Το φαινόμενο Zeigarnik

Τι είναι αυτό το φαινόμενο και ποια είναι η Zeigarnik;

 

Το Φαινόμενο Zeigarnik αποτελεί ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα της γνωστικής ψυχολογίας, καθώς αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο οι ημιτελείς εργασίες και οι ανεκπλήρωτοι στόχοι επηρεάζουν τη μνήμη, την προσοχή και τη σκέψη. Σύμφωνα με το φαινόμενο αυτό, οι άνθρωποι τείνουν να θυμούνται ευκολότερα τις εργασίες που έχουν διακοπεί ή παραμένουν ανολοκλήρωτες σε σύγκριση με εκείνες που έχουν ολοκληρωθεί. Οι ημιτελείς δραστηριότητες φαίνεται να διατηρούν μια ιδιαίτερη θέση στο μυαλό, καθώς δημιουργούν μια μορφή ψυχολογικής και γνωστικής έντασης που παραμένει ενεργή μέχρι να επιτευχθεί η ολοκλήρωσή τους.

Η βασική ιδέα του φαινομένου είναι ότι κάθε ανολοκλήρωτη εργασία αφήνει ένα «γνωστικό αποτύπωμα» στον νου. Το άτομο συνεχίζει να επεξεργάζεται νοητικά την εκκρεμότητα, ακόμη και όταν ασχολείται με άλλες δραστηριότητες. Ως αποτέλεσμα, οι ανεκπλήρωτοι στόχοι γίνονται πιο προσβάσιμοι στη μνήμη και επανέρχονται συχνότερα στη σκέψη. Αυτό εξηγεί γιατί πολλοί άνθρωποι βασανίζονται από όσα δεν έχουν καταφέρει ακόμη να ολοκληρώσουν, ενώ συχνά ξεχνούν ή υποτιμούν τα επιτεύγματά τους. Ορισμένοι ερευνητές μάλιστα έχουν υποστηρίξει ότι αυτή η συνεχής εστίαση στις εκκρεμότητες μπορεί να συμβάλλει σε αρνητικές αυτοαξιολογήσεις, στην αίσθηση ανεπάρκειας και σε φαινόμενα όπως το σύνδρομο του απατεώνα (impostor syndrome), όπου το άτομο δυσκολεύεται να αναγνωρίσει την πραγματική του επιτυχία.

Η έρευνα έχει δείξει ότι οι ανεκπλήρωτοι στόχοι δεν επηρεάζουν μόνο τη μνήμη αλλά και τη συγκέντρωση. Συχνά δημιουργούν παρεμβατικές σκέψεις που εμφανίζονται ακόμη και όταν το άτομο προσπαθεί να ασχοληθεί με άσχετες εργασίες. Αυτές οι σκέψεις αποσπούν την προσοχή, καταναλώνουν γνωστικούς πόρους και ενδέχεται να μειώσουν την απόδοση σε άλλες δραστηριότητες. Ωστόσο, οι μελέτες έχουν καταδείξει ότι η δημιουργία ενός σαφούς και συγκεκριμένου σχεδίου δράσης για την ολοκλήρωση μιας εκκρεμότητας μπορεί να μειώσει σημαντικά αυτή την ψυχολογική επιβάρυνση. Όταν το άτομο καταγράφει τα επόμενα βήματα και δεσμεύεται σε ένα πλάνο ολοκλήρωσης, ο εγκέφαλος φαίνεται να «απελευθερώνει» μέρος της έντασης που συνδέεται με τον στόχο, επιτρέποντας καλύτερη συγκέντρωση σε άλλες δραστηριότητες. Αυτή η διαπίστωση εξηγεί γιατί οι λίστες υποχρεώσεων και ο προγραμματισμός καθηκόντων αποτελούν αποτελεσματικά εργαλεία οργάνωσης και διαχείρισης του άγχους.

Το φαινόμενο πήρε το όνομά του από τη Σοβιετική ψυχολόγο Bluma Zeigarnik, η οποία το περιέγραψε για πρώτη φορά το 1927. Η έμπνευση για τη μελέτη της προήλθε από μια παρατήρηση του μέντορά της, του διάσημου ψυχολόγου Kurt Lewin. Ο Lewin είχε διαπιστώσει ότι ένας σερβιτόρος μπορούσε να θυμάται με εντυπωσιακή ακρίβεια τις παραγγελίες πελατών που δεν είχαν ακόμη πληρώσει, αλλά ξεχνούσε γρήγορα τις λεπτομέρειες μόλις ολοκληρωνόταν η συναλλαγή. Η Zeigarnik αποφάσισε να διερευνήσει επιστημονικά αυτή την παρατήρηση. Στα πειράματά της ανέθετε στους συμμετέχοντες διάφορες εργασίες, επιτρέποντας σε κάποιους να τις ολοκληρώσουν ενώ σε άλλους διέκοπτε τη διαδικασία πριν φτάσουν στο τέλος. Όταν αργότερα ζητούσε από τους συμμετέχοντες να θυμηθούν τις εργασίες τους, διαπίστωνε ότι θυμούνταν σημαντικά καλύτερα εκείνες που είχαν μείνει ανολοκλήρωτες. Η ερμηνεία της ήταν ότι η διακοπή μιας δραστηριότητας δημιουργεί μια κατάσταση εσωτερικής έντασης που διατηρεί την εργασία ενεργή στη μνήμη μέχρι να ολοκληρωθεί.

Το Φαινόμενο Zeigarnik έχει σημαντικές εφαρμογές στην εκπαίδευση και τη μάθηση. Έρευνες έχουν δείξει ότι η διακοπή της μελέτης σε στρατηγικά σημεία και η επιστροφή σε αυτή μετά από ένα σύντομο διάλειμμα μπορεί να ενισχύσει την ανάκληση πληροφοριών και τη μακροπρόθεσμη μνήμη. Όταν η μαθησιακή διαδικασία διακόπτεται προσωρινά, το υλικό παραμένει ενεργό στο γνωστικό σύστημα, γεγονός που διευκολύνει την εδραίωση της γνώσης. Για τον λόγο αυτό, οι σύντομες περίοδοι ανάπαυσης κατά τη διάρκεια της μελέτης θεωρούνται ιδιαίτερα αποτελεσματικές για τη βελτίωση της μάθησης.

Παράλληλα, το φαινόμενο μπορεί να αξιοποιηθεί για την αντιμετώπιση της αναβλητικότητας. Συχνά, το δυσκολότερο μέρος μιας απαιτητικής εργασίας είναι η έναρξή της. Σύμφωνα με το Φαινόμενο Zeigarnik, ακόμη και ένα μικρό πρώτο βήμα αρκεί για να ενεργοποιήσει τη γνωστική ένταση που σχετίζεται με την εργασία. Μόλις το άτομο ξεκινήσει, ο εγκέφαλος τείνει να διατηρεί την εργασία ενεργή στη σκέψη, αυξάνοντας την πιθανότητα να επιστρέψει σε αυτήν και να την ολοκληρώσει. Έτσι, η στρατηγική του «ξεκινώ έστω και για λίγα λεπτά» μπορεί να αποτελέσει αποτελεσματικό μέσο υπέρβασης της αναβλητικότητας.

Το Φαινόμενο Zeigarnik έχει επίσης εφαρμογές στις διαπροσωπικές σχέσεις. Οι αρνητικές εμπειρίες που δεν έχουν συζητηθεί ή επιλυθεί συχνά παραμένουν ενεργές στη μνήμη και επανέρχονται στη σκέψη με μεγαλύτερη συχνότητα από τις θετικές εμπειρίες. Οι ανεπίλυτες συγκρούσεις, οι παρεξηγήσεις και τα συναισθηματικά τραύματα μπορεί να επαναλαμβάνονται νοητικά, επηρεάζοντας την εμπιστοσύνη και την ποιότητα των σχέσεων. Όσο ένα ζήτημα παραμένει ανοιχτό, τόσο μεγαλύτερη είναι η πιθανότητα να συνεχίσει να επιβαρύνει ψυχολογικά τα εμπλεκόμενα άτομα.

Τέλος, το Φαινόμενο Zeigarnik προσφέρει ένα ισχυρό επιχείρημα ενάντια στο multitasking. Όταν οι άνθρωποι προσπαθούν να διαχειριστούν πολλές εργασίες ταυτόχρονα, δημιουργούν έναν μεγάλο αριθμό ανολοκλήρωτων γνωστικών διεργασιών που ανταγωνίζονται για την προσοχή τους. Αυτό αυξάνει τη νοητική κόπωση, μειώνει τη συγκέντρωση και επιβραδύνει την παραγωγικότητα. Αντίθετα, η ολοκλήρωση μίας εργασίας πριν από τη μετάβαση στην επόμενη επιτρέπει την απελευθέρωση γνωστικών πόρων και συμβάλλει σε πιο αποτελεσματική και ποιοτική εργασία.

Ποια είναι η Zeigarnik; Η Bluma Wulfovna Zeigarnik (1901–1988) ήταν μια σημαντική Σοβιετική ψυχολόγος και ψυχίατρος με καταγωγή από τη Λιθουανία. Αναγνωρίζεται ως μία από τις σημαντικές προσωπικότητες στην ιστορία της ψυχολογίας του 20ού αιώνα. Η Zeigarnik σπούδασε στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου και ήταν στην ερευνητική ομάδα του Lewin.

Το Φαινόμενο Zeigarnik αποκαλύπτει ότι ο ανθρώπινος νους δεν αντιμετωπίζει όλες τις εμπειρίες με τον ίδιο τρόπο. Οι εκκρεμότητες, οι διακοπές και οι ανεκπλήρωτοι στόχοι έχουν τη δύναμη να παραμένουν ενεργοί στη σκέψη και να επηρεάζουν τη μνήμη, τη μάθηση, τη συμπεριφορά και τις διαπροσωπικές σχέσεις. Η κατανόηση αυτού του μηχανισμού μπορεί να βοηθήσει τα άτομα να οργανώνουν αποτελεσματικότερα τη ζωή τους, να μειώνουν το άγχος, να ενισχύουν τη μάθησή τους και να διαχειρίζονται πιο αποτελεσματικά τις καθημερινές τους υποχρεώσεις.

 

Πηγές:

https://www.psychologytoday.com/us/basics/zeigarnik-effect.

 

Νίκος Κουραβάνας - Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

Zuckerman: Αναζητώντας διεγέρσεις

Ο Marvin Zuckerman υπήρξε ένας σημαντικός ψυχολόγος του 20ού αιώνα και πρωτοπόρος στη μελέτη της προσωπικότητας και της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Ως ομότιμος καθηγητής ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Delaware, αφιέρωσε μεγάλο μέρος της ακαδημαϊκής και ερευνητικής του πορείας στη διερεύνηση της αναζήτησης αισθήσεων (sensation seeking), ενός χαρακτηριστικού της προσωπικότητας που σχετίζεται με την επιθυμία για νέες, έντονες, πρωτότυπες και συναρπαστικές εμπειρίες. Η συμβολή του υπήρξε καθοριστική για την κατανόηση των παραγόντων που ωθούν ορισμένους ανθρώπους να αναλαμβάνουν περισσότερους κινδύνους και να επιδιώκουν δραστηριότητες που προσφέρουν έντονη διέγερση και συγκινήσεις.

Ο Zuckerman εντάχθηκε στο διδακτικό προσωπικό του Πανεπιστημίου του Delaware το 1969 και παρέμεινε ενεργός μέχρι τη συνταξιοδότησή του το 2002, οπότε και ανακηρύχθηκε ομότιμος καθηγητής. Κατά τη διάρκεια της μακρόχρονης ακαδημαϊκής του σταδιοδρομίας απέκτησε διεθνή αναγνώριση χάρη στις πρωτοποριακές έρευνές του σχετικά με τη σχέση ανάμεσα στη βιολογία, την προσωπικότητα και τη συμπεριφορά. Απεβίωσε το 2018 σε ηλικία 90 ετών, αφήνοντας πίσω του ένα πλούσιο επιστημονικό έργο που εξακολουθεί να επηρεάζει τη σύγχρονη ψυχολογική έρευνα.

Το ερευνητικό του ενδιαφέρον επικεντρώθηκε στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο η αναζήτηση αισθήσεων επηρεάζει διαφορετικές πτυχές της ανθρώπινης ζωής. Μελέτησε τη σύνδεσή της με τον αθλητισμό και τα επαγγέλματα υψηλού κινδύνου, τις κοινωνικές και ερωτικές σχέσεις, τις συζυγικές αλληλεπιδράσεις, τις καλλιτεχνικές προτιμήσεις, τα μέσα ενημέρωσης, τη φαντασία, το χιούμορ και τη δημιουργικότητα. Παράλληλα, διερεύνησε τη σχέση της με συμπεριφορές όπως το κάπνισμα, η κατανάλωση αλκοόλ, η χρήση ψυχοδραστικών ουσιών και οι διατροφικές συνήθειες. Η έρευνά του επεκτάθηκε επίσης σε ζητήματα ψυχικής υγείας, στρες και ψυχοπαθολογίας, συμβάλλοντας στην κατανόηση των ατομικών διαφορών στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν τις προκλήσεις και τις πιέσεις της ζωής.

Η επιστημονική παραγωγή του ήταν ιδιαίτερα εκτεταμένη. Συγγραφέας πολλών σημαντικών βιβλίων και περισσότερων από 170 επιστημονικών άρθρων και ανασκοπήσεων, ο Zuckerman συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση της σύγχρονης θεωρίας της προσωπικότητας. Μέσα από το έργο του ανέπτυξε ένα ψυχοβιολογικό μοντέλο προσωπικότητας, σύμφωνα με το οποίο τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας δεν διαμορφώνονται αποκλειστικά από τις εμπειρίες και το κοινωνικό περιβάλλον, αλλά επηρεάζονται και από γενετικούς, νευροβιολογικούς και ψυχοφυσιολογικούς παράγοντες. Η προσέγγισή του συνέδεσε την ψυχολογία με τις βιολογικές επιστήμες, προσφέροντας μια πιο ολοκληρωμένη κατανόηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς.

Σύμφωνα με τον ίδιο, η αναζήτηση αισθήσεων αποτελεί ένα σταθερό χαρακτηριστικό της προσωπικότητας που χαρακτηρίζεται από την επιδίωξη εμπειριών και συναισθημάτων τα οποία είναι ποικίλα, πρωτότυπα, πολύπλοκα και έντονα. Τα άτομα με υψηλά επίπεδα αναζήτησης αισθήσεων είναι πρόθυμα να αναλάβουν σωματικούς, κοινωνικούς, οικονομικούς ή ακόμη και νομικούς κινδύνους προκειμένου να αποκτήσουν τέτοιες εμπειρίες. Ωστόσο, ο Zuckerman υποστήριζε ότι αυτά τα άτομα δεν αναζητούν τον κίνδυνο ως αυτοσκοπό. Αντίθετα, αυτό που τα κινητοποιεί είναι η επιθυμία για εξερεύνηση, διέγερση, περιπέτεια, ανακάλυψη και προσωπική ανάπτυξη. Ο κίνδυνος γίνεται αποδεκτός ως πιθανό κόστος της εμπειρίας και όχι ως ο βασικός στόχος της συμπεριφοράς.

Η αναζήτηση αισθήσεων μπορεί να εκδηλωθεί με πολλούς διαφορετικούς τρόπους. Σε ορισμένες περιπτώσεις συνδέεται με δραστηριότητες υψηλής αδρεναλίνης, όπως η ελεύθερη πτώση με αλεξίπτωτο, η αναρρίχηση, οι καταδύσεις, τα ακραία αθλήματα ή τα ταξίδια περιπέτειας. Σε άλλες περιπτώσεις εκφράζεται μέσα από πιο καθημερινές επιλογές, όπως η εκμάθηση νέων δεξιοτήτων, η ενασχόληση με δημιουργικές δραστηριότητες, η γνωριμία με διαφορετικούς πολιτισμούς, η συμμετοχή σε νέες κοινωνικές εμπειρίες ή η ανάληψη απαιτητικών προσωπικών στόχων. Επομένως, η αναζήτηση αισθήσεων δεν περιορίζεται απαραίτητα σε επικίνδυνες συμπεριφορές, αλλά μπορεί να αποτελέσει πηγή δημιουργικότητας, καινοτομίας και προσωπικής εξέλιξης.

Ο Zuckerman τόνισε επίσης ότι η τάση για εξερεύνηση και ανάληψη ρίσκου πιθανότατα διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην εξελικτική πορεία του ανθρώπινου είδους. Χάρη σε άτομα που ήταν πρόθυμα να αντιμετωπίσουν το άγνωστο, να εξερευνήσουν νέες περιοχές και να δοκιμάσουν διαφορετικούς τρόπους ζωής, οι ανθρώπινες κοινωνίες μπόρεσαν να επεκταθούν, να προσαρμοστούν σε νέα περιβάλλοντα και να αναπτύξουν νέες μορφές γνώσης και πολιτισμού. Από αυτή την οπτική, η αναζήτηση αισθήσεων δεν αποτελεί απλώς ένα ατομικό χαρακτηριστικό προσωπικότητας, αλλά μια δύναμη που έχει συμβάλει διαχρονικά στην πρόοδο, την καινοτομία και την εξέλιξη της ανθρωπότητας.

Η κληρονομιά του Marvin Zuckerman παραμένει ιδιαίτερα σημαντική στη σύγχρονη ψυχολογία, καθώς οι θεωρίες και τα ερευνητικά του ευρήματα συνεχίζουν να χρησιμοποιούνται για την κατανόηση της προσωπικότητας, της λήψης αποφάσεων, της ανάληψης κινδύνων και των ατομικών διαφορών στη συμπεριφορά. Το έργο του ανέδειξε ότι η επιθυμία για νέες εμπειρίες αποτελεί ένα βαθιά ριζωμένο ανθρώπινο χαρακτηριστικό, το οποίο μπορεί να επηρεάζει τόσο τις προσωπικές επιλογές όσο και την πορεία των κοινωνιών συνολικά.

 

Πηγές:

https://www.udel.edu/udaily/2018/november/in-memoriam-marvin-zuckerman/.

Schultz, D.P. & Schultz, S.E. (2021). Ψυχολογικές Θεωρίες Προσωπικότητας. Εκδόσεις Πεδίο.

 

Νίκος Κουραβάνας - Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

Η ψυχολογική θεωρία του Μαιν ντε Μπιράν (1766-1824)

Σημαντικοί θεωρητικοί που διαμόρφωσαν την επιστήμη της Ψυχολογίας

 

Ο Γουίλιαμ Τζέιμς χαρακτήρισε τον Μαιν ντε Μπιράν ως τον σημαντικότερο ψυχολόγο του 18ου αιώνα. Η πνευματική του πορεία ξεκίνησε μέσα στο πλαίσιο της γαλλικής αισθησιοκρατικής παράδοσης, όμως σταδιακά απομακρύνθηκε από τις αρχικές αυτές θέσεις, επιδιώκοντας τη διαμόρφωση μιας πιο ολοκληρωμένης και δυναμικής αντίληψης για την ψυχολογία. Το έργο του διακρίνεται σε τέσσερις βασικές περιόδους, οι οποίες αντανακλούν την εξέλιξη της σκέψης του.

Κατά την πρώτη περίοδο (1790-1800), ο Μπιράν ήταν μέλος της ομάδας των «Ιδεολόγων», που είχε ιδρυθεί από τον Καμπανί με σκοπό τη διάδοση των ιδεών του Κοντιγιάκ. Εκείνη την εποχή υποστήριζε ότι η ανθρώπινη κατανόηση προέρχεται από τα δίκτυα συνδέσεων που δημιουργούνται στον εγκέφαλο ως αποτέλεσμα των ερεθισμάτων που δέχονται οι νευρικές ίνες από τις κινήσεις του εξωτερικού περιβάλλοντος. Επομένως, θεωρούσε ότι οι ψυχικές λειτουργίες μπορούν να εξηγηθούν κυρίως μέσω των αισθήσεων και των φυσιολογικών διεργασιών.

Το 1805 αποχώρησε από τους Ιδεολόγους και δημοσίευσε τη «Διατριβή επί της αποδόμησης της σκέψεως». Στο έργο αυτό άσκησε κριτική στη λεγόμενη «ψυχολογία των ινών», η οποία ερμήνευε την ανθρώπινη συμπεριφορά αποκλειστικά μέσα από μηχανιστικές αισθητηριακές διεργασίες. Αντίθετα, υποστήριξε ότι η σκέψη αποτελεί μια ενιαία και ολοκληρωμένη πραγματικότητα, η οποία, παρότι συγκροτείται από επιμέρους λειτουργίες, δεν ταυτίζεται με το απλό άθροισμά τους. Παράλληλα, ανέδειξε τον ρόλο της βούλησης ως συνειδητής και σκόπιμης δραστηριότητας που συγκροτεί τον πυρήνα της προσωπικής ταυτότητας. Με αυτή την προσέγγιση, ο άνθρωπος δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως παθητικός αποδέκτης των αισθητηριακών ερεθισμάτων, αλλά ως ενεργό ον που διαθέτει μια εσωτερική πνευματική δύναμη, ικανή να εξηγήσει τη ζωή και τη δράση του.

Κατά την τρίτη φάση της σκέψης του, η οποία είχε ήδη διαμορφωθεί έως το 1810 και ολοκληρώθηκε στο έργο «Δοκίμιο για τα θεμέλια της ψυχολογίας» (1812), ο Μπιράν κατέληξε ότι η ψυχολογία είναι η επιστήμη που μελετά τα άμεσα δεδομένα της συνείδησης. Σε αντίθεση με το καρτεσιανό «Σκέφτομαι, άρα υπάρχω», διατύπωσε τη θέση «Βούλομαι, άρα υπάρχω», τονίζοντας την πρωταρχική σημασία της βούλησης. Για τον ίδιο, αντικείμενο της ψυχολογίας είναι η μελέτη της συνειδητής προθετικότητας του εαυτού. Ως προς τη μεθοδολογία, υποστήριζε την αντικειμενική παρατήρηση του εαυτού μέσα από την προσωπική εμπειρία. Έτσι, ο ενεργός εαυτός ή το εγώ αποτελεί το βασικό αντικείμενο της ψυχολογικής έρευνας, ενώ η ανθρώπινη ευφυΐα συνδέεται άμεσα με τον βαθμό ελευθερίας του ατόμου.

Στην τελευταία περίοδο του έργου του, η οποία ξεκινά περίπου το 1820, ο Μπιράν στράφηκε περισσότερο προς τη θρησκευτική εμπειρία. Προσπάθησε να ενσωματώσει τις πνευματικές και θρησκευτικές διαστάσεις της ανθρώπινης ύπαρξης στη γενικότερη θεωρία του για την ψυχολογία.

Οι απόψεις του δέχθηκαν κριτική, καθώς μετακινήθηκαν από φυσιολογικές και αισθησιοκρατικές ερμηνείες προς πιο μυστικιστικές προσεγγίσεις. Παρ’ όλα αυτά, η έκταση και ο πλούτος της σκέψης του παραμένουν εντυπωσιακά στοιχεία του έργου του. Η σταδιακή μεταβολή των αντιλήψεών του φαίνεται να οφείλεται στη δυσαρέσκειά του απέναντι στους περιορισμούς των εξηγήσεων που βασίζονταν αποκλειστικά στην αισθητηριακή φυσιολογία. Κεντρικό ρόλο στην εξέλιξη της σκέψης του έπαιξε η έμφαση που έδινε στη μοναδικότητα κάθε ατόμου.

Ο Μπιράν δεν ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για τα χαρακτηριστικά που είναι κοινά σε όλους τους ανθρώπους, είτε αυτά αφορούν τη φυσιολογία είτε τις βασικές ψυχολογικές λειτουργίες. Αντίθετα, επικέντρωνε το ενδιαφέρον του στις δημιουργικές και απρόβλεπτες εκφάνσεις της ανθρώπινης συμπεριφοράς, οι οποίες εκφράζουν την ιδιαίτερη προσωπικότητα κάθε ατόμου. Αντίστοιχες προσπάθειες διεύρυνσης της ψυχολογίας προς μια πιο ολοκληρωμένη επιστήμη, ικανή να ερμηνεύσει την ατομική διαφοροποίηση, συναντώνται και στο έργο άλλων σημαντικών μορφών της ιστορίας της ψυχολογίας.

 

Πηγή:

Brennan, J.F. (2009). Ψυχολογία. Ιστορία και Συστήματα. Αθήνα: Τόπος. Danzinger, K. (1990).

 

Νίκος Κουραβάνας - Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

Παρακολουθώντας το θέατρο: For colored girls

Ή When the rainbow is enuf

By Ntozake Shange

 

Στο έργο της Shange αναδεικνύεται η ατρόμητη και ειλικρινή γραφή για τις γυναίκες που παραγκωνίζονται και περιθωριοποιούνται ακόμη και στις σύγχρονες κοινωνίες. Η συγγραφέας αντλεί έμπνευση από καθιερωμένες μορφές τέχνης για να δημιουργήσει ένα έργο που περιγράφει μια συγκεκριμένη κουλτούρα. Οι χαρακτήρες, που είναι γυναίκες, μιλούν με ειλικρίνεια για την εμπειρία τους, που είναι συναισθηματική και πιστευτή. Το έργο της είναι προκλητικό, δημιουργώντας προσωπικές συναισθηματικές αντιδράσεις και έντονα συναισθήματα στον θεατή.   

                           

Η Ntozake Shange αξιοποίησε στο έργο της τόσο τις προσωπικές της εμπειρίες ζωής όσο και τις εμπειρίες γυναικών που γνώρισε στην πορεία της. Αν και γεννήθηκε σε μια εύπορη οικογένεια, αναγκάστηκε να φοιτήσει σε ένα σχολείο φυλετικής ενσωμάτωσης, όπου βίωσε έντονες διακρίσεις. Σε νεαρή ηλικία παντρεύτηκε και σύντομα χώρισε, γεγονός που την υποχρέωσε να ξεκινήσει τη ζωή της από την αρχή.

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, η Shange βρέθηκε σε βαθιά υπαρξιακή κρίση. Η ίδια έχει περιγράψει εκείνη τη φάση ως μια προσπάθεια να ανακτήσει τον έλεγχο της ζωής της, καθώς δεν μπορούσε να προσδιορίσει τη θέση της στην κοινωνία. Δεν ήταν πλέον σύζυγος ή κόρη και αναγκάστηκε να αντιμετωπίσει τον εαυτό της ως ανεξάρτητη γυναίκα, διαμορφώνοντας εκ νέου την ταυτότητά της.

Η Shange μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον με έντονη επαφή με τις τέχνες, καθώς οι γονείς της τη σύστησαν από μικρή ηλικία σε καλλιτέχνες και πολιτιστικά ρεύματα. Αργότερα, η Shange σπούδασε διάφορες μορφές τέχνης, μεταξύ των οποίων η αφρικανική αφήγηση, η θρησκεία και ο χορός. Όλα αυτά τα στοιχεία ενσωματώθηκαν στο έργο της και διαμόρφωσαν τη μοναδική μορφή της σκηνικής της έκφρασης.

Το έργο αποτελείται από μια σειρά ποιητικών σκηνών που εκφωνούνται από επτά γυναίκες, καθεμία συνδεδεμένη με ένα χρώμα του ουράνιου τόξου. Οι φωνές τους δεν αντιστοιχούν σε συγκεκριμένους θεατρικούς χαρακτήρες, αλλά λειτουργούν συλλογικά, εκφράζοντας κοινές εμπειρίες, σκέψεις και συναισθήματα μαύρων γυναικών στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Χωρίς να καταφεύγει σε γραφικές ή λεπτομερείς περιγραφές, το έργο εξερευνά ζητήματα όπως η ταυτότητα και η αυτοεκτίμηση, ο ρατσισμός και ο σεξισμός, καθώς και οι ανθρώπινες σχέσεις, η αγάπη και η προδοσία. Παράλληλα, αναδεικνύει τον πόνο που προκύπτει από αυτές τις εμπειρίες, αλλά και τη δύναμη, την αλληλεγγύη και τη διαδικασία της ίασης. Ο τίτλος του έργου υποδηλώνει ότι, παρά τις ιδιαίτερα δύσκολες εμπειρίες που παρουσιάζονται, η πορεία οδηγεί στην αυτοαναγνώριση, την αντοχή και την ελπίδα, με το «ουράνιο τόξο» να λειτουργεί ως σύμβολο πληρότητας και ζωής.

Το έργο θεωρείται σημαντικό, καθώς έδωσε φωνή σε εμπειρίες που μέχρι τότε σπάνια είχαν εκπροσωπηθεί στο θέατρο. Επιπλέον, αμφισβήτησε και ξεπέρασε τα όρια της παραδοσιακής δραματουργίας, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση νέων θεατρικών μορφών. Για τους λόγους αυτούς, το for colored girls who have considered suicide / when the rainbow is enuf θεωρείται ορόσημο του φεμινιστικού και αφροαμερικανικού θεάτρου.

 

Richard, J.M. (2001). A thematic exploration of “For colored girls who have considered suicide/ When the rainbow is enuf”, by Ntozake Shange. Thesis, The University of Maine. Electronic Theses and Dissertations. 682. https://digitalcommons.library.umaine.edu/etd/682.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

 

Απώλεια ταυτότητας και διαμόρφωση του εαυτού

 Ο εαυτός και η ταυτότητα είναι δύο θεμελιώδεις έννοιες άμεσα συνδεδεμένες για την ανθρώπινη ύπαρξη. Θεωρητικοί, όπως ο Erikson και ο Goffman μελέτησαν την έννοια της ταυτότητας εστιάζοντας σε σημαντικούς παράγοντες που τη διαμορφώνουν, όπως η εμπειρία, ο χρόνος και οι ρόλοι που επωμίζονται τα άτομα σε μια κοινωνία. Ο Tajfel και ο Turner υποστήριζαν ότι μπορούμε να μελετήσουμε την ταυτότητα μέσα από τις διομαδικές συγκρούσεις, λαμβάνοντας υπόψη τη διαμόρφωση της ταυτότητας κατά τη διάρκεια της ζωής του ατόμου, με βάση τις ομάδες υπαγωγής. 

 

Σε περίπτωση που η δομημένη ταυτότητα του ατόμου κλονιστεί, το άτομο χάνει την αυτοαντίληψή του. Είναι σημαντική η ανάγκη του ατόμου να προσλαμβάνει τον εαυτό του ως ένα σταθερό σύνολο, ως μια ολότητα. Αν το άτομο έρθει αντιμέτωπο με την απώλεια ρόλων, που αποτελούν μέρος της δόμησης της ταυτότητάς του, τότε μπορεί να νιώθει ότι κλονίζεται η ταυτότητα που φέρει.

Ένα παράδειγμα απώλειας ταυτότητας οφείλεται στην απώλεια της εργασίας, καθώς το άτομο χάνει έναν σημαντικό κοινωνικό του ρόλο και μια κοινωνική θέση. Νιώθει ότι εξαρτάται από τους άλλους σε πρακτικό, οικονομικό και ψυχολογικό επίπεδο, ενώ ταυτόχρονα νιώθει περιθωριοποιημένο και υπό παρακμή.

Μία ακόμη σημαντική απώλεια είναι η απώλεια σχέσης, στην οποία το άτομο έχει επενδύσει συναισθηματικά. Το άτομο μπορεί να βιώσει τη διακοπή σχέσεων με φίλους, συντρόφους ή και μέλη της οικογένειας. Εξωτερικοί παράγοντες και αλλαγές στον τρόπο ζωής δουν περιοριστικά στις σχέσεις και οδηγούν στη διάλυση κάποιων σχέσεων. Στην περίπτωση ενός διαζυγίου ή ενός αποχωρισμού όπου το άλλο άτομο είναι εν ζωή, ο πενθών πρέπει να θρηνήσει την απώλεια κάποιου που συνεχίζει να ζει.

  

Πηγή:

Απώλεια «Σημαντικού Άλλου». 2018. Επιστημ. Επιμ. Γρηγόρης Ποταμιάνος. Εκδόσεις Παπαζήση.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

Διαβάζοντας το βιβλίο: Απώλεια «Σημαντικού Άλλου»

«Το ανά χείρας πόνημα αποτελεί μια σύγχρονη μελέτη που επικεντρώνεται στην έννοια της απώλειας αγαπημένου προσώπου (σημαντικού άλλου), αλλά και άλλων μορφών απώλειας.

 

Η τεράστια οδύνη που προκαλεί ο θάνατος του σημαντικού άλλου, αντιπροσωπεύει για τον άνθρωπο, την κορυφαία έννοια της απώλειας. Λίγο μετά την αναγνώριση της Ψυχολογίας ως ξεχωριστό επιστημονικό κλάδο, με ιδιαίτερο πεδίο μελέτης, άρχισαν να διατυπώνονται οι πρώτες απόψεις για την αντιμετώπιση της απώλειας και του πένθους. Το γεγονός αυτό δεν προκαλεί εντύπωση, καθώς ο άνθρωπος, ήδη από τις πρωτόγονες κοινωνίες, ανέπτυσσε πάντα ιδέες και τελετουργίες σχετικές με τη θνητότητα. Οι σχετικές προσεγγίσεις/θεωρίες ποικίλλουν και διαφοροποιούνται μεταξύ τους σε σημεία αξιοπρόσεκτα.

Η συνηθέστερη, αλλά συγχρόνως οδυνηρή, απώλεια που βιώνει το άτομο κατά την ενήλικη ζωή του είναι αυτή των γονέων. Το να χάσει ένας ενήλικας τους γονείς του αποτελεί ένα «φυσικό» και αναπόφευκτο κομμάτι του κύκλου της ζωής, καθώς οι γονείς ως γηραιότεροι, συνήθως, φεύγουν από την ζωή πριν τα παιδιά τους. Συγκρίνοντας τις αντιδράσεις πενθούντων, όμως, παρατηρούμε σημαντικά μεγαλύτερης έντασης αντιδράσεις πένθους, σε γονείς που βιώσαν τον θάνατο του παιδιού τους συγκριτικά με άτομα που βίωσαν απώλεια συζύγου ή γονέα.

Οι υπηρεσίες οι οποίες απευθύνονται στους πενθούντες είναι πολλαπλές και διαφοροποιημένες, χαρακτηριστικά παραδείγματα των οποίων αποτελούν η ομαδική θεραπεία, η φαρμακοθεραπεία και η συμβουλευτική ψυχολογία» (από το οπισθόφυλλο του βιβλίου).

«Ο Rollo May πιστεύει ότι ο φόβος χτυπά τον πυρήνα της αυτοεκτίμησης και της αίσθησης αξιών του ατόμου. Για τον φόβο του θανάτου, θεωρεί κρίσιμο ως ερώτημα τον τρόπο που σχετίζεται το άτομο με το γεγονός του θανάτου: εάν δαπανά την ύπαρξη τρέχοντας μακριά του, εάν καταστέλλει την επίγνωσή του σύμφωνα με εκλογικευμένες κοινωνικές πεποιθήσεις, με τρόπους δηλαδή που χρησιμεύουν για να καλυφθεί το τελικά σημαντικό γεγονός ότι το ίδιο το άτομο, σε κάποια άγνωστη μελλοντική στιγμή, θα πεθάνει.

Ο May θεωρεί τον θάνατο αναπόσπαστο μέρος της ζωής, και κρίνει ότι αντιμετωπίζοντας την ενδεχόμενη μη-ύπαρξη και βρίσκοντας νοήματα ζωής, το άτομο μπορεί να είναι πιο εναρμονισμένο με την αμεσότητα της ζωής. Η αυξημένη αίσθηση της συνείδησης και των νοημάτων, μπορούν να προσφέρουν ζωτικότητα στην ζωή και μείωση στον φόβο θανάτου.

Για πολλά άτομα, ένα σημαντικό θέμα που σχετίζεται με τη ζωή τους, είναι να βρουν την αξία και το νόημά της. Ένα επαναλαμβανόμενο ζήτημα είναι η απειλή του θανάτου έναντι του νοήματος της ζωής. Τα άτομα με το να βρίσκουν νόημα στη ζωή αναπτύσσουν αξίες, στόχους και προτεραιότητες και για την επίτευξή του απαιτείται η αναγνώριση και η αποδοχή του θανάτου.

Για τον Kastenbaum, ο θάνατος έχει τη δυνατότητα να προσφέρει νόημα στη ζωή, οδηγώντας τους ανθρώπους στην αποσαφήνιση των αξιών τους. Θεωρεί ότι η εύρεση νοήματος στη ζωή μπορεί να συμβάλλει στη μείωση του φόβου θανάτου, και ότι τελικά, ζωή σημαίνει να αναλαμβάνει κάποιος την ευθύνη να βρει τις σωστές απαντήσεις στα προβλήματά της και να φέρνει σε πέρας τα θέματα που η ίδια θέτει διαρκώς στον καθένα μας» (σελ. 37).

 

Πηγή:

Απώλεια «Σημαντικού Άλλου». 2018. Επιστημ. Επιμ. Γρηγόρης Ποταμιάνος. Εκδόσεις Παπαζήση.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

 

Θεωρητικές προσεγγίσεις του τραύματος

«Το τραύμα, όπως και το τραυματικό, στην ανθρώπινη συνθήκη, τόσο την ατομική όσο και τη συλλογική, είναι καθολικό ως εμπειρία και ως εκ τούτου συνιστά ευρύτατο πεδίο όχι μόνο των επιστημών του ανθρώπου, αλλά και του πολιτιστικού και πολιτισμικού γίγνεσθαι. Εξάλλου, το φροϋδικό έργο εμπεριέχει τις αναθεωρήσεις του, πατώντας και σε αυτές. Γνωρίζουμε πόσο οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι επηρέασαν τη ζωή και τη σκέψη του Freud. 

 

Τα τραυματικά βιώματα, ατομικά και συλλογικά, συμμετέχουν στις ανθρώπινες ιστορίες και τις σημαδεύουν ως άδηλες μνήμες που μετουσιώνονται και δρουν στο παρόν μέσω εσωτερικών αλλά και εξωτερικών διαβουλεύσεων. Πόλεμοι, γενοκτονίες, ξεριζωμοί, φυσικές καταστροφές, επιδημίες τόσο ως συλλογικές εμπειρίες όσο και ως ατομικές παραπέμπουν στο τραύμα και στο τραυματικό, όπως και στο τραγικό- με τη σύγχρονη έννοιά του. Σε αυτό το πλαίσιο, η έννοια της ‘’ακραίας τραυματικής εμπειρίας’’ συνδέεται στενά με συγκεκριμένα συλλογικά, εξωτερικά γεγονότα προκαλούμενα από τον ανθρώπινο παράγοντα» (σελ. 88).

Η λέξη τραύμα προέρχεται από το αρχαίο τρώμα, το οποίο προέρχεται από το τιτρώσκω, που σημαίνει πληγώνω.

Για τον Φρόυντ, το τραύμα είναι ένα συμβάν της ζωής ενός ατόμου, που «ορίζεται από την έντασή του, από την αδυναμία του ατόμου να το αντιμετωπίσει κατά τρόπο κατάλληλο και από τον συγκλονισμό και τις παθογόνες επιπτώσεις διαρκείας που επιφέρει στην ψυχική του οργάνωση» (σελ. 89). Ο Φρόυντ είχε διαπιστώσει ότι υπάρχει άμεση σχέση ανάμεσα στα υστερικά συμπτώματα και κάποια γεγονότα του παρελθόντος του ασθενούς που είναι συναισθηματικά φορτισμένα. Τα τραυματικά γεγονότα του παρελθόντος απωθούνται στο ασυνείδητο και έρχονται στην επιφάνεια με τη μορφή συμπτωμάτων. Ο Φρόυντ μέσα από την κλινική πρακτική παρατήρησε τα συμπτώματα οφείλονται στην εσωτερική, ενδοψυχική πραγματικότητα. Συνδέει τη λιβιδινική θεώρηση με τη σεξουαλική ανάπτυξη του παιδιού και το τραύμα με το άγχος ευνουχισμού, το άγχος αποχωρισμού, την πρωταρχική σκηνή και το οιδιπόδειο σύμπλεγμα.

Ο Φρόυντ συνδέει το τραύμα με την αύξηση και τη συσσώρευση των διεγέρσεων, τις οποίες το Εγώ δεν μπορεί να μεταβολίσει, εξαιτίας ανωριμότητας ή ανεπάρκειας. Επίσης, συνδέει το τραύμα με τον ναρκισσισμό, υποστηρίζοντας ότι το τραύμα έχει μια θετική και οργανωτική διάσταση, που επιτρέπει την επεξεργασία του τραύματος και προσπαθεί να το αναγνωρίσει και να το κάνει αληθινό, κυρίως μέσα από την επανάληψη του τραύματος. Από την άλλη, το τραύμα έχει μια αρνητική και αποδιοργανωτική διάσταση, που δημιουργεί ψυχικό εγκλωβισμό, εξαιτίας του οποίου το τραύμα γίνεται καταστροφικό. Στην τελευταία περίπτωση το τραύμα δεν πρέπει να επανέλθει στη μνήμη.

Σύμφωνα με τον Ferenczi, «τραύμα είναι οτιδήποτε απρόβλεπτο, αδιευκρίνιστο, ανυπολόγιστο προκαλεί άγχος αφανισμού και προέρχεται από τη βία του εξωτερικού κόσμου» (σελ. 94). Το τραύμα προέρχεται από εξωτερικά γεγονότα και συνδέεται με τις σχέσεις με το αντικείμενο. Το Εγώ κατακλύζεται από αβοηθησία και άγχος, όταν είναι ανώριμο και δεν μπορεί να μεταβολίσει τα ερεθίσματα. Το Εγώ για να αμυνθεί ταυτίζεται με τον επιτιθέμενο ενήλικα, επιτρέποντας στο παιδί να διατηρήσει μια αρκετά καλή εικόνα του θύτη, κυρίως αν αυτός είναι ο γονέας. Τα τραύματα προέρχονται όχι μόνο από σεξουαλική επίθεση, αλλά και από στέρηση αγάπης ή από εγκατάλειψη από τα πρωταρχικά αντικείμενα φροντίδας. Η τραυματική αντίδραση αναζωπυρώνεται στις νέες εμπειρίες ανεπάρκειας του αντικειμένου (σελ. 94-95). 

Ο Winnicott θεωρεί ότι η μητέρα παίζει βασικό ρόλο στην ανάπτυξη του παιδιού. Αν η μητέρα αποτύχει στον ρόλο της, το βρέφος μπορεί να βιώσει την απειλή της ανυπαρξίας και του αφανισμού. Οι αποτυχίες της μητέρας λειτουργούν ως απειλές στην προσωπική ύπαρξη του Εαυτού. Ο Winnicott χρησιμοποιεί τον όρο ‘’ψευδής εαυτός’’ για να περιγράψει την αλλοτρίωση κατά την ανάπτυξη στα πρώτα χρόνια της ζωής του παιδιού. Πρόκειται για μια παραμόρφωση του Εγώ, όπου ο Ψευδής Εαυτός αντικαθιστά τον Αληθινό Εαυτό, ο οποίος έχει τραυματιστεί και δεν μπορεί να αποκαλυφθεί, για να μη πληγωθεί ξανά. Επομένως, το τραύμα συνδέεται με τον Ψευδή Εαυτό.

 

Πηγή:

Α. Ζαχαριά, Μ. Ματσουκά, Ν. Ταλούμη. 2024. «Η απώλεια και το πένθος στη δόμηση του ψυχισμού». Εκδόσεις Αρμός.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

 

Διαβάζοντας το βιβλίο: «Η απώλεια και το πένθος στη δόμηση του ψυχισμού»

«Κάθε ανθρώπινη ύπαρξη πορεύεται στη ζωή διαχειριζόμενη, μεταξύ άλλων, συνεχείς πολυεπίπεδες ματαιώσεις. Τις μικρές και μεγάλες απώλειες άλλοι καταφέρνουν να τις διαχειριστούν αρκετά καλά, άλλοι όμως αδυνατούν να τις διαχειριστούν. 

 

Το πένθος είναι η απάντηση σε μια απώλεια, αλλά μια ακυρωμένη απώλεια οδηγεί στο νηπενθές, δηλαδή σε αυτό που δεν επιτρέπει πένθος. Το υπό διαμόρφωση και ανάπτυξη ψυχικό όργανο, η εσωτερική ψυχική πραγματικότητα και η σχέση της με την εξωτερική, οι αλληλεπιδράσεις τους στις διάφορες αναπτυξιακές περιόδους του ανθρώπου και η σύνδεσή τους με την απώλεια και το πένθος είναι τα βασικά θέματα που αναπτύσσονται στον τόμο, και μέσα από αυτά διερευνώνται ερωτήματα όπως: Πώς ένα πρώιμο και ανώριμο Εγώ πορεύεται από τα πρώτα χρόνια της ζωής εντάσσοντας τις εσωτερικές και εξωτερικές εμπειρίες που κινούνται και συμμετέχουν στο πλαίσιο ευχαρίστησης - δυσαρέσκειας; Πενθεί το βρέφος, το νήπιο, ο έφηβος, και πώς αντιμετωπίζουν την απώλεια του αντικειμένου;» (από το οπισθόφυλλο του βιβλίου).

Το βιβλίο αναλύει πως οι εμπειρίες της απώλειας (θάνατοι, χωρισμοί, ματαιώσεις, αλλαγές) αποτελούν βασικά στοιχεία για την ανάπτυξη της προσωπικότητας και του ψυχισμού. Η απώλεια θεωρείται αναπόφευκτο μέρος της ζωής και το πένθος είναι η ψυχική διεργασία με την οποία ο άνθρωπος προσπαθεί να την επεξεργαστεί.

Στο βιβλίο αναλύονται ζητήματα, όπως η ψυχοδυναμική του πένθους και ο τρόπος που επηρεάζει τη δομή του ψυχισμού, οι πρώιμες εμπειρίες απώλειας στην παιδική ηλικία και η επίδρασή τους κατά την ανάπτυξη και οι μηχανισμοί άμυνας που χρησιμοποιεί το άτομο στην προσπάθειά του να διαχειριστεί την απώλεια. Επίσης, το βιβλίο διαπραγματεύεται τη διαφορά ανάμεσα στο υγιές πένθος και το παθολογικό πένθος, πώς το πένθος προσεγγίζεται από την ψυχοθεραπεία και τον ρόλο του πένθους στη διαμόρφωση ταυτότητας, σχέσεων και ωρίμανσης.

Το πένθος είναι μια διαδικασία ψυχικής μεταμόρφωσης, που βοηθάει το άτομο να γνωρίσει περισσότερο τον εαυτό του και να αναπτυχθεί. Το άτομο έρχεται αντιμέτωπο με απώλειες σε όλη του τη ζωή και διαμορφώνει τον εαυτό του μέσα από αυτές.

 

Πηγή:

Α. Ζαχαριά, Μ. Ματσουκά, Ν. Ταλούμη. 2024. «Η απώλεια και το πένθος στη δόμηση του ψυχισμού». Εκδόσεις Αρμός.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

Διαβάζοντας το βιβλίο: Οι μύγες

Του Ζαν Πωλ Σαρτρ

 

«Πόσο σίγουροι είμαστε ότι δεν παίζουμε κάποιον ρόλο την ίδια στιγμή που λέμε ‘’αποφεύγω να πάρω μια συγκεκριμένη θέση’’;

Τι μας βεβαιώνει, ακόμα και τότε, ότι η πράξη μας δεν είναι θέατρο, δεν κατευθύνεται; Το κριτήριο στηρίζεται μόνο στον βαθμό της προσωπικής υπευθυνότητας που υπάρχει στις πράξεις μας, τότε μόνο υπάρχει αληθινή αντιμετώπιση, από τη δική μας μεριά, της ατομικής ελευθερίας.

 

Ο νεαρός Ορέστης μεγαλωμένος στην άνεση και την ανευθυνότητα, μακριά από την πραγματική του οικογένεια, όπου θα έπρεπε να εκδικηθεί για τον φόνο του πατέρα του, στην αρχή σκέφτεται να συνεχίσει να ζει ανέμελα. Ωστόσο, ο Ορέστης νιώθει μιαν ανησυχία. Αν τίποτα δεν του εναντιώνεται, τότε τίποτα δεν του ανήκει. Ξαναγυρίζει, λοιπόν, στο Άργος, την πόλη που γεννήθηκε χωρίς να ξέρει τίποτα για την ιστορία της. Μαθαίνει για το έγκλημα, το οποίο θα μπορούσε να εκδικηθεί, αλλά τότε ο κοινωνικός κομφορμισμός παρεμβαίνει με τη μορφή του Δία. Θα αρνηθεί τον κομφορμισμό που τον συμβουλεύει να μη διαταράξει την κοινωνική γαλήνη. Τη στιγμή, λοιπόν, που αποφασίζει να δράσει, ανακαλύπτει την ελευθερία, ανακαλύπτει πως μπορεί να διαλέξει τι μορφή θα πάρει ο κόσμος χάρη σε αυτόν, κι ας πρέπει να πληρώσει την υπευθυνότητά του. Το μεγαλείο του ανθρώπου στηρίζεται στη δέσμευση και στη θέλησή του να γίνει υπεύθυνος για κάτι» (από το οπισθόφυλλο του βιβλίου).   

"Οι Μύγες και η Οδύσσεια της Ελευθερίας": Στα 1943 Οι Μύγες φανερώνουν τη βαθιά αλλαγή που ο πόλεμος, η αιχμαλωσία και η αντίσταση έφεραν στη σκέψη του Σαρτρ. Μέχρι τότε πίστευε απόλυτα, ότι η ελευθερία του ατόμου μπορεί μεν να απόδιωχνε την ψευτιά που την παγιδεύει και την καταπνίγει, δεν μπορούσε όμως να προσδιορίσει το δρόμο της πνευματικής αναζήτησης. Η θέση του ήταν μόνο μια πνευματική εγρήγορση που κινδύνευε να παραμείνει κριτική, αρνητική και στην πραγματικότητα μάταιη. Γιατί πόσο μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι δεν παίζουμε κάποιο ρόλο, την ίδια στιγμή που λέμε "αποφεύγω να πάρω μια συγκεκριμένη θέση". Τι μας βεβαιώνει ακόμα και τότε, ότι η πράξη μας δεν είναι θέατρο, δεν κατευθύνεται; Το κριτήριο στηρίζεται μόνο, στο βαθμό της προσωπικής υπευθυνότητας που υπάρχει στις πράξεις μας. Αν ο στόχος μας μάς δεσμεύει και οι ίδιοι διακινδυνεύουμε, αν αναλαμβάνουμε τις συνέπειες της πράξης μας, τότε μόνο υπάρχει αληθινή αντιμετώπιση, από τη δική μας μεριά, της ατομικής ελευθερίας. Αυτή είναι και η αλλαγή του νεαρού Ορέστη στην εξέλιξη του έργου. 

Μεγαλωμένος μέσα στην άνεση, την ανευθυνότητα και τον αισθητισμό, μακριά από την πραγματική του οικογένεια, όπου θα 'πρεπε να εκδικηθεί το φόνο του πατέρα του, στην αρχή σκέφτεται να συνεχίσει να ζει ανέμελα χωρίς φασαρίες και μπλεξίματα. Ο παιδαγωγός του τον μεγάλωσε με τρόπο που του επιτρέπει να χαίρεται τη ζωή, χωρίς να δεσμεύεται. "Τώρα είσαι νέος, πλούσιος, όμορφος, σοφός σαν γέρος, απαλλαγμένος από δεσμά, από κάθε πίστη, χωρίς οικογένεια, χωρίς πατρίδα, χωρίς θρησκεία, χωρίς επάγγελμα, λεύτερος από κάθε υποχρέωση και με τη γνώση πως ποτέ σου δεν πρέπει να δεσμεύεσαι, με λίγα λόγια ένας ανώτερος άνθρωπος". Όμως, σ' αυτή την κρίσιμη στιγμή της επιλογής, ο Ορέστης νιώθει μιαν ανησυχία. Αν τίποτα δεν του εναντιώνεται, τότε και τίποτα δεν του ανήκει. Η λευτεριά του είναι κούφια, άχρηστη και αναρωτιέται αν πραγματικά ζει... "... Αλλά για ποιο λόγο; Για ν' αγαπήσεις ή να μισήσεις πρέπει να δοθείς. Είναι τόσο όμορφο να ανήκεις σε μια πλούσια γενιά, να μεγαλώνεις με όλα σου τα αγαθά και μια μέρα, αγαπάς ή μισείς και τότε χαρίζεις μαζί με τον εαυτό σου τα χωράφια σου, τα σπίτια σου, τις αναμνήσεις σου. Ποιος είμαι και τι έχω να χαρίσω εγώ; Μόλις υπάρχω. Είμαι πιότερο αερικό απ' όλα τ' αερικά που περιπλανιούνται σήμερα στην πόλη". 

Στα είκοσί του χρόνια ο Ορέστης ξαναγυρίζει στο Άργος, την πόλη που γεννήθηκε, χωρίς να ξέρει τίποτα για την ιστορία της. Νιώθει μακριά απ' τη ζωή της. Οι άνθρωποι και τα προβλήματά τους είναι ξένα σ' αυτό τον ανεύθυνο ταξιδιώτη. Αλλά αν κάποιος άλλος έβρισκε ανόητο το βασάνισμά τους, ο Ορέστης τους ζηλεύει. "Α! αν υπήρχε μια πράξη, καταλαβαίνεις, που να μου δίνει το δικαίωμα να μείνω ανάμεσά τους..." Γιατί στο μεταξύ, ο Σαρτρ είχε ανακαλύψει ότι η ζεστασιά της ανθρώπινης αλληλεγγύης μπορεί να χαρίσει ένα περιεχόμενο στον άνθρωπο και να του ανοίξει ένα δρόμο προς την ελευθερία. Αν θες να 'ρθεις σ' επαφή με την πραγματικότητα, που παρ' όλα αυτά δεν υπηρετεί μια ολοκληρωμένη ελευθερία, πρέπει ν' ανακατευτείς με τους ανθρώπους και να πάρεις μέρος στους αγώνες τους. Για να μεταμορφώσεις τον κόσμο, δίνοντάς του το νόημα που εσύ θέλεις, πρέπει να διαλέξεις και να δράσεις. Κι ο Ορέστης διστάζει. Μαθαίνει για το έγκλημα που οι τύψεις του βασανίζουν το Άργος και θα μπορούσε να βάλει σαν σκοπό του να εκδικηθεί, αλλά τότε, ο κοινωνικός κονφορμισμός παρεμβαίνει με τη μορφή του Δία, του βασιλιά των θεών. Για ποιο λόγο να τιμωρήσεις ένα φονικό που έγινε πριν από είκοσι χρόνια, και να διαταράξει την τάξη στο όνομα ενός αδικήματος που έχει παραγραφεί; [...] (Από την έκδοση, σελ. 20-22).

 

Ζαν Πωλ Σαρτρ. 2019. Οι μύγες. Αιγόκερως, Θέατρο.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

Διαβάζοντας το βιβλίο: Κατασκευάζοντας το νόημα της ζωής μας

Του Gerard Mendel

 

Ο Mendel ήταν ψυχαναλυτής και κοινωνιολόγος και υπήρξε ιδρυτής του ρεύματος της κοινωνιοψυχανάλυσης. Στο οπισθόφυλλο του βιβλίου του «Κατασκευάζοντας το νόημα της ζωής μας» αναφέρονται τα εξής:

«Όπως αποδεικνύει η διάδοση των τεχνικών "προσωρινής ανάπτυξης" ή η αμήχανη αμφισβήτηση των έμφυλων ταυτοτήτων, το άτομο της σημερινής εποχής βρίσκεται σε κρίση. Τα παραδοσιακά συστήματα αξιών δεν λειτουργούν πλέον, είτε πρόκειται για την ηθική και τις σχέσεις κοινωνικού φύλου που μέχρι πρότινος μεταβιβάζονταν από το πατριαρχικό σύστημα μέσω των θρησκειών, είτε για το όραμα της προόδου που αντικαταστάθηκε από ορισμένες πολιτικές ιδεολογίες. 

 

Απέναντι σε αυτήν τη σύγχυση, ο Gerard Mendel δείχνει σ' αυτό το εξαιρετικό βιβλίο ότι οι "ψυχολογικές μέθοδοι" που είναι σήμερα στη μόδα αδιαφορούν για το ουσιώδες, για το γεγονός ότι στη μεταπατριαρχική κοινωνία μας όπου δεσπόζει η αξία-χρήμα, κάθε άτομο οφείλει και θα οφείλει ολοένα και περισσότερο να επινοήσει τουλάχιστον κατά ένα μέρος τη ζωή του, δηλαδή το νόημα που πρέπει να δώσει στην ύπαρξή του. Διότι κανείς δεν μπορεί να ζήσει χωρίς κάποιο αξιακό σύστημα, ως κεντρικό πυρήνα της ταυτότητάς του. Ένα τέτοιο ατομικό σύστημα θα μπορούσε άραγε να συμβαδίζει με τη λειτουργία της κοινωνίας;

Ο Gerard Mendel επιστρατεύει τις πηγές της γενικής ανθρωπολογίας προκειμένου να στοχαστεί εκ νέου το ερώτημα των καθολικών αξιών. Και εξηγεί με ποιον τρόπο -και με ποιες κοινωνικές προϋποθέσεις- οι ψυχολογικές δυνατότητες του σημερινού ατόμου μπορούν να του επιτρέψουν, μέσω της συμμετοχής του σε διάφορες συλλογικές οντότητες, να κατασκευάσει το νόημα της ζωής του συμφιλιώνοντας την ενικότητα και το κοινωνικό» (από το οπισθόφυλλο του βιβλίου).

Επομένως, το βιβλίο προσεγγίζει το ζήτημα του νοήματος, που αποτελεί μια δυναμική διαδικασία κατασκευής, που είναι άμεσα συνδεδεμένη με τις κοινωνικές σχέσεις, τον πολιτισμό και τις αξίες. Το νόημα της ζωής δεν μπορεί να μελετηθεί ως ένα ατομικό επίτευγμα, καθώς δεν μπορεί να αποκοπεί από το κοινωνικό πλαίσιο. Επίσης, άμεσα συνδεδεμένη με το νόημα της ζωής είναι η έννοια των αξιών, που αποτελούν βασικούς μηχανισμούς, μέσω των οποίων οι άνθρωποι οργανώνουν την εμπειρία τους και καθοδηγούν τις επιλογές τους. Οι αξίες είναι οι βιωμένες πρακτικές που διαμορφώνονται ιστορικά και πολιτισμικά. Στο σύνολο το βιβλίο δίνει έμφαση στην εμπειρία, τη σχέση και την κοινωνική αναγνώριση στη διαμόρφωση της ταυτότητας.  

 

Πηγή:

Gerard Mendel. 2012. Κατασκευάζοντας το νόημα της ζωής μας. Μια ανθρωπολογία των αξιών. Εκδόσεις Πλέθρον.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

 

Διαβάζοντας το βιβλίο: Πολυπολιτισμική συμβουλευτική και κοινωνική δικαιοσύνη

«Η νέα εμπλουτισμένη 7η έκδοση του κλασικού βιβλίου στον χώρο της πολυπολιτισμικής συμβουλευτικής στηρίζεται στο μακροχρόνιο και εμπνευσμένο έργο του πρωτοπόρου Paul. Β. Pedersen, καθώς και άλλων τολμηρών διανοητών στον χώρο της συμβουλευτικής και ψυχολογίας, που συνέβαλαν στην εδραίωση της πολυπολιτισμικότητας ως τέταρτης δύναμης στον χώρο της ψυχικής υγείας. 

Στη νέα αυτή έκδοση, δίνεται ιδιαίτερη έμφαση και σε μια άλλη πολύ σημαντική διάσταση στην εξέλιξη του πεδίου της συμβουλευτικής, τη διάσταση της κοινωνικής δικαιοσύνης, η οποία, συνδεόμενη με τη δράση και τη συνηγορία, επεκτείνει τον επιστημονικό ρόλο, την επαγγελματική ταυτότητα και το πεδίο των παρεμβάσεων των συμβούλων και των ειδικών ψυχικής υγείας στη σύγχρονη πολυπολιτισμική πραγματικότητα.

Πρόκειται για ένα βιβλίο που απευθύνεται όχι μόνο στο ακαδημαϊκό κοινό και τους ειδικούς ψυχικής υγείας με πολυπολιτισμικό προσανατολισμό, αλλά και σε όλους όσοι ενδιαφέρονται και στοχάζονται στη σύγχρονη πολυπολιτισμική κοινωνία για την ανέρευση κοινωνικής δικαιοσύνης ανάμεσα στους ανθρώπους και μεταξύ πολιτισμών» (από το οπισθόφυλλο του βιβλίου).

Η πολυπολιτισμικότητα αποτελεί την τέταρτη δύναμη στον χώρο της ψυχολογίας, μετά τις υπόλοιπες τρεις δυνάμεις: η 1^η δύναμη που αφορά την ψυχανάλυση, η 2^η δύναμη που αναφέρεται στον συμπεριφορισμό, η 3^η δύναμη που περιλαμβάνει την ανθρωπιστική προσέγγιση. Στο πλαίσιο της συμβουλευτικής, είναι σημαντικό να γίνει κατανοητή η πολιτισμική διαφορετικότητα, που επηρεάζει τη διαδικασία της συμβουλευτικής αλλά και τη συμβουλευτική σχέση.

Η κοινωνική δικαιοσύνη είναι μια έννοια στην οποία δίνει έμφαση το συγκεκριμένο βιβλίο, που συνδέεται με τη δράση, τη συνηγορία και τον ενεργό ρόλο των επαγγελματιών στην αντιμετώπιση ανισοτήτων. Ο σύμβουλος δεν περιορίζεται στο γραφείο του, καθώς εμπλέκεται σε κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα που ασκούν επιδράσεις στην ψυχική υγεία του ατόμου.

Λαμβάνοντας υπόψη τις έντονες μεταναστευτικές ροές και τις πολιτισμικές αλληλεπιδράσεις, το βιβλίο καλύπτει τις πραγματικές ανάγκες των σύγχρονων κοινωνικών. Η ενσωμάτωση της κοινωνικής δικαιοσύνης το καθιστά επίκαιρο και βοηθάει στην ερμηνεία και κατανόηση του κόσμου γύρω μας.

«Η πολιτισμική ενσυναίσθηση περιλαμβάνει την αυξημένη συνειδητότητα για την αποτροπή των ψευδών υποθέσεων, την αυξημένη γνώση για την προστασία από τη μερική κατανόηση και τις αυξημένες δεξιότητες για την προώθηση των σωστών ενεργειών. Ο κίνδυνος συνίσταται στον καθορισμό τεχνητών ορίων στην ψυχολογία, σε μια ομογενοποίηση των θεωριών ή, ακόμα χειρότερα, στην επιβολή ενός προτύπου αμερικανοποίησης που παρουσιάζει μια μερική οπτική ως ολόκληρο τον τομέα, αποκλείοντας με αυτόν τον τρόπο τις εναλλακτικές οπτικές. Η ψυχολογία μετατρέπεται έτσι σε ένα υποσύνολο εθνικών/ πολιτικών συμφερόντων» (σελ. 19).

 

Πηγή:

Pedersen et al. 2017. Πολυπολιτισμική συμβουλευτική και κοινωνική δικαιοσύνη. Επιμ. Φ. Ίσαρη. Εκδόσεις Παρισιάνου.

 

Κουραβάνας Νίκος- Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc, MA.