Νεφέλες: Τα ψυχικά οφέλη για τους θεατές

Το έργο διδάχθηκε το 423 π.Χ. και απέτυχε στους δραματικούς αγώνες. Η υπόθεση περιστρέφεται γύρω από τη σύγκρουση του πατέρα, Στρεψιάδη, με τον γιο του, Φειδιππίδη. Ο Στρεψιάδης είναι ένας τσιγκούνης χωρικός, ενώ ο γιος του ένας κομψευόμενος και σπάταλος νέος.

 

Πιεσμένος από τα χρέη του, ο Στρεψιάδης μαθαίνει για το φροντιστήριο του Σωκράτη και του Χαιρεφώντα, όπου διδάσκονται τα τεχνάσματα της ρητορικής. Ελπίζει ότι ο γιος του θα μάθει να ξεγελά τους δανειστές του στα δικαστήρια, ώστε να αποφύγει την αποπληρωμή των χρεών. Ο Φειδιππίδης αρνείται να φοιτήσει και έτσι ο Στρεψιάδης αποφασίζει να γίνει ο ίδιος μαθητής. Ο Σωκράτης τον μυεί στις διδασκαλίες του, όμως ο Στρεψιάδης αδυνατεί να κατανοήσει όσα διδάσκεται και τελικά αποβάλλεται από το φροντιστήριο.

Στη συνέχεια πείθει τον Φειδιππίδη να φοιτήσει. Πατέρας και γιος παρακολουθούν την αντιπαράθεση του Δίκαιου και του Άδικου Λόγου, δύο συμβολικών μορφών που εκπροσωπούν δύο διαφορετικές αντιλήψεις για την αγωγή. Ο Δίκαιος Λόγος υπερασπίζεται την ηθική, την πειθαρχία και τις παραδοσιακές αξίες, ενώ ο Άδικος Λόγος προβάλλει τη δύναμη της ρητορικής, που μπορεί να δικαιολογήσει ακόμη και το άδικο. Τελικά ο Φειδιππίδης επιλέγει να μαθητεύσει κοντά στον Άδικο Λόγο.

Αρχικά ο Στρεψιάδης φαίνεται να πετυχαίνει τον σκοπό του, καθώς χρησιμοποιεί όσα έμαθε για να απομακρύνει τους δανειστές του χωρίς να πληρώσει. Σύντομα όμως έρχεται αντιμέτωπος με τις συνέπειες των επιλογών του. Ο Φειδιππίδης χρησιμοποιεί τη ρητορική για να δικαιολογήσει ακόμη και τη βία απέναντι στον πατέρα του, γεγονός που οδηγεί τον Στρεψιάδη σε μετάνοια. Συνειδητοποιώντας το λάθος του, βάζει φωτιά στο φροντιστήριο του Σωκράτη και αναγκάζει εκείνον και τους μαθητές του να τραπούν σε φυγή.

Στο έργο παρουσιάζεται η αντίθεση ανάμεσα στην παραδοσιακή και τη νέα παιδεία. Η παραδοσιακή εκπαίδευση καλλιεργούσε την πειθαρχία, τις αρετές και την προσφορά προς την πόλη, χωρίς όμως να ενισχύει ιδιαίτερα την κριτική σκέψη. Οι σοφιστές, αντίθετα, προώθησαν τη γνώση και τη ρητορική, προσφέροντας στους νέους νέα πνευματικά ερεθίσματα. Στις Νεφέλες ο Σωκράτης παρουσιάζεται να ασχολείται με την αστρονομία, τη μετεωρολογία, τη γεωλογία και τη γραμματική, ως μέρος της πνευματικής εκπαίδευσης που οδηγεί στη ρητορική.

Ο Αριστοφάνης παρουσιάζει τον Στρεψιάδη να προσεγγίζει αυτή τη γνώση με ανέντιμο σκοπό. Εγκαταλείπει εύκολα τις παραδοσιακές αντιλήψεις, πιστεύοντας ότι η νέα διδασκαλία θα του επιτρέψει να επιτύχει χωρίς ηθικούς φραγμούς. Παράλληλα, στο έργο δεν προβάλλεται κάποια κοινωνική χρησιμότητα της διδασκαλίας του Σωκράτη, γεγονός που φανερώνει την κριτική στάση του Αριστοφάνη απέναντι στη σοφιστική και στον ορθολογικό τρόπο σκέψης. Ωστόσο, η κωμική διάθεση του ποιητή μετριάζει την αυστηρότητα αυτής της κριτικής.

Η εικόνα του Σωκράτη στις Νεφέλες δεν συμφωνεί με όσα γνωρίζουμε από άλλες πηγές. Ο Πλάτωνας και ο Ξενοφών παρουσιάζουν έναν φιλόσοφο που ήταν αντίθετος στα ρητορικά τεχνάσματα και στη διδασκαλία επί πληρωμή, ενώ παρέμενε πιστός στις αξίες της δημοκρατίας. Ο Αριστοφάνης αποδίδει στον Σωκράτη ιδέες και συνήθειες που ανήκαν περισσότερο στους σοφιστές, παραβλέποντας εκείνα τα χαρακτηριστικά που τον ξεχώριζαν.

Πιθανότατα ο ποιητής επέλεξε να παρουσιάσει τον Σωκράτη ως χαρακτηριστικό εκπρόσωπο της σοφιστικής επειδή συνδεόταν με νέους αριστοκρατικής καταγωγής, όπως ο Αλκιβιάδης. Έτσι, στο έργο ταυτίζεται με τους σοφιστές και γίνεται το σύμβολο του νέου πνεύματος που, κατά τον Αριστοφάνη, απειλούσε τις παραδοσιακές αξίες της αθηναϊκής κοινωνίας.

Την εποχή εκείνη τα φιλοσοφικά και επιστημονικά ενδιαφέροντα συνδέονταν συχνά, στα μάτια του απλού κόσμου, με τη ρητορική και την πολιτική φιλοδοξία. Παράλληλα, η ανάπτυξη της επιστημονικής σκέψης αμφισβητούσε τις παραδοσιακές θρησκευτικές αντιλήψεις, προκαλώντας ανησυχία σε πολλούς πολίτες. Ο Αριστοφάνης εκφράζει αυτή την ανησυχία, υπερασπιζόμενος τα έθιμα και τις αξίες του παρελθόντος, γεγονός που δίνει στο έργο έναν έντονα συντηρητικό χαρακτήρα.

Παρά τις ιστορικές ανακρίβειες, οι Νεφέλες αποτελούν σημαντικό έργο, γιατί μέσα από τη σάτιρα παρουσιάζουν τη σύγκρουση ανάμεσα στην παράδοση και την καινοτομία. Η αντιπαράθεση του Δίκαιου και του Άδικου Λόγου συμβολίζει τη σύγκρουση δύο διαφορετικών τρόπων αγωγής και δύο αντιλήψεων για την κοινωνία. Ο Αριστοφάνης υποστηρίζει ότι η εγκατάλειψη της ηθικής και η χρήση της γνώσης χωρίς αξίες οδηγούν στην παρακμή, ενώ για να πετύχει το κωμικό αποτέλεσμα διαστρεβλώνει σκόπιμα την προσωπικότητα του ιστορικού Σωκράτη και ασκεί παράλληλα κριτική στον Ευριπίδη και στη σοφιστική.

Οι Νεφέλες του Αριστοφάνη είναι ένα πολύ αξιόλογο έργο, διότι, μέσα από το χιούμορ και τη σάτιρα, θέτουν διαχρονικά ερωτήματα για την παιδεία, την ηθική και τη σωστή χρήση της γνώσης. Το έργο δείχνει ότι η εξυπνάδα και η ρητορική, όταν χρησιμοποιούνται χωρίς αξίες, μπορούν να οδηγήσουν στην αδικία και στη διάλυση των ανθρώπινων σχέσεων. Ο σημερινός θεατής διδάσκεται τη σημασία της κριτικής σκέψης, της υπευθυνότητας και του σεβασμού απέναντι στους άλλους. Παράλληλα, αντιλαμβάνεται τις συνέπειες της απληστίας και της ανεντιμότητας. Σε ψυχολογικό επίπεδο, η κωμωδία προσφέρει γέλιο και αποφόρτιση, ενώ ταυτόχρονα ενισχύει τον προβληματισμό και την αυτογνωσία, βοηθώντας τον άνθρωπο να αναθεωρήσει τις επιλογές και τις αξίες του.

 

Πηγές:

Ε. Ανδριανού, Π. Ξιφαρά, Αρχαίο Ελληνικό Θέατρο, Ο Δραματικός Λόγος από τον Αισχύλο ως τον Μένανδρο, Ε.Α.Π., Πάτρα 2001, σ.125.

F.M. Cornford, Η Αττική Κωμωδία, μτφρ. Λ. Ζενάκος, τρίτη έκδοση, εκδ. Δημ. Ν. Παπαδήμα, Ιπποκράτους 8, Αθήνα 1993, στο Παράλληλα Κείμενα, για τη θεματική ενότητα ‘Αρχαίο Ελληνικό Θέατρο’, Ε.Α.Π., Πάτρα 2006, σ.σ. 204,205.

K.J. Dover, Η Κωμωδία του Αριστοφάνη, μτφρ. Φάνης Ι. Κακριδής, 6η ανατύπωση, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής τραπέζης, Αθήνα 2005, σ.σ.147,148,149,150.

 

 

Νίκος Κουραβάνας - Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

 

 

Παρακολουθώντας το θέατρο: For colored girls

Ή When the rainbow is enuf

By Ntozake Shange

 

Στο έργο της Shange αναδεικνύεται η ατρόμητη και ειλικρινή γραφή για τις γυναίκες που παραγκωνίζονται και περιθωριοποιούνται ακόμη και στις σύγχρονες κοινωνίες. Η συγγραφέας αντλεί έμπνευση από καθιερωμένες μορφές τέχνης για να δημιουργήσει ένα έργο που περιγράφει μια συγκεκριμένη κουλτούρα. Οι χαρακτήρες, που είναι γυναίκες, μιλούν με ειλικρίνεια για την εμπειρία τους, που είναι συναισθηματική και πιστευτή. Το έργο της είναι προκλητικό, δημιουργώντας προσωπικές συναισθηματικές αντιδράσεις και έντονα συναισθήματα στον θεατή.   

                           

Η Ntozake Shange αξιοποίησε στο έργο της τόσο τις προσωπικές της εμπειρίες ζωής όσο και τις εμπειρίες γυναικών που γνώρισε στην πορεία της. Αν και γεννήθηκε σε μια εύπορη οικογένεια, αναγκάστηκε να φοιτήσει σε ένα σχολείο φυλετικής ενσωμάτωσης, όπου βίωσε έντονες διακρίσεις. Σε νεαρή ηλικία παντρεύτηκε και σύντομα χώρισε, γεγονός που την υποχρέωσε να ξεκινήσει τη ζωή της από την αρχή.

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, η Shange βρέθηκε σε βαθιά υπαρξιακή κρίση. Η ίδια έχει περιγράψει εκείνη τη φάση ως μια προσπάθεια να ανακτήσει τον έλεγχο της ζωής της, καθώς δεν μπορούσε να προσδιορίσει τη θέση της στην κοινωνία. Δεν ήταν πλέον σύζυγος ή κόρη και αναγκάστηκε να αντιμετωπίσει τον εαυτό της ως ανεξάρτητη γυναίκα, διαμορφώνοντας εκ νέου την ταυτότητά της.

Η Shange μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον με έντονη επαφή με τις τέχνες, καθώς οι γονείς της τη σύστησαν από μικρή ηλικία σε καλλιτέχνες και πολιτιστικά ρεύματα. Αργότερα, η Shange σπούδασε διάφορες μορφές τέχνης, μεταξύ των οποίων η αφρικανική αφήγηση, η θρησκεία και ο χορός. Όλα αυτά τα στοιχεία ενσωματώθηκαν στο έργο της και διαμόρφωσαν τη μοναδική μορφή της σκηνικής της έκφρασης.

Το έργο αποτελείται από μια σειρά ποιητικών σκηνών που εκφωνούνται από επτά γυναίκες, καθεμία συνδεδεμένη με ένα χρώμα του ουράνιου τόξου. Οι φωνές τους δεν αντιστοιχούν σε συγκεκριμένους θεατρικούς χαρακτήρες, αλλά λειτουργούν συλλογικά, εκφράζοντας κοινές εμπειρίες, σκέψεις και συναισθήματα μαύρων γυναικών στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Χωρίς να καταφεύγει σε γραφικές ή λεπτομερείς περιγραφές, το έργο εξερευνά ζητήματα όπως η ταυτότητα και η αυτοεκτίμηση, ο ρατσισμός και ο σεξισμός, καθώς και οι ανθρώπινες σχέσεις, η αγάπη και η προδοσία. Παράλληλα, αναδεικνύει τον πόνο που προκύπτει από αυτές τις εμπειρίες, αλλά και τη δύναμη, την αλληλεγγύη και τη διαδικασία της ίασης. Ο τίτλος του έργου υποδηλώνει ότι, παρά τις ιδιαίτερα δύσκολες εμπειρίες που παρουσιάζονται, η πορεία οδηγεί στην αυτοαναγνώριση, την αντοχή και την ελπίδα, με το «ουράνιο τόξο» να λειτουργεί ως σύμβολο πληρότητας και ζωής.

Το έργο θεωρείται σημαντικό, καθώς έδωσε φωνή σε εμπειρίες που μέχρι τότε σπάνια είχαν εκπροσωπηθεί στο θέατρο. Επιπλέον, αμφισβήτησε και ξεπέρασε τα όρια της παραδοσιακής δραματουργίας, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση νέων θεατρικών μορφών. Για τους λόγους αυτούς, το for colored girls who have considered suicide / when the rainbow is enuf θεωρείται ορόσημο του φεμινιστικού και αφροαμερικανικού θεάτρου.

 

Richard, J.M. (2001). A thematic exploration of “For colored girls who have considered suicide/ When the rainbow is enuf”, by Ntozake Shange. Thesis, The University of Maine. Electronic Theses and Dissertations. 682. https://digitalcommons.library.umaine.edu/etd/682.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

 

Παρακολουθώντας θέατρο: «Τρομεροί γονείς»

Ένα θεατρικό έργο του Jean Cocteau, που απεικονίζει τις οικογενειακές σχέσεις, όπου η αγάπη είναι αναμεμειγμένη με τον εγωισμό και οδηγεί σε αλλοίωση. Ο Cocteau παρουσιάζει μια υπερευαίσθητη μητέρα, η οποία είναι φιλάσθενη και έχει εξαρτητική σχέση με τον γιο της. Είναι προσκολλημένη σε αυτή τη σχέση και είναι το βασικό πρόσωπο με το οποίο ασχολείται. Βρίσκεται μέσα σε έναν γάμο, όπου υπάρχει απόσταση με τον σύζυγό της, αλλά και πολλά μυστικά που δυσχεραίνουν τις σχέσεις και την αλληλεπίδραση μεταξύ όλων των μελών της οικογένειας που συνυπάρχουν στο ίδιο σπίτι: οι δύο γονείς, ο γιος και η θεία, που είναι αδερφή της μητέρας. 

 

Οι γονείς είναι υπερπροστατευτικοί με τον 22χρονο γιο τους και όταν μαθαίνουν ότι αυτός έχει μια σχέση με μια 25χρονη αρχίζουν οι έντονες αντιδράσεις από την πλευρά της μητέρας, η οποία έχει έντονα υστερικά και ιστριονικά χαρακτηριστικά και χρησιμοποιεί την υγεία της για να βρίσκεται στο επίκεντρο της προσοχής. Με τον γιο της έχει διατηρήσει μια Οιδιπόδεια σχέση, από την οποία αναζητά τρυφερότητα, αποδοχή και αγάπη, δημιουργώντας μια «ερωτική» ατμόσφαιρα. Θέλει να καταστρέψει τη σχέση του γιου της, γιατί δεν επιθυμεί καμία γυναίκα να τον έχει. Προτιμά να τον βλέπει σαν νεκρό- ζωντανό λόγω της στεναχώριας που χάλασε η σχέση του με την κοπέλα του παρά να τον αφήσει να γυρίσει πίσω σε αυτή.

Το έργο μέσα από την περιγραφή των οικογενειακών σχέσεων παρουσιάζει το πόσο καταστροφική μπορεί να είναι η συμπεριφορά των γονέων και πώς οι αποτυχίες των γονέων και τα δικά τους λάθη μπορούν να καταστρέψουν τη ζωή των παιδιών τους. Μέσα σε αυτή την οικογένεια, υπάρχουν πολλά μυστικά, πολλές κρυφές συζητήσεις και πολλές συμμαχίες, που πάντα ο άμεσα ενδιαφερόμενος μένει απέξω. Τελικά, όλα κάποια στιγμή έρχονται στην επιφάνεια, αλλά υπάρχουν και μυστικά που κάποιοι μέσα στην οικογένεια κάνουν τα πάντα να μην αποκαλυφθούν.

Τι ρόλο μπορεί να παίξει μια οικογένεια στην ανατροφή και γενικότερα στη ζωή του παιδιού; Πόσα μυστικά μπορεί να κρύβονται σε μια οικογένεια; Πόσο μπορεί τα λάθη και τα απωθημένα των γονέων να επηρεάσουν την επόμενη γενιά; Πόση ζήλεια και πόσος ανταγωνισμός υπάρχει ανάμεσα στα αδέρφια; Πόσο αθώες είναι οι οικογενειακές σχέσεις; Μέχρι που μπορεί να φτάσει η αγάπη της μητέρας για τον γιο της; Ποιος είναι τελικά πιο χειριστικός από τους άλλους; Ποια είναι η δυναμική αλληλεπίδραση αυτών των μελών;

Μια ναυαγισμένη οικογένεια, με συμβιωτικές σχέσεις και πολλά οικογενειακά μυστικά που επηρεάζουν τις συμμαχίες και δημιουργούν μια δυναμική, όπου ο καθένας προσπαθεί να ελέγξει και να χειραγωγήσει τους άλλους. Ίσως η βάση είναι η σχέση ανάμεσα στις δύο αδερφές… που οι επιλογές τους έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση αυτής της οικογένειας.

 

Cocteau, Jean. ‘Les Parents Terribles’. 1938.

 

Κουραβάνας Νικόλαος & Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc.

Παρακολουθώντας θέατρο: «Τα τελευταία φεγγάρια»

Ένα θεατρικό έργο του Furio Bordon, που σκιαγραφεί τις δυσκολίες που βιώνει ένα άτομο στην τρίτη ηλικία, όταν χρειάζεται να απομακρυνθεί από το σπίτι του γιου του. Πρόκειται για ένα ογδοντάχρονο καθηγητή, που είναι πατέρας και παππούς και έχει πεθάνει η σύζυγός του. Ο ίδιος συνομιλεί με το φάντασμα της γυναίκας του και μέσα από τον διάλογο προσπαθεί να επεξεργαστεί και να αποδεχθεί τη νέα κατάσταση που επικρατεί στη ζωή του, καθώς θα πρέπει να μετακομίσει σε έναν οίκο ευγηρίας. Τον διάλογο αυτό διακόπτει ο γιος του, ο οποίος τον βοηθάει ώστε να μαζέψει τα αντικείμενα που θα πάρει μαζί του: μια βαλίτσα με τα βασικά του αντικείμενα και ένα άλμπουμ με φωτογραφίες, γεμάτο αναμνήσεις. 

 

Ο ηλικιωμένος περιγράφει τα συναισθήματα και τις σκέψεις του, σε αυτή τη φάση της ζωής, όπου νιώθει ότι πλέον αποτελεί βάρος και βιώνει την απόρριψη από την οικογένειά του. Θα πρέπει να μεταφερθεί στον οίκο ευγηρίας γιατί πλέον δεν χωράει στο σπίτι. Ένα έργο γεμάτο συναισθήματα και προβληματισμούς… πώς νιώθει από την απόφαση του παιδιού του; Πώς βιώνει αυτή την απόρριψη; Πόσο μόνος νιώθει; Πόσο διαφορετικά είχε ζήσει μέχρι τώρα; Πώς αντιμετωπίζει το πόσο αδύναμος είναι πλέον;

Πλέον δεν μπορεί να μοιραστεί με κανέναν όσα νιώθει… Ποιος θα μπορούσε να τον καταλάβει; Αναπολεί αναμνήσεις, όσα έγιναν, λόγια που ειπώθηκαν ή έπρεπε να ειπωθούν…  Αξιολόγηση ολόκληρης της ζωής του ακούγοντας τον Bach, που είναι ο αγαπημένος του συνθέτης.

Όταν ήταν μικρός είχε επισκεφθεί τον παππού του σε έναν οίκο ευγηρίας που τον είχε πάει ο πατέρας του. Στη συνέχεια περιγράφει όλη του τη ζωή, τον γάμο με τη σύζυγό του, την απόκτηση του γιου του, τις σπουδές και την καριέρα του, τη σχέση με τους άλλους γύρω του. Μετά τον θάνατο της συζύγου του, ο ίδιος κλείστηκε στον εαυτό του και απέφυγε επαφές με φίλους και γενικά κάθε μορφή κοινωνικής ζωής.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον στο έργο έχει η έννοια του θανάτου. Ένα άτομο που βρίσκεται στο τελευταίο στάδιο της ζωής του και φοβάται πολύ τον θάνατο. Βιώνει τον φόβο του θανάτου λόγω της εγκατάλειψης που έχει βιώσει εξαιτίας της συναισθηματικά απούσας μητέρας και του πραγματικά απόντος πατέρα. Η εγκατάλειψη είναι ένα από τα τραύματα του παρελθόντος που τον ακολουθούν σε όλη του τη ζωή και ακόμη και σε αυτό το τελευταίο  στάδιο της ζωής του καλείται να αντιμετωπίσει μια ακόμη εγκατάλειψη, που φαίνεται σαν μια απόρριψη από σημαντικά για αυτόν πρόσωπα.

Το κεντρικό πρόσωπο στο έργο είναι ο ηλικιωμένος άνθρωπος και τα συναισθήματα που βιώνει κατά την απομάκρυνσή του από το σπίτι του γιου του. Όμως, το ενδιαφέρον θα πρέπει να επικεντρωθεί και στον γιο, ο οποίος αναγκάζεται να πάρει αυτή την απόφαση: ο ίδιος πώς μεγάλωσε, πόσο κοντά ένιωθε τους γονείς του και τι ρόλο έπαιξε η δική τους σχέση…

 

Πηγή:

Bordon Furio. 2011. Τα τελευταία φεγγάρια. Εκδόσεις Αιώρα.

 

Κουραβάνας Νικόλαος & Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc.

Παρακολουθώντας θέατρο: «Ο γυάλινος κόσμος»

Ένα έργο του Τενεσί Ουίλιαμς, που επικεντρώνεται στην οικογένεια και κυρίως στην ψυχοπαθολογία που μπορεί να υπάρχει και να διατηρείται μέσα στην οικογένεια, οδηγώντας όλα τα μέλη σε ακραίες καταστάσεις, ενώ δεν μπορούν να ξεφύγουν και να λυτρωθούν από τα πρέπει των άλλων γύρω τους. 

 

«Η μητέρ Αμάντα, με τη δήθεν τελειομανία και τη φλυαρία της, ταιριάζει αρκετά με τη μητέρα του συγγραφέα, Εντουίνα. Η κόρη Λώρα, εκ γενετής χωλή, ενδοστρεφής και μόνιμα θλιμμένη, είναι αντίγραφο της αδελφής του Ουίλιαμς, Ρόουζ, η οποία παρουσίασε από νωρίς σχιζοφρένεια και αργότερα υπεβλήθη σε μετωπιαία λοβοτομή. Ο γιος Τομ, υπάλληλος σε αποθήκη υποδημάτων, με κρυφή νυχτερινή ζωή και αδιαφορία για την οικογένειά του, είναι αναμφισβήτητα ο ίδιος ο συγγραφέας την εποχή που η οικογένεια έζησε στο Σαιντ Λούις και ο νεαρός Ουίλιαμς εργάστηκε ως υπάλληλος σε αποθήκη υποδημάτων, παράλληλα ανακαλύπτοντας τις ομοφυλοφιλικές προτιμήσεις του. Τέλος, ο επισκέπτης Τζιμ Ο’ Κόννορ είναι πρόσωπο υπαρκτό και υπήρξε φίλος του νεαρού Τενεσί» (από το οπισθόφυλλο).

Ο Ουίλιαμς περιγράφει μέσα από αυτό το έργο την προβληματική του οικογένεια, ο πατέρας του ήταν απών, η μητέρα του νευρική, πιεστική και αποκομμένη από την πραγματικότητα και η αδερφή του με πολλά ψυχολογικά προβλήματα, που την οδήγησαν στη λοβοτομή, με αποτέλεσμα να είναι ένας άβουλος ενήλικας με παιδικό μυαλό σε όλη της τη ζωή.

«Το έργο είναι αναπόληση. Και αφού είναι αναπόληση, φωτίζεται θαμπά, εμπεριέχει συναισθηματισμούς, και δεν είναι ρεαλιστικό. Στην αναπόληση κάθε τι ανάγεται σε μουσική» (σελ. 13).

Ο επισκέπτης είναι το πιο ρεαλιστικό πρόσωπο του έργου, καθώς προέρχεται από τον κόσμο της πραγματικότητας, από το οποίο έχουν απομακρυνθεί όλοι οι υπόλοιποι, που ζουν μέσα στην «πραγματικότητα» αυτού του σπιτιού, μέσα στον γυάλινο κόσμο.

«Είναι αυτό το κάτι που αργεί να έρθει και πάντα το περιμένουμε γιατί για αυτό ζούμε».

Ένα έργο στο οποίο ο ένας καταπιέζει τον άλλο, ο καθένας ζει με όνειρα για το μέλλον ή με τα περασμένα μεγαλεία που είχε. Μια μητέρα η οποία προσπαθεί να ζήσουν τα παιδιά της όσα η ίδια δεν κατάφερε αλλά και να ζήσει μέσα από τα παιδιά της. Μια μητέρα με έντονα ναρκισσιστικά στοιχεία, που αναπολεί την επιτυχία που είχε στους υποψήφιους γαμπρούς. Μια μητέρα που για να μην δει τα προβλήματα της κόρης της προσπαθεί να την παντρέψει.

Ο επισκέπτης έρχεται στο σπίτι φέρνοντας την ελπίδα… Η μητέρα χαίρεται και ξαναζεί τη δική της νιότη, η κόρη αγχώνεται και προσπαθεί να κρυφτεί… Όταν έρχεται σε επαφή με τον επισκέπτη καταλαβαίνει ότι ήταν ο κρυφός έρωτάς της από το σχολείο… διστακτικά αρχίζει να συναναστρέφεται μαζί του και αυτός προσπαθεί να της δώσει αυτοπεποίθηση για να ξεπεράσει την ντροπή που ένιωθε και την κατωτερότητα που βίωνε λόγω της αναπηρίας της. Η Λώρα αρχίζει να νιώθει χαρούμενη και να πιστεύει πως τα πράγματα μπορούν να αλλάξουν στη ζωή της… όμως, αυτό διαρκεί πολύ λίγο, καθώς όλα χάνονται όταν ο επισκέπτης φεύγει γρήγορα για να προλάβει να πάει στην αρραβωνιαστικιά του.

Πρόσωπα παγιδευμένα μέσα σε ανεκπλήρωτα όνειρα και σε προσωπικούς εφιάλτες. Πρόσωπα που εξαρτώνται το ένα από το άλλο και δεν μπορούν να ζήσουν τα δικά τους όνειρα ο καθένας και να βάλει τους δικούς του στόχους. Ο αδερφός δέχεται πιέσεις από τη μητέρα να αφήσει τα όνειρά του και να μείνει εκεί να τις φροντίσει, ενώ ο ίδιος επιθυμεί να μιμηθεί τον πατέρα που τους παράτησε και έφυγε. Προς το παρόν, ο Τομ ξεφεύγει μόνο κάθε βράδυ στα ξενύχτια και στο αλκοόλ για να μπορέσει να αντέξει την κυριαρχική και καταπιεστική μητέρα του. Η Λώρα λέει ψέματα για να αποφύγει τις φωνές και τους καβγάδες με τη μητέρα της, καθώς δεν παρακολουθούσε τα μαθήματα στενογραφίας. Η Λώρα δεν μπορεί να συνυπάρξει με τους άλλους ανθρώπους γύρω της, παρά μόνο με τα μικρά γυάλινα ζωάκια…

Στο έργο κυριαρχούν τα έντονα συναισθήματα των τριών πρωταγωνιστών και κυρίως η ματαίωση και η απελπισία…  που συνδέεται άμεσα με τις κατεστραμμένες και ανούσιες ζωές τους. Ένα έργο που αναδεικνύει έναν προβληματισμό σχετικά με την αλληλεπίδραση των μελών μιας οικογένειας με ένα μέλος με αναπηρία. Πώς συμπεριφέρονται τα υπόλοιπα μέλη; Πόσο έχουν αποδεχτεί την αναπηρία; Πόσο ελεύθερος είναι ο καθένας να ακολουθήσει τις δικές του επιλογές;   

 

Τεννεσσή Ουίλλαιμς. Ο γυάλινος κόσμος. Μτφρ. Ε. Μπελιές. Εκδόσεις Ηριδανός, 2014.

 

Κουραβάνας Νικόλαος & Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc.

Θέατρο: παρακολουθώντας «Η Κυρία Κλάιν»

Το έργο αυτό γράφτηκε από τον Νίκολας Ράιτ το 1988 και ανέβηκε για πρώτη φορά στο Εθνικό Θέατρο της Αγγλίας. Μέσα από τη βιογραφία της κυρίας Κλάιν, γνωστή ψυχαναλύτρια, ο Ράιτ σκιαγραφεί την επαγγελματική και προσωπική της ζωή. Μια παράσταση όπου περιγράφονται με έντονες σκηνές και εκφράζονται με έντονα συναισθήματα οι κακές- ανταγωνιστικές- καταστροφικές σχέσεις μητέρας- παιδιού. Πώς γίνεται μια επιστήμονας που ασχολείται με τα τραύματα και τα προβλήματα των άλλων και κυρίως με την ψυχολογία του παιδιού να τα πάει τόσο άσχημα με τα δικά της τα παιδιά, τα οποία έκανε η ίδια ψυχανάλυση για χρόνια.

 

Η υπόθεση του έργου είναι η εξής:

Το έργο διαδραματίζεται στο Λονδίνο το 1934. Τρεις γυναίκες, η μάνα, η κυρία Κλάιν, η γνωστή ψυχαναλύτρια, η κόρη της και η γραμματέας της, και οι δύο ψυχαναλύτριες αλληλεπιδρούν. Στο επίκεντρο βρίσκεται ο ξαφνικός θάνατος του γιου και αδελφού, που δημιουργεί συγκρούσεις και εντάσεις και φέρνει στην επιφάνεια ανεπίλυτα συναισθήματα, ανταγωνισμούς και προβλήματα. Στο έργο παρουσιάζονται οι σχέσεις ανάμεσα στη μάνα και την κόρη, καθώς και ανάμεσα στη μάνα και τον γιο, αλλά και η συμπεριφορά της μάνας προς μια άγνωστη κοπέλα, προς τη φίλη της κόρης της.

Πόσα τραύματα κουβαλάει η κυρία Κλάιν από τη δική της ζωή και δεν μπορεί να τα ξεπεράσει ώστε να μην τα μεταφέρει στα παιδιά της; Πόσο δύσκολο είναι όσα γνωρίζει από την ψυχανάλυση να τα εφαρμόσει στις δικές της σχέσεις;

 

Μια γυναίκα που παρουσιάζεται ως συναισθηματικά απόμακρη και εξουσιαστικά, ως σκληρή και αδιάφορη, ως έμπειρη και πετυχημένη. Συγκρίνεται με την κόρη της, αρνείται το πένθος για τον γιο της και φτάνει στο να απορρίψει και τον ίδιο της τον γιο.

Μέσα σε ένα έντονο σκηνικό αλληλεπιδρούν τρεις γυναίκες, που η κάθε μια από την πλευρά της έχει βιώσει με διαφορετικό τρόπο και σε διαφορετικό βαθμό την αδιαφορία, τις ενοχές, την απουσία αγάπης, την απόρριψη και τη σκληρότητα. Μια ψυχρότητα χαρακτηρίζει τη σχέση ανάμεσα σε αυτές τις τρεις γυναίκες.

Η κυρία Κλάιν «χρησιμοποίησε» τα παιδιά της για ανάλυση, παρουσιάζοντάς τα ως τις πρώτες μελέτες περίπτωσης που διεξήγαγε. Ανέλυσε τις επιθυμίες και τις σκέψεις τους προσπαθώντας να καταλάβει τον ψυχισμό των παιδιών, ξεχνώντας ίσως τις ανάγκες των δικών της παιδιών. Ήταν εκεί ως μια επαγγελματίας ψυχαναλύτρια με ψυχρή φωνή και όχι ως μια ζεστή και στοργική μητέρα. Τα παιδιά είχαν ανάγκη από μια θερμή γονεϊκή σχέση και όχι από μια θεραπευτική σχέση. Και η σχέση αυτή δεν αποκαταστάθηκε ποτέ… Αντιθέτως, γινόταν όλο και πιο συγκρουσιακή και έντονη, ανταγωνιστική και σκληρή, απορριπτική και τραυματική…

 

«Το μεσαίο συρτάρι περιέχει τις δοσοληψίες μου με τον έξω κόσμο. Είναι το συρτάρι του Εγώ μου. Το πάνω συρτάρι είναι το συρτάρι του Υπερεγώ μου, λογαριασμοί, χαρτιά της εφορείας, όλες αυτές οι ανελέητες προσταγές που προέρχονται από πάνω ψηλά. Το κάτω- κάτω συρτάρι είναι σκοτεινό και γεμάτο απειλές»- «Το ασυνείδητό σου! Κι έβαλες το γράμμα μου εκεί;!» (σελ. 98).

 

Πηγή:

Νίκολας Ράιτ. (2002). Η κυρία Κλάιν. Θέατρο Εξαρχείων.

 

Κουραβάνας Νικόλαος- Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc.