε να δούμε με διαφορετικό τρόπο και με διαφορετικό πρίσμα τα πράγματα.

Ασφαλώς, για να μπορέσεις να αποκτήσεις εφόδια στην ζωή σου, χρειάζεται προσπάθεια, δεν είναι κάτι εύκολο. Ειδάλλως, θα είχαμε όλοι τα ίδια εφόδια και τις ίδιες ικανότητες, τις ίδιες δυνατότητες και θα ήταν όλοι ίδιοι. Αλλά, φυσικά δεν είμαστε όλοι ίδιοι και δεν είναι αυτό που έχει σημασία, δηλαδή, το αν είμαστε ή αν θα γίνουμε όλοι ίδιοι, αλλά αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία είναι το αν έχουμε την θέληση να αποκτήσουμε εφόδια. Γιατί, για να αποκτήσουμε εφόδια χρειάζεται κόπος, χρειάζεται χρόνος, προσπάθεια, θυσία, αγώνας, μόχθος. Βεβαίως, όλοι γνωρίζουμε τα οφέλη, αλλά δεν είναι πάντοτε αυτό το απαραίτητο κίνητρο ή η αφορμή που θα μας ωθήσει στο να επιθυμήσουμε να αποκτήσουμε αυτά τα εφόδια. Κι έτσι, μπορεί μεν να αντιλαμβανόμαστε την αξία των εφοδίων, αλλά από την επιθυμία να αποκτήσουμε τα εφόδια, μέχρι στο να μπούμε στον αγώνα να τα αποκτήσουμε, υπάρχει μια τεράστια απόσταση, όχι απλά μια λεπτή διαχωριστική γραμμή, όπως θα λέγαμε για άλλα ζητήματα. Δεν αρκεί μόνο η θέληση, πρέπει και να το αποφασίσουμε. Η απόφαση συνδέεται με την αποφασιστικότητα, αλλά πόσο εύκολο είναι να κάνουμε αυτό το σημαντικό βήμα; Η «απόφαση» χωρίς την «αποφασιστικότητα» είναι αδύναμη και γι’ αυτό πολλοί από εμάς μένουμε βαλτωμένοι ή αγκιστρωμένοι στην ίδια κατάσταση, στο ίδιο περιβάλλον, στην ίδια δουλειά, στην ίδια δυσλειτουργική σχέση κοκ. 

Το γεγονός ότι παραμένουμε σε πράγματα ή σε σχέσεις, δεν σημαίνει κι ότι είμαστε ικανοποιημένοι. Στο σημείο αυτό υπεισέρχεται η έννοια «comfort zone» (ζώνη άνεσης), καθώς μας εξηγεί ότι για να βγούμε από τη ζώνη άνεσής μας, θα πρέπει να ρισκάρουμε, να διακινδυνεύσουμε, να ξεβολευτούμε, να λάβουμε υπόψη ότι η επιτυχία δεν είναι δεδομένη και δεν είναι πάντοτε εύκολο να έχουμε δικλείδες ασφαλείας. Επομένως, προτιμούμε να μείνουμε στη «ζώνη άνεσής μας, δηλαδή σε αυτό που ξέρουμε, όπως το ξέρουμε, και όχι να ρισκάρουμε, όχι να παλέψουμε για κάτι καλύτερο.

Ας φανταστούμε ότι αυτό το καλύτερο δεν αφορά μόνο το εργασιακό μας περιβάλλον, το φιλικό μας περιβάλλον, αλλά και τις στενές διαπροσωπικές μας σχέσεις, τον/τη σύντροφό μας. Γιατί να είναι τόσο κακό να απαιτήσουμε καλύτερες συνθήκες σε όλους τους τομείς της ζωής μας; Και πώς θα κατορθώσουμε να αλλάξουμε αυτές τις συνθήκες αν δεν αλλάξουμε πρώτα εμείς οι ίδιοι; Γιατί κανείς δεν θα έρθει και κανείς δεν θα σου πει ένα πρωί: «έλα εδώ εσύ, ξεβολέψου, αν δεν βγεις αμέσως από τη ζώνη άνεσής σου, θα σε πάρω εγώ από το χεράκι και θα σε βγάλω και θα σε οδηγήσω εκεί που πρέπει να είσαι. Αυτό πρέπει ο καθένας να το δει και να το κάνει, ο καθένας μόνος του! Και πώς θα το δει αυτό; Κάνοντας αυτο-αξιολόγηση της ζωής του, δηλαδή προσπαθώντας να κατακτήσει αυτή την αρετή που ο Σωκράτης και άλλοι αρχαίοι φιλόσοφοι ονόμαζαν: «το γνῶθι σαυτόν », δηλαδή, το να γνωρίσεις τον εαυτό σου. 

 

Πρέπει να έχεις γνώση του εαυτού σου, γνώση του που βρίσκεσαι και γνώση του που θα μπορούσες να φτάσεις αν το έβαζες στόχο και αν το προσπαθούσες. Άρα, η στοχοθέτηση είναι ατομική υπόθεση, δεν αφορά κανέναν άλλον, παρά μόνο το ίδιο το άτομο. «Στοχοθέτηση» είναι τα όνειρα για ένα μέλλον δικό μας που ασφαλώς θα επηρεάζει και τους άλλους ανθρώπους που μας γνωρίζουν. Δεν θα έρθει κανείς να μας πει: «σου έχω πέντε στόχους, ακολούθησέ τους». Εκτός κι αν ζητήσουμε κάτι τέτοιο. Οι τρόποι είναι πολλοί. Στο σημείο αυτό χρειάζεται εξαιρετική προσοχή. Σε ποιον θα εμπιστευθούμε τον εαυτό μας να μας συμβουλέψει για να κατακτήσουμε το « γνῶθι σαυτόν»; Είμαστε σίγουροι ότι έχουμε στη ζωή μας ανθρώπους που πραγματικά εμπιστευόμαστε και που πραγματικά μας νοιάζονται; Ας μη λησμονούμε τον Goffman που θεωρούσε ότι οι άνθρωποι δε φανερώνουν το πραγματικό τους πρόσωπο, αλλά φορούν ένα αόρατο προσωπείο και κρύβονται πίσω από αυτό, υποδυόμενοι κάποιον άλλον, συνήθως έναν καλύτερο άνθρωπο, δίνοντας «παραστάσεις» μπροστά σε διάφορα ακροατήρια. Λίγο ως πολύ, μετασχηματιζόμαστε σε κυνικούς παίκτες ρόλων μέσα σε έναν κόσμο ιδωμένο υπό το πρίσμα του «χειρισμού των εντυπώσεων». Θέλουμε οι άλλοι να έχουν θετικές εντυπώσεις για εμάς και θα κάνουμε τα πάντα να φανούμε καλοί, αλλά είμαστε πραγματικά καλοί; Κατά αντιστοιχία είναι οι άλλοι καλοί ή απλά φαίνονται καλοί; Ας αναρωτηθεί ο καθένας για τον εαυτό του και για τους άλλους. 

Ένας άλλος δρόμος είναι να μελετήσουμε βιβλία. Αλλά κι εκεί χρειάζεται προσοχή, καθώς πολλά βιβλία υπόσχονται σοφία και τελικά αυτό που προσφέρουν είναι σοφίσματα, κάτι πολύ λιγότερο που εκτός από παραπλανητικό, μπορεί να είναι κι επικίνδυνο. Μπορεί να μας οδηγήσει σε ατραπούς που δεν θα μπορούμε να ελέγξουμε και σε σκέψεις που θα μας παγιδέψουν αντί να μας βγάλουν από τη βαλτωμένη ζωή μας.

Το πιο σημαντικό είναι να θυμόμαστε ότι εμείς είμαστε αυτοί που ορίζουμε τη ζωή μας κι όχι οι άλλοι. Η απόφαση είναι στα χέρια μας, το ίδιο και η αποφασιστικότητα. Αυτό σημαίνει ευθύνη, κι είναι δύσκολο να πάρουμε την ευθύνη που μας αναλογεί, την ευθύνη της δικιάς μας ζωής στα δικά μας χέρια, γιατί φοβόμαστε το λάθος, φοβόμαστε ότι οι άλλοι θα κρίνουν ή δε θα εγκρίνουν τις επιλογές μας. Έτσι, αντί να ακούσουμε την καρδιά μας, ακούμε τους άλλους ανθρώπους και κάνουμε αυτό που θέλουν οι άλλοι και ξεχνάμε αυτό που θέλουμε εμείς. Όμως, έτσι ζούμε τη ζωή που θέλουν οι άλλοι, δεν ζούμε τη ζωή που θέλουμε εμείς. Όντας, λοιπόν, βαλτωμένοι σε μία ζωή που δεν τη θέλουμε, νοιώθουμε δυστυχισμένοι, νοιώθουμε θλίψη, κατάθλιψη και βασανιζόμαστε από σκέψεις ματαίωσης ή ακόμη και παραίτησης από την ίδια μας την ζωή. Ξέρουμε βαθιά μέσα μας ότι αυτή η ζωή δεν μας ταιριάζει, απλά δεν ξέρουμε πώς να την αλλάξουμε. Όσο συνεχίζουμε να κάνουμε αυτό που θέλουν οι άλλοι και δεν κάνουμε αυτό που θέλουμε εμείς, θα βασανιζόμαστε, θα στενοχωριόμαστε και θα πάψουμε να οραματιζόμαστε, θα έχουμε χάσει την ελπίδα μας και κάθε προοπτική για το μέλλον και το σημαντικότερο, θα έχουμε χάσει τον ίδιο μας τον εαυτό. Κι αν χάσουμε τον ίδιο μας τον εαυτό, είναι πολύ δύσκολο να τον ξαναβρούμε. Ας το θυμόμαστε αυτό…   

 

Κουραβάνας Νικόλαος- Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγος, MSc.

Διαβάζοντας: Επιθυμία και τραγωδία

Η ύστατη Πλατωνική Ανθρωπολογία, του Δημήτρη Λαμπρέλλη

Πρόκειται για ένα βιβλίο φιλοσοφίας όπως εύκολα καταλαβαίνει κανείς και από τον τίτλο του. Βασικά εξετάζει εκτενώς το έργο του Πλάτωνα με τίτλο «οι Νόμοι», το οποίο είναι το μεγαλύτερο και το τελευταίο έργο του κορυφαίου της φιλοσοφίας, όπως ο ίδιος ο Λαμπρέλλης τον αποκαλεί. Το βιβλίο του Πλάτωνα, όπως επισημαίνει ο Λαμπρέλλης είναι «ένα σύγγραμμα νομοθεσίας, ιστορίας της κοινωνίας και του δικαίου, πολιτειολογίας, πολιτικής, ηθικής, ποιητικής, φιλοσοφίας της ιστορίας»(σ.9). Ας αναφέρουμε κάποια κεντρικά σημεία για να πάρουμε μια ιδέα από αυτό το λιγότερο γνωστό, πλην όμως πολύ σημαντικό έργο. 

Η Νομοθεσία των Νόμων, στοχεύει στην απόκτηση της Αρετής από τους πολίτες και ως εκ τούτου, θα λέγαμε πιο συγκεκριμένα ότι εξετάζεται ο φιλοσοφικός λόγος και το «ποιος είναι ο ρόλος του ηθικο - ψυχολογικού λόγου για την αρετή, την ηδονή – λύπη και το λόγο αντίστοιχα, ποιος ο ρόλος του λόγου για την παιδεία ως λόγου για το αισθητικό και τέλος ποιος ο ρόλος του λόγου περί νομοθετείν» (σ.54).

Για να κατανοήσει καλύτερα το περιεχόμενο αυτού του βιβλίου ο αναγνώστης, θα πρέπει να δώσει βάση στο γεγονός ότι στους «Νόμους», «η συγγένεια, μία διαφερομένη και η διαλλαγή, είναι μία σύλληψη και μία μέριμνα, αντίστοιχα, που θεωρούνται ορθές και υψίστης σημασίας στην κλίμακα των αξιών για την πολιτική και το νομοθετείν». Ενώ, από την άλλη η επιτακτικότητα βρίσκεται σε αντιδιαστολή προς την διαλλαγή και θα λέγαμε ότι «η επιτακτικότητα στους Νόμους τοποθετείται στην χαμηλότερη θέση από άποψη αξίας θεωρούμενη μη ορθή»(σ.53). Το ζητούμενο είναι η επίτευξη της διαλλαγής, όπου σε ενδοϋποκειμενικό επίπεδο είναι συνώνυμη της σοφίας. 

Οπότε, αυτό που ενδιαφέρει είναι «η προάσπιση της αξιολογικής προτεραιότητας της διαφοράς, όπως αυτή εκφράζεται στους Νόμους, δηλαδή, ως μέριμνα επίτευξης διαλλαγής» (σ.60). Επίσης, εξίσου σημαντικό είναι να σταθεί ο αναγνώστης στο ότι ο ψυχολογικός λόγος στους Νόμους, «περί λόγου λύπης και ηδονής, δεν αποτελεί παρά τη μία συνισταμένη του ενδοϋποκειμενικού επιπέδου﮲ » (σ.63). Η άλλη συνισταμένη είναι ο ηθικός λόγος και συγκεκριμένα ο λόγος περί αρετής, ο οποίος ανήκει και στο ενδοϋποκειμενικό επίπεδο και πάντως εκκινεί από αυτό. Ο ψυχολογικός λόγος συμπλέκεται και στο έργο αυτό του Πλάτωνα με τον ηθικό. Και «εφόσον ο ψυχολογικός λόγος εμπλέκεται με τον ηθικό, είναι απαραίτητη η διερεύνηση της μέριμνας επίτευξης της διαλλαγής στο πλαίσιο της ηθικής» (σ.63). 

Το Πλατωνικό φιλοσοφούν υποκείμενο αναφέρεται στη συζήτηση για την αρετή και χρησιμοποιεί σχεδόν αποκλειστικά τους όρους της εικόνας του πολέμου, ως το σημείο που ομιλεί και με όρους του αισθητικού. Αυτό το κάνει, διότι θεωρεί πως «στον πόλεμο η αρετή είναι συνώνυμη της ανδρείας και ότι ο άριστος στον πόλεμο είναι ο αγαθός και στον πόλεμο η αρετή είναι συνώνυμη της ανδρείας και ο αγαθός του ανδρείου» (σ.66). Η αρετή έχει διαβαθμίσεις, «η ανδρεία είναι το τέταρτο μόριον της αρετής… και η διαβάθμιση ως προς το πόσο πιο αγαθός θα είναι ο ένας από τον άλλον, θα είναι ανάλογη  προς το πόσο καλύτερη θα είναι η δικαιοσύνη, η σωφροσύνη και η φρόνηση όταν συνδυαστούν με την ανδρεία» (σ.67).

Ο αναγνώστης διαπιστώνει ότι το Πλατωνικό φιλοσοφούν υποκείμενο διακρίνει δύο είδη πολέμου. Μας επισημαίνει ότι υπάρχει ένας πόλεμος πάρα πολύ πιο δύσκολος από τον πόλεμο των «οθνειόν τε και έξωθεν» και αυτός είναι η «στάσις». Με τη διάκριση αυτή θα πρέπει να γίνει δεκτό ότι, εφόσον η στάσις είναι κάτι πάρα πολύ πιο δύσκολο από τον έξωθεν πόλεμο και εφόσον θεωρείται αγαθός και έχων αρετή όποιος διακρίνεται στο πρώτο είδος πολέμου, τότε πολύ περισσότερο αγαθός άριστος θα είναι ο διακριθείς στο δεύτερο είδος πολέμου.

Με αυτό θέλει να μας πει ότι η παραδοσιακή ανδρεία προς τον έξωθεν πόλεμο δεν είναι η πιο σημαντική αρετή. Αυτό που είναι πιο σημαντικό είναι να νικηθεί η ηδονή. Επομένως, αντιλαμβανόμαστε ότι στον έξωθεν πόλεμο υπάρχει φόβος και λύπη, τις οποίες γεύονται οι πολίτες, ενώ στο άλλο είδος του πολέμου η επίτευξη της ανδρείας έρχεται με την αποφυγή, τη φυγή από την ηδονή, η οποία αν θα θεσμοθετηθεί, θα οδηγεί έμπρακτα σε ακράτεια ηδονής. Με άλλα λόγια, η ενασχόληση με τις ηδονές είναι εξίσου αξιόλογη με την ενασχόληση με τις λύπες. 

Βεβαίως, στο σημείο αυτό θα πρέπει να έχουμε υπόψη ότι το ιδανικό είναι η ειρήνη κι όχι ο πόλεμος και κύρια θέση σε αυτήν την επίτευξη έχει η σωφροσύνη . Ο Πλάτων στους Νόμους διατυπώνει δύο μορφές αρετής, την υπέρβαση των επιθυμιών στο πλαίσιο της πολεμικής μεταφοράς και την εναρμόνιση της επιθυμίας με την ορθή κρίση, θεωρώντας ωστόσο προφανώς αδύνατο τον διαχωρισμό μεταξύ τους. Ομιλεί για την αρετή τόσο ως αντίσταση προς την ηδονή, όσο και ως αρμονία λόγου – συναισθημάτων. Ο λόγος για την ανδρεία καταλήγει να είναι λόγος για την σωφροσύνη, χρησιμοποιώντας απλώς την παραδοθείσα από την εικόνα του πολέμου ανδρεία. Τόσο η φρόνηση όσο και η ανδρεία είναι αρετές.  

Είναι σημαντικό σε αυτό το βιβλίο ο αναγνώστης να διαβάζει και τα επεξηγηματικά σχόλια που υπάρχουν στο κάτω μέρος της σελίδας, γιατί δίνονται περαιτέρω πληροφορίες. Δίνεται ο ορισμός για το τι σημαίνει νόμος, και γίνεται λόγος για πάρα πολλά σημαντικά πράγματα πέρα από όσα αναφέραμε ως εδώ. Και για την παιδεία, και για τον ψυχολογικό λόγο κοκ. Θα βρούμε έναν πολύ ωραίο ορισμό για την παιδεία, ότι «η παιδεία είναι όλη εκείνη η από παιδικής ηλικίας σπουδή στην αρετή, που οδηγεί τον πολίτη να επιθυμεί να άρχει και να άρχεται μετά δίκης» (σ. 100). Στους νόμους, ο Πλάτων συλλαμβάνει μια παιδεία, η οποία θα συνεχίζεται καθ’ όλη την διάρκεια του βίου και αυτό είναι κάτι πολύ σημαντικό , καθώς στις μέρες μας όλο και περισσότερο μιλούμε για την αξία της δια βίου μάθησης. Βεβαίως, παιδεία και μάθηση δεν έχουν το ίδιο νοηματικό περιεχόμενο, αφού η παιδεία έχει μια πιο γενικευμένη έννοια, ενώ η μάθηση όχι τόσο. Η μάθηση μπορεί να σχετίζεται με κάτι εντελώς τεχνικό ή με μία εξειδίκευση σε έναν οποιονδήποτε τομέα. Η παιδεία, συμπεριλαμβάνει την εξειδίκευση, αλλά είναι πιο διευρυμένη ως έννοια.

Είναι πολύ χρήσιμο το ότι παρεμβάλλεται πληθώρα σχολίων κι επίσης το γεγονός ότι διαπιστώνουμε μια συγκριτική ανάλυση με άλλα έργα του Πλάτωνα, όπου εξετάζεται η εξέλιξη ορισμένων ιδεών του και της φιλοσοφικής προβληματικής του σε άλλα έργα όπως στον Σοφιστή, στον Πολιτικό, στον Φαίδρο, στον Τίμιο, στον Φίληβο, αλλά επίσης και σε άλλους θεωρητικούς. Δηλαδή, παρουσιάζονται τα σχόλια και άλλων θεωρητικών επιστημόνων, όχι μόνο από το πεδίο της φιλοσοφίας ή της κοινωνιολογίας, αλλά όπως ευχάριστα διαπιστώνουμε και της ψυχολογίας.  

Ο Berry για παράδειγμα θεωρεί την πραγμάτευση των νόμων ως την καλύτερη ανάλυση της παιδικής ψυχολογίας κατά την αρχαιότητα (σ. 154). Οπωσδήποτε, τα κείμενα του Πλάτωνα τράβηξαν την προσοχή και το ενδιαφέρον του πατέρα της ψυχανάλυσης, του Φρόιντ, ο οποίος μας μίλησε για την ερωτική επιθυμία, παραθέτοντας ο ίδιος την άποψη ότι ο έρως του Πλάτωνα συμπίπτει επακριβώς με τη λιβιδό της ψυχανάλυσης. Εξίσου σημαντικά πράγματα λέγονται για το ρόλο της φαντασίας, της μνήμης, της ηδονής, ως εμπειρίας στο παρόν και την σχέση της με την μνήμη και την επιθυμία. Επιπροσθέτως, για την αισθητική, την μίμηση και την εικόνα, αλλά και την λειτουργία της τραγωδίας και του οίνου. Το ρόλο που έχει ο μύθος, η φαντασίωση, το όνειρο κ.α. Για παράδειγμα ο μύθος του Οιδίποδα, από τον οποίο ο Φρόιντ εμπνεύστηκε το Οιδιπόδειο σύμπλεγμα και το πώς ο μύθος λειτούργησε για να περιγραφούνε συμπεριφορές. Επίσης, στο πώς ο μύθος χρησιμοποιείται στην γλώσσα του ονείρου από τον Φρόιντ. Ο ψυχαναλυτικός λόγος είναι ένας φαντασιακός λόγος που δραματουργικά παίζεται για να δούμε καλύτερα την λειτουργία – δραματουργία αυτού του φαντασιακού λόγου. Οπότε βλέπουμε το πώς η ψυχανάλυση αξιοποίησε την τεράστια αυτή αρχαία πνευματική κληρονομιά.

Σε γενικές γραμμές θα λέγαμε ότι είναι ένα πολύ καλογραμμένο βιβλίο και με πλήρη ανάλυση, κάτι που φαίνεται και από την πληθώρα σχολίων και παραπομπών κάτω από το βασικό κείμενο και ως έργο οι νόμοι, όπως κι ο ίδιος ο συγγραφέας, ο Λαμπρέλλης αναφέρει, είναι ένα έργο αφημένο στο περιθώριο, δίνεται δηλαδή έμφαση σε άλλα έργα του Πλάτωνα κι αυτό είναι κρίμα γιατί οι Νόμοι έχουν να μας πουν τόσα πολλά πράγματα. Το συστήνουμε λοιπόν, ανεπιφύλακτα σε όσους θέλουν να εμβαθύνουν στην φιλοσοφική σκέψη του Πλάτωνα, καθώς είναι ένα έργο που θα σας κάνει να στοχαστείτε και να προβληματιστείτε γύρω από σοβαρά ζητήματα που αφορούν στην ηθική, την κοινωνία, την ψυχολογία, αλλά και την ζωή γενικότερα. Σας ευχόμαστε καλή ανάγνωση!  

 

Λαμπρέλλης, Δ.Ν. (2013). Επιθυμία και τραγωδία. Η ύστατη πλατωνική ανθρωπολογία. Αθήνα: Παπαζήσης.

 

Κουραβάνας Νικόλαος- Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγος, MSc.