Διαβάζοντας το βιβλίο: Πόσα λέει η ελιά, πόσα ακούει ο λαγός…

Της Γαλατείας Γρηγοριάδου- Σούρελη

 

«Ήταν μια ελιά γέρικη μα γιομάτη καρπούς. Αφουγκραζόταν τον αγέρα κι έλεγε παραμύθια και όσα της μηνούσε ο αγέρας ο φίλος της. Όλοι στο δάσος την άκουγαν και κυρίως ο περίεργος λαγός, που όλα ήθελε να τα μαθαίνει. Ώσπου μια μέρα ήρθε και στάθηκε κοντά στην ελιά Εκείνος. Και είπε πράγματα που πρώτη φορά ακούστηκαν στη γη. Και έτσι έπαψε η ελιά να λέει παραμύθια κι έλεγε μονάχα τα λόγια που Εκείνος είπε. Έτσι έγινε κι άρχισε η ιστορία. Η ιστορία που τον κόσμο έμελλε να αλλάξει» (Από το οπισθόφυλλο του βιβλίου). 

 

Μεταξύ αυτών ήταν τα τσουκνιδόπαιδα και η χελώνα.. Ο αρχιμάστορας και η αϊτοφωλια, η καθαρή καρδιά, ο τράγος που δε θύμωνε ποτέ, κ.α.

Το πουλί που τα είχε όλα

Το παραμύθι περιγράφει ένα πουλί που τα είχε όλα και όλα τα άλλα πουλιά αλλά και τα φυτά το ζήλευαν. Το πουλί είχε μια όμορφη φωλιά, όλα τα χρώματα στα φτερά του, λεφτά στην τράπεζα  και έναν άντρα που το φρόντιζε. Τελικά, όμως δεν τα είχε όλα… καθώς του έλειπε ένα μικρό δικό του παιδάκι να μεγαλώσει.

Ο τράγος που δε θύμωνε ποτέ

Το παραμύθι περιγράφει έναν τράγο, ο οποίος δε θύμωνε με κανέναν τρόπο. όλη η γειτονιά ακόμη και η γυναίκα του η γίδα έβαλαν στοίχημα ότι μπορούν να τον κάνουν να θυμώσει, οπότε η γυναίκα του, του έριξε πολύ αλάτι στο φαγητό, αλλά αυτός είπε ότι λάθη γίνονται… Την επόμενη μέρα η γυναίκα του δεν έβαλε καθόλου αλάτι στο φαγητό. Την τρίτη ημέρα η γυναίκα του δεν μαγείρεψε τίποτα, λέγοντας στον τράγο ότι έχει γίνει ιδιαίτερα ιδιότροπος. Βγαίνοντας από το σπίτι συνάντησε ένα παιδομάνι που καβγάδιζε για να εκνευριστεί ο τράγος. Τελικά θα καταφέρουν να τον κάνουν να θυμώσει;

 

Γαλατεία Γρηγοριάδου- Σούρελη. 2005. Πόσα λέει η ελιά, πόσα ακούει ο λαγός… Εκδόσεις Πατάκη.

 

Ελένη Παπαδοπούλου και Νίκος Κουραβάνας, Ψυχολόγοι, MSc, MA

 

Διαβάζοντας το παραμύθι: Ο Πετίτ, το τέρας

«Ο Πετίτ είναι καλό παιδί όταν παίζει με τον σκύλο του. Ο Πέτιτ είναι κακό παιδί όταν τραβάει τα μαλλιά των κοριτσιών. Πώς γίνεται ένα τόσο καλό παιδί να κάνει μερικές φορές τόσο άσχημα πράγματα; Ο Πετίτ δεν ξέρει τι να απαντήσει… 

 

Η συναρπαστική εικονογράφος, συγγραφέας, τραγουδίστρια και συνθέτης από την Αργεντινή ISOL  δημιουργεί βιβλία γεμάτα χιούμορ και απροσδόκητες εναλλαγές. Στέκεται πάντα στο πλευρό του παιδιού. Το 2013 έλαβε το Βραβείο Άστριντ Λίντγκρεν, το σημαντικότερο βραβείο παιδικού βιβλίου στον κόσμο» (από το οπισθόφυλλο του βιβλίου).

Ο Πετίτ προσπαθεί να καταλάβει ποιος είναι μέσα από τις αντιδράσεις των ενηλίκων. Η αμφιβολία του αναδεικνύει τη δυσκολία ενός παιδιού να διαμορφώσει θετική εικόνα για τον εαυτό του όταν δέχεται αντιφατικά μηνύματα. Μια άσχημη πράξη δεν αρκεί για να χαρακτηρίσει συνολικά ένα παιδί ως κακό. Το βιβλίο προσφέρει αφορμή για να συζητήσουμε τη συμπεριφορά χωρίς να στιγματίζουμε την προσωπικότητα.

 

Πηγή:

ISOL, 2006. Ο Πετίτ, το τέρας. Εκδόσεις Μάρτης.

 

Ελένη Παπαδοπούλου και Νίκος Κουραβάνας, Ψυχολόγοι, MSc, MA

Διαβάζοντας το παραμύθι: Μου αρέσει να βοηθάω τους άλλους… τι μπορώ να γίνω;

«Ονειρεύεσαι όταν μεγαλώσεις να κάνεις τη διαφορά με τη δουλειά σου και να νιώθεις ότι βοηθάς τον κόσμο; Αν η απάντηση είναι ναι, τότε αυτό το βιβλίο είναι για σένα!

Στις σελίδες του βιβλίου θα διαβάσεις πως είναι η καθημερινότητα 25 ανθρώπων που οι δουλειές τους έχουν σχέση με τη βοήθεια προς τους άλλους, θα ανακαλύψεις τι κάνει μια πυροσβέστρια όλη μέρα, πώς να γίνεις ιατρική ερευνήτρια, τι σημαίνει να είσαι κοινωνικός λειτουργός και πολλά, πολλά άλλα. Από τη διανομή της αλληλογραφίας μέχρι την οδήγηση ασθενοφόρων, κι από την καταπολέμηση του εγκλήματος μέχρι τη συγγραφή νομοσχεδίων, αυτό το διασκεδαστικό βιβλίο, που είναι γεμάτο συναρπαστικές πληροφορίες, θα σου αποκαλύψει έναν ολόκληρο κόσμο από ευκαιρίες. 

 

Τι περιμένεις;

Διάβασε και ανακάλυψε πώς να κάνεις την αγάπη σου για την προσφορά στο κοινωνικό σύνολο την τέλεια καριέρα!» (από το οπισθόφυλλο του παραμυθιού).

«Δασκάλα ειδικής αγωγής: βλέπω ότι ένας μαθητής μου δυσκολεύεται και αρχίζει να γίνεται νευρικός. Μετράμε μέχρι το δέκα ενώ αναπνέει αργά. Σύντομα ηρεμεί, και το υπόλοιπο μάθημα συνεχίζεται απρόσκοπτα. Χρησιμοποιώ συχνά τέτοιες στρατηγικές, για να βοηθήσω τα παιδιά να ελέγξουν τα συναισθήματά τους, και προσπαθώ κι εγώ πάντα να παραμένω ήρεμη και υπομονετική» (σελ. 7).

«Κοινωνικός λειτουργός: Επιστρέφω στην υπηρεσία για να γράψω μια αναφορά για την επίσκεψή μου και να κάνω μια σύσκεψη με την ομάδα μου. Οργανώνουμε μια ενημέρωση την επόμενη εβδομάδα για ανθρώπους που ενδιαφέρονται να γίνουν ανάδοχοι γονείς. Ο διευθυντής του μάρκετινγκ έχει ετοιμάσει φυλλάδια και αφίσες για να διαφημιστεί η εκδήλωση. Ελπίζουμε ότι θα έρθει πολύς κόσμος!» (Σελ. 8).

«Εργοθεραπεύτρια: Μετά το μεσημεριανό φαγητό, δουλεύω με ένα παιδί που πάσχει από εγκεφαλική παράλυση κι αυτό του προκαλεί κινητικά προβλήματα και θέματα συντονισμού. Εξασκούμε τις κινητικές της δεξιότητες με μια μέθοδο ζωγραφικής με παγάκια» (σελ. 29).

«Ψυχολόγος: Το επόμενο ραντεβού μου είναι με μια νεαρή γυναίκα που υποφέρει από άγχος και κρίσεις πανικού. Νιώθει ότι οι τεχνικές που συνήθως χρησιμοποιεί δεν είναι πια αρκετές. Αφού της έδωσα χρόνο να μιλήσει για τις ανησυχίες της, της πρότεινα να προσπαθήσει κάποια ελαφριά άσκηση, όπως το περπάτημα σε καθημερινή βάση» (σελ. 21).

 

Πηγή:

Αμάντα Λίαρμονθ. 2023. Μου αρέσει να βοηθάω τους άλλους… τι μπορώ να γίνω; Τι δουλειά να κάνω. Εκδόσεις Μίνωας.

 

Ελένη Παπαδοπούλου και Νίκος Κουραβάνας, Ψυχολόγοι, MSc, MA

Διαβάζοντας το βιβλίο: Έρως φαρμακοποιός

Της Φωτεινής Τσαλίκογλου

 

«Στο πατρικό σπίτι με τους σκεπασμένους καθρέφτες, μόνοι τους ο Μιχαήλ και η Ελένη προσπαθούν να ζήσουν. Πάνε δεκατρία χρόνια που η Αντιγόνη έφυγε και οι μέρες είναι βουτηγμένες στη σιωπή και την αρρώστια. Ώσπου μια μέρα έρχεται ο έρωτας κι όλα αλλάζουν. Η Ελένη όμως είναι ο τελευταίος άνθρωπος στη γη που θα μπορούσε να αγαπηθεί. Το αγόρι με το σημαδεμένο πρόσωπο, η Λεονώρα, ο νεαρός ποδηλάτης, ο Δημήτριος συμμετέχουν στο παιχνίδι ενός παράξενου, δίχως όρια πάθους. 

 

Ο Έρως φαρμακοποιός θα αφηγηθεί μια μαγική ιστορία, δωρίζοντας στο τέλος την πιο μεγάλη, την πιο εξαίσια ανατροπή» (από το οπισθόφυλλο του βιβλίου).

«Δεν μίλησε για κείνην. Η εικόνα της έγινε ακόμα πιο θαμπή στο μυαλό της. Μια φωτογραφία που ήρε φως. Όσο έμεναν μαζί, θα μπορούσε κάτι να κάνει για αυτό. Να δοκιμάσει, παραδείγματος χάριν, να αγγίξει το σώμα της, να χαϊδέψει τα μακριά μαύρα μαλλιά της, να πεισθεί για τη ζωντάνια της. Δεν το έκανε ποτέ. Τότε ήταν νωρίς. Τώρα είναι αργά. Ήταν μια υπόθεση που έκλεισε. Μια υπόθεση που είχε από πριν κλείσει» (σελ. 65).

Πρόκειται για ένα ψυχολογικό μυθιστόρημα, που εξερευνά και με λογοτεχνικό τρόπο περιγράφει τη δύναμη του έρωτα, τη μοναξιά, την ψυχική ευαλωτότητα και τα όρια ανάμεσα στην πραγματικότητα και τη φαντασία. Ο έρωτας παρουσιάζεται ως μια δύναμη που μπορεί να λειτουργήσει ως λύτρωση και αναγέννηση αλλά και ως πηγή εξάρτησης, αυταπάτης και οδύνης.

 

Πηγή:

Φωτεινή Τσαλίκογλου. (1997). Έρως φαρμακοποιός. Εκδόσεις Καστανιώτη.

 

Ελένη Παπαδοπούλου και Νίκος Κουραβάνας, Ψυχολόγοι, MSc, MA

 

Διαβάζοντας το βιβλίο: Πένθος και μελαγχολία

Του Φρόυντ

 

«Στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, ο Αυστριακός Σίγκμουντ Φρόυντ, φυσιολόγος και ψυχίατρος, έθεσε με τις μελέτες του τις βάσεις της ψυχανάλυσης ως θεραπευτικής μεθόδου και έφερε επανάσταση στον τρόπο που ο σύγχρονος άνθρωπος αντιλαμβάνεται έννοιες όπως η συνείδηση και η σεξουαλικότητα. Στο Πένθος και Μελαγχολία ο Φρόυντ προσπαθεί να ρίξει φως στη φύση της μελαγχολίας. Θεωρώντας το πένθος ως το φυσιολογικό της πρότυπο, προχωρά σε μια συγκριτική μελέτη των δύο αυτών καταστάσεων, υπολογίζοντας τις αποκλίσεις και προσδιορίζοντας τις διαφορές τους» (από το οπισθόφυλλο του βιβλίου).

 

«Τα ψυχικά χαρακτηριστικά που διακρίνουν τη μελαγχολία είναι μια βαθιά οδυνηρή δυσθυμία, η απόσυρση του ενδιαφέροντος για τον εξωτερικό κόσμο, η απώλεια της ικανότητας ενός ατόμου να αγαπήσει, η αναστολή κάθε δραστηριότητας και η μείωση της αυτοεκτίμησης σε τέτοιο βαθμό που να εκδηλώνεται με αυτοκατηγορίες και επιπλήξεις κατά του ίδιου του εαυτού και να καταλήγει σε παραληρηματική προσμονή μιας τιμωρίας. Αυτή η εικόνα γίνεται λίγο πιο κατανοητή αν σκεφτούμε ότι και το πένθος παρουσιάζει τα ίδια χαρακτηριστικά, εκτός από ένα: τη διαταραχή της αυτοεκτίμησης. Όλα τα υπόλοιπα όμως, είναι τα ίδια. Το βαρύ πένθος, η αντίδραση στην απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου, περιέχει την ίδια οδυνηρή ψυχική κατάσταση, την ίδια απώλεια ενδιαφέροντος για τον εξωτερικό κόσμο, στον βαθμό που αυτός δε θυμίζει τον πεθαμένο, την ίδια απώλεια της ικανότητας επιλογής οποιουδήποτε νέου αντικειμένου αγάπης και την ίδια απομάκρυνση από κάθε δραστηριότητα που δε σχετίζεται με την ανάμνηση του νεκρού» (σελ. 9-10).

«Το σύμπλεγμα της μελαγχολίας συμπεριφέρεται σαν μια ανοιχτή πληγή, έλκοντας πάνω του ενέργειες επένδυσης από κάθε κατεύθυνση και αδειάζοντας το Εγώ μέχρι την πλήρη απαξίωσή του, μπορεί εύκολα να αποδειχθεί ανθεκτικό απέναντι στην επιθυμία του Εγώ για ύπνο» (σελ. 32).

Ο Φρόυντ στο βιβλίο του περιγράφει ένα ακόμη χαρακτηριστικό της μελαγχολίας, που είναι η τάση της να μετατρέπεται σε μανία, που είναι μια κατάσταση που βρίσκεται στο άλλο άκρο από την μελαγχολία. Αυτό δε συμβαίνει σε όλες τις περιπτώσεις ασθενών με μελαγχολία. Τόσο η μελαγχολία όσο και η μανία μάχονται το ίδιο σύμπλεγμα, απλά στη μελαγχολία το άτομο υποκύπτει στο σύμπλεγμα, ενώ στη μανία το τιθασεύει ή κυριαρχεί πάνω σε αυτό.  

 

Πηγή:

Φρόυντ, Σ. (2017). Πένθος και μελαγχολία. Εκδόσεις Νίκας.

 

Ελένη Παπαδοπούλου και Νίκος Κουραβάνας, Ψυχολόγοι, MSc, MA

Getting to Know Pamela Trotman Reid, an Educational and Developmental Psychologist

How Her Story Can Inspire Us…

From an early age, Pan Reid demonstrated a particular passion for science, as she loved experimenting with chemistry sets designed for children. This inclination initially led her to choose chemistry as her university major, with the intention of pursuing a career in medicine. However, her introduction to psychology, through a course she decided to attend along with some friends, changed her professional direction. Her desire to gain a deeper understanding of how people think, behave, and develop led her to reconsider her initial choices and dedicate herself to psychology. She continued her studies in this field and eventually earned a PhD in Psychology.

 

She subsequently embarked on a remarkable academic and research career. For many years, she taught Education and Psychology at the University of Michigan, while also working as a researcher at the Institute for Research on Women and Gender. Her research primarily focused on the development of social skills during childhood and adolescence, with particular emphasis on girls from African American families. Furthermore, she became actively involved in various community initiatives, contributing, among other things, to the development of an educational programme that provided support and opportunities for middle school girls in the fields of mathematics and technology.

Her professional career continued to evolve as she assumed significant leadership positions in higher education. In 2004, she was appointed Dean and Vice President at Roosevelt University in Chicago. Later, from 2008 to 2015, she served as President of the University of Saint Joseph in Hartford, Connecticut. She eventually retired from this position in order to devote more time to other personal interests. It is also worth mentioning that she and her husband, Irvin Reid, who is also a psychologist and university president, made a substantial donation of one million dollars to Howard University, their alma mater. The purpose of this donation was to support students and faculty members of the Department of Psychology, thereby contributing to the development and support of future generations.

We can therefore observe that Pan Reid's journey is a remarkable example of how curiosity, a willingness to explore (extraversion), openness to new experiences, conscientiousness, and agreeableness, as highlighted by the renowned Five-Factor Model of Personality (the Big Five), can transform a person's life. She began her university studies with a specific goal in mind, yet she did not hesitate to reconsider her choices when she discovered a new academic field that genuinely inspired her. Her story reminds us that we do not need to remain attached to our initial decisions, nor should we assume that our professional paths must be entirely predetermined. Sometimes, an unexpected experience, a course, or a new encounter can reveal interests and abilities we never knew we possessed. At the same time, her dedication to education, research, and the empowerment of young people highlights the importance of using our knowledge and abilities not only for our own personal growth but also to make a positive contribution to the lives of others. Particularly inspiring is the decision she and her husband made to financially support the university where their own academic journeys began. Through this act, they demonstrate that success becomes even more meaningful when accompanied by generosity and a genuine willingness to give back. Ultimately, Pan Reid's story inspires us to remain open to new experiences and opportunities, to have the courage to change direction when we discover something that truly resonates with us, and to remember that genuine fulfillment is not found solely in what we achieve for ourselves, but also in what we can offer to other people and society as a whole.

A central message we can take away from her story is this: We do not necessarily need to know from the very beginning what our ultimate destination will be. What matters is having the curiosity to discover, the courage to change direction, and the willingness to use what we learn to make a difference in the lives of others. Every goal we achieve does not oblige us to remain attached to that particular accomplishment; rather, it can serve as a stepping stone towards the next stage of our journey and the pursuit of a new goal. We should not strive to be rigid or stagnant. Instead, what truly matters is becoming individuals who aspire to self-actualization, that is, to making the most of our talents, skills, and creativity in order to become the best version of ourselves and reach the highest level of personal growth and development!

Source: J. W. Santrock (2026), Developmental Psychology, Pedio. 

 

Nikos Kouravanas & Eleni Papadopoulou, Psychologists, MSc, MA 

 

Γνωρίζοντας την Pamela Trotman Reid, εκπαιδευτική και αναπτυξιακή ψυχολόγο

Πώς η ιστορία της μπορεί να μας εμπνεύσει…

Από μικρή ηλικία, η Pan Reid έδειχνε ιδιαίτερη αγάπη για την επιστήμη, καθώς απολάμβανε να πειραματίζεται με τα παιδικά σετ χημείας. Αυτή της η κλίση την οδήγησε αρχικά να επιλέξει τη χημεία ως αντικείμενο πανεπιστημιακών σπουδών, έχοντας ως μελλοντικό στόχο να ακολουθήσει την ιατρική. Ωστόσο, η γνωριμία της με την ψυχολογία, μέσα από ένα μάθημα που αποφάσισε να παρακολουθήσει μαζί με φίλους της, άλλαξε την επαγγελματική της κατεύθυνση. Η επιθυμία της να κατανοήσει βαθύτερα τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι σκέφτονται, συμπεριφέρονται και εξελίσσονται την έκανε να αναθεωρήσει τις αρχικές της επιλογές και να αφιερωθεί στην ψυχολογία. Συνέχισε τις σπουδές της στον συγκεκριμένο τομέα και απέκτησε διδακτορικό τίτλο.

Στη συνέχεια, ακολούθησε μια σημαντική ακαδημαϊκή και ερευνητική πορεία. Για πολλά χρόνια δίδαξε Παιδαγωγικά και Ψυχολογία στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν, ενώ παράλληλα εργάστηκε ως ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Έρευνας για τις Γυναίκες και το Φύλο (Institute for Research on Women and Gender). Το ερευνητικό της ενδιαφέρον επικεντρώθηκε στην ανάπτυξη των κοινωνικών δεξιοτήτων κατά την παιδική και εφηβική ηλικία, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στα κορίτσια που προέρχονται από οικογένειες μαύρων Αμερικανών. Επιπλέον, ανέλαβε ενεργό δράση σε διάφορες κοινοτικές πρωτοβουλίες, συμβάλλοντας, μεταξύ άλλων, στη δημιουργία ενός εκπαιδευτικού προγράμματος που προσέφερε υποστήριξη και ευκαιρίες σε μαθήτριες γυμνασίου στους τομείς των μαθηματικών και της τεχνολογίας.

Η επαγγελματική της εξέλιξη συνεχίστηκε με την ανάληψη σημαντικών διοικητικών θέσεων στην ανώτατη εκπαίδευση. Το 2004 διορίστηκε κοσμήτορας και αντιπρόεδρος του Πανεπιστημίου Ρούσβελτ στο Σικάγο. Αργότερα, από το 2008 έως το 2015, διετέλεσε πρόεδρος του Πανεπιστημίου του Σεντ Τζόζεφ στο Χάρτφορντ του Κονέκτικατ, θέση από την οποία αποχώρησε όταν συνταξιοδοτήθηκε, προκειμένου να αφιερώσει περισσότερο χρόνο σε άλλα προσωπικά της ενδιαφέροντα. Αξίζει επίσης να αναφερθεί ότι η ίδια και ο σύζυγός της, Irvin Reid, ο οποίος είναι επίσης ψυχολόγος και πανεπιστημιακός πρόεδρος, προχώρησαν σε μια σημαντική δωρεά ύψους ενός εκατομμυρίου δολαρίων προς το Πανεπιστήμιο Χάουαρντ, από το οποίο είχαν αποφοιτήσει. Σκοπός της δωρεάς ήταν η ενίσχυση των φοιτητών και των μελών του διδακτικού προσωπικού του Τμήματος Ψυχολογίας, συμβάλλοντας έτσι στην υποστήριξη των επόμενων γενεών.

Διαπιστώνουμε, λοιπόν, ότι η πορεία της Pan Reid αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς η περιέργεια, η διάθεση για εξερεύνηση (εξωστρέφεια), η ανοιχτότητα σε νέες εμπειρίες, η ευσυνειδησία, και η συνεργατικότητα, όπως μας θυμίζει το περίφημο «μοντέλο των πέντε μεγάλων παραγόντων της Προσωπικότητας», μπορούν να αλλάξουν τη ζωή ενός ανθρώπου. Η ίδια ξεκίνησε τις σπουδές της έχοντας έναν συγκεκριμένο στόχο, όμως δεν δίστασε να αναθεωρήσει τις επιλογές της όταν ανακάλυψε ένα νέο επιστημονικό πεδίο που την ενθουσίασε πραγματικά. Η ιστορία της μάς υπενθυμίζει ότι δεν χρειάζεται να παραμένουμε προσκολλημένοι στις αρχικές μας αποφάσεις, ούτε να θεωρούμε πως η επαγγελματική μας διαδρομή πρέπει να είναι απόλυτα προκαθορισμένη. Μερικές φορές, μια απρόσμενη εμπειρία, ένα μάθημα ή μια νέα γνωριμία μπορεί να μας αποκαλύψει ενδιαφέροντα και δυνατότητες που δεν γνωρίζαμε ότι είχαμε. Παράλληλα, η αφοσίωσή της στην εκπαίδευση, στην έρευνα και στην ενδυνάμωση των νέων ανθρώπων αναδεικνύει τη σημασία τού να αξιοποιούμε τις γνώσεις και τις ικανότητές μας όχι μόνο για την προσωπική μας εξέλιξη, αλλά και για να προσφέρουμε στους άλλους. Ιδιαίτερα συγκινητική είναι η απόφαση της ίδιας και του συζύγου της να στηρίξουν οικονομικά το πανεπιστήμιο από το οποίο ξεκίνησαν τη δική τους ακαδημαϊκή πορεία. Με αυτή την πράξη δείχνουν ότι η επιτυχία αποκτά ακόμη μεγαλύτερη αξία όταν συνοδεύεται από γενναιοδωρία και διάθεση προσφοράς. Τελικά, η ιστορία της Pan Reid μάς εμπνέει να παραμένουμε ανοιχτοί σε νέες εμπειρίες, αλλά και ευκαιρίες, να τολμάμε να αλλάζουμε κατεύθυνση όταν ανακαλύπτουμε κάτι που μας εκφράζει και να θυμόμαστε ότι η πραγματική καταξίωση δεν βρίσκεται μόνο σε όσα πετυχαίνουμε για τον εαυτό μας, αλλά και σε όσα μπορούμε να προσφέρουμε στους ανθρώπους και στην κοινωνία.

Ένα κεντρικό μήνυμα που μπορούμε να κρατήσουμε από την ιστορία της: Δεν είναι απαραίτητο να γνωρίζουμε από την αρχή ποιος είναι ο προορισμός μας. Αρκεί να έχουμε την περιέργεια να ανακαλύπτουμε, το θάρρος να αλλάζουμε πορεία και τη διάθεση να αξιοποιούμε όσα μαθαίνουμε για να κάνουμε τη διαφορά στη ζωή των άλλων. Κάθε στόχος που κατακτούμε δεν μας δεσμεύει για να μείνουμε προσκολλημένοι σ’ αυτή την κατάκτησή μας, αλλά μπορεί να αποτελέσει ένα σκαλοπάτι για το επόμενο βήμα μας προς έναν καινούργιο στόχο. Δεν αξίζει να είμαστε άκαμπτοι και στατικοί, αλλά ως προσωπικότητες αυτό που αξίζει, είναι να γίνουμε άνθρωποι που θα αποσκοπούν στην αυτοπραγμάτωση, δηλαδή στην αξιοποίηση των ταλέντων, των δεξιοτήτων, και της δημιουργικότητάς μας, προκειμένου να γίνουμε η καλύτερη εκδοχή του εαυτού μας, φτάνοντας στην ανώτατη μορφή προσωπικής μας ανάπτυξης!

 

Πηγή: J.W.Santrock, 2026, Αναπτυξιακή Ψυχολογία, Πεδίο. 

 

Ελένη Παπαδοπούλου και Νίκος Κουραβάνας, Ψυχολόγοι, MSc, MA

Προκοινωνική συμπεριφορά

Η προκοινωνική συμπεριφορά περιλαμβάνει ένα σύνολο πράξεων που αποσκοπούν στην υποστήριξη, την προστασία και τη βελτίωση της ευημερίας των άλλων ανθρώπων. Σε αυτές τις συμπεριφορές συγκαταλέγονται η παροχή βοήθειας, η παρηγοριά ενός ατόμου που βρίσκεται σε δύσκολη συναισθηματική κατάσταση, η εκδήλωση συμπόνιας, το μοίρασμα, η συνεργασία, η προστασία των πιο ευάλωτων ατόμων, η διάσωση και η υπεράσπιση όσων έχουν ανάγκη. Οι πράξεις αυτές αποτελούν βασικό στοιχείο της κοινωνικής ανάπτυξης, καθώς διευκολύνουν τη δημιουργία θετικών διαπροσωπικών σχέσεων και ενισχύουν τη συνοχή μεταξύ των μελών μιας κοινωνικής ομάδας.

 

Ωστόσο, η προκοινωνική συμπεριφορά δεν περιορίζεται στην απόκτηση κοινωνικών δεξιοτήτων ή στην εκμάθηση κανόνων ευγενικής συμπεριφοράς. Όταν αναπτύσσεται σε μεγαλύτερο βαθμό, συνδέεται με βαθύτερα συναισθήματα, όπως η φιλία, το ενδιαφέρον, η συναισθηματική εγγύτητα και η ουσιαστική μέριμνα για τους άλλους. Σημαντικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία διαδραματίζει η ενσυναίσθηση, δηλαδή η ικανότητα του ατόμου να αντιλαμβάνεται, να κατανοεί και, σε κάποιον βαθμό, να συμμερίζεται τα συναισθήματα και την οπτική των άλλων ανθρώπων.

Για παράδειγμα, όταν ένα παιδί παρατηρεί έναν συνομήλικό του να είναι στενοχωρημένος και αισθάνεται και το ίδιο λύπη, επειδή αντιλαμβάνεται τη συναισθηματική του κατάσταση, εκδηλώνει μια μορφή ενσυναίσθησης. Η κατανόηση αυτή μπορεί να το οδηγήσει σε μια υποστηρικτική πράξη, όπως να πλησιάσει το άλλο παιδί, να το αγκαλιάσει ή να προσπαθήσει να το παρηγορήσει. Η ενσυναίσθηση, επομένως, μπορεί να λειτουργήσει ως κίνητρο για την εκδήλωση προκοινωνικών συμπεριφορών, καθώς βοηθά το παιδί να αναγνωρίζει πότε κάποιος χρειάζεται βοήθεια και να ανταποκρίνεται με ευαισθησία στις ανάγκες του.

Επιπλέον, η ενσυναίσθηση μπορεί να εκδηλώνεται μέσα από διαφορετικές αντιδράσεις, όπως οι εκφράσεις του προσώπου, οι αλλαγές στη συμπεριφορά και οι σωματικές αντιδράσεις που εμφανίζονται όταν το άτομο παρατηρεί κάποιον να υποφέρει ή να βρίσκεται σε δυσκολία. Οι εκδηλώσεις αυτές έχουν συσχετιστεί με την προκοινωνική συμπεριφορά, υποδεικνύοντας ότι τα άτομα που αντιλαμβάνονται και κατανοούν καλύτερα τα συναισθήματα των άλλων είναι πιθανότερο να ανταποκριθούν με γενναιοδωρία, υποστήριξη και διάθεση προσφοράς. Συνεπώς, η ικανότητα αναγνώρισης των συναισθημάτων και των αναγκών των άλλων αποτελεί σημαντικό παράγοντα για την ανάπτυξη ουσιαστικών κοινωνικών δεσμών.

Η ανάπτυξη της προκοινωνικής συμπεριφοράς ξεκινά ήδη από την πρώιμη παιδική ηλικία, καθώς παρατηρούνται σχετικές εκδηλώσεις ακόμη και σε παιδιά ηλικίας περίπου δύο ετών. Σε αυτό το στάδιο, τα παιδιά αρχίζουν σταδιακά να αντιλαμβάνονται ότι οι άλλοι άνθρωποι έχουν διαφορετικά συναισθήματα και ανάγκες από τα δικά τους και να εκδηλώνουν τις πρώτες μορφές βοήθειας, μοιράσματος ή παρηγοριάς. Καθώς μεγαλώνουν, οι συμπεριφορές αυτές μπορούν να γίνουν πιο σύνθετες και να χαρακτηρίζονται από μεγαλύτερη κατανόηση των συναισθημάτων των άλλων, καλύτερο έλεγχο των προσωπικών αντιδράσεων και πιο συνειδητή πρόθεση προσφοράς.

Καθοριστική είναι η συμβολή του οικογενειακού περιβάλλοντος στη διαμόρφωση αυτών των συμπεριφορών. Οι γονείς, μέσα από τον τρόπο με τον οποίο ανταποκρίνονται στις ανάγκες του παιδιού, εκφράζουν τα συναισθήματά τους και αντιμετωπίζουν τους άλλους ανθρώπους, λειτουργούν ως πρότυπα κοινωνικής συμπεριφοράς. Όταν ενθαρρύνουν την κατανόηση, τη συνεργασία και τη φροντίδα, δημιουργούν ευνοϊκές συνθήκες για την ανάπτυξη της ενσυναίσθησης και της διάθεσης για προσφορά. Αντίστοιχα, τα αδέλφια συμβάλλουν στη διαδικασία αυτή μέσα από τις καθημερινές αλληλεπιδράσεις, τα κοινά παιχνίδια, τη συνεργασία και την αντιμετώπιση συγκρούσεων. Μέσα σε αυτές τις εμπειρίες, τα παιδιά έχουν την ευκαιρία να εξασκηθούν στο μοίρασμα, στην αμοιβαιότητα και στην αναγνώριση των συναισθημάτων των άλλων.

Ιδιαίτερη σημασία έχει, επίσης, η ποιότητα του συναισθηματικού δεσμού που αναπτύσσει το παιδί με τα πρόσωπα φροντίδας. Τα παιδιά που έχουν ασφαλή δεσμό με τους γονείς ή τους βασικούς φροντιστές τους φαίνεται να διαθέτουν ευνοϊκότερες προϋποθέσεις για την ανάπτυξη θετικών σχέσεων με τους συνομηλίκους τους. Η αίσθηση ασφάλειας και εμπιστοσύνης μπορεί να τα βοηθήσει να προσεγγίζουν τους άλλους με μεγαλύτερη άνεση, να συνεργάζονται αποτελεσματικότερα και να ανταποκρίνονται πιο θετικά στις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις. Με αυτόν τον τρόπο, οι πρώιμες σχέσεις φροντίδας μπορούν να συμβάλουν στη διαμόρφωση συμπεριφορών που προάγουν τη συνεργασία και την κοινωνική προσαρμογή.

Παράλληλα, η εκδήλωση προκοινωνικής συμπεριφοράς επηρεάζεται και από τα ατομικά χαρακτηριστικά του παιδιού. Τα παιδιά που έχουν αναπτύξει καλύτερες δεξιότητες συναισθηματικής αυτορρύθμισης είναι συνήθως πιο ικανά να διαχειρίζονται τις παρορμήσεις και τις συναισθηματικές αντιδράσεις τους, με αποτέλεσμα να μπορούν να ανταποκρίνονται αποτελεσματικότερα στις ανάγκες των άλλων. Επιπλέον, η αυξημένη ευαισθησία απέναντι στη συναισθηματική κατάσταση των γύρω τους, η συμπόνια και η ικανότητα να αναγνωρίζουν διαφορετικές επιθυμίες και ενδιαφέροντα συνδέονται με συχνότερες εκδηλώσεις βοήθειας και συνεργασίας.

Συνολικά, η προκοινωνική συμπεριφορά αποτελεί μια σύνθετη αναπτυξιακή διαδικασία, η οποία διαμορφώνεται μέσα από την αλληλεπίδραση των συναισθηματικών, οικογενειακών και ατομικών παραγόντων. Η ενσυναίσθηση, η ποιότητα των σχέσεων με τους γονείς και τα αδέλφια, καθώς και η ικανότητα συναισθηματικής αυτορρύθμισης συμβάλλουν στην ανάπτυξη της διάθεσης για βοήθεια και συνεργασία. Επομένως, η ενίσχυση ενός υποστηρικτικού οικογενειακού περιβάλλοντος και η καλλιέργεια της συναισθηματικής επίγνωσης μπορούν να αποτελέσουν σημαντικές προϋποθέσεις για την ανάπτυξη κοινωνικά υπεύθυνων παιδιών, τα οποία είναι σε θέση να αναγνωρίζουν τις ανάγκες των άλλων και να συμμετέχουν ενεργά στη δημιουργία θετικών διαπροσωπικών σχέσεων.

 

Πηγή:

Dunn, W.L. & Craig, G.J. (2021). Κατανοώντας την ανάπτυξη του ανθρώπου. Εκδόσεις Παπαζήση.

 

Ελένη Παπαδοπούλου και Νίκος Κουραβάνας, Ψυχολόγοι, MSc, MA

Η διαδικασία της εσωτερίκευσης

Πώς εσωτερικεύουν τα παιδιά αξίες και κανόνες;

 

«Στην αρχή μπορεί να μιμούνται απλώς λεκτικά σχήματα. Ένα κορίτσι 2 ετών λέει: ‘’όχι, όχι’’, καθώς μουτζουρώνει τον τοίχο με έναν μαρκαδόρο. Συνεχίζει να κάνει αυτό που θέλει αλλά, ταυτοχρόνως, εκδηλώνει την αρχή της αυτοσυγκράτησης λέγοντας στον εαυτό της ότι δεν πρέπει να το κάνει.

Καθώς η ανάπτυξη προχωρά, τα παιδιά αρχίζουν να ενσωματώνουν τις κοινωνικές αντιλήψεις στη δική τους σκέψη, το οποίο συνήθως συνεπάγεται το να κατανοήσουν πώς σκέφτονται και πράττουν τα ίδια, καθώς και οι άλλοι άνθρωποι. Πολλές από αυτές τις έννοιες είναι εξαιρετικά αφηρημένες για τα μικρά παιδιά, αλλά παρόλα αυτά προσπαθούν να τις καταλάβουν στο πλαίσιο του δικού τους γνωστικού επιπέδου.

Τα μικρά παιδιά καθώς μαθαίνουν για τις κοινωνικές αντιλήψεις ρωτούν συχνά: ‘’Γιατί το έκανε αυτό;’’ Οι απαντήσεις περιλαμβάνουν συνήθως προσδιορισμούς για την προσωπικότητα και τον χαρακτήρα. Για παράδειγμα, η ερώτηση ‘’Γιατί μου έδωσε το μπισκότο του ο Γιώργος;’’ μπορεί να λάβει ως απάντηση «Επειδή ο Γιώργος είναι καλό παιδί». Καθώς τα παιδιά μεγαλώνουν σταδιακά είναι πιθανότερο να θεωρούν ότι οι άλλοι άνθρωποι –όπως και αυτά τα ίδια- έχουν σταθερά χαρακτηριστικά γνωρίσματα. Με αυτόν τον τρόπο, τα παιδιά αρχίζουν να διαμορφώνουν θετική αυτοαντίληψη, η οποία ορίζει τον τρόπο με τον οποίο σκέφτονται για τον εαυτό τους.

Συγχρόνως, τα μικρά παιδιά πρέπει να μάθουν να καταλαβαίνουν πώς σκέφτονται οι άλλοι- τις προθέσεις, τα συναισθήματα και τις επιθυμίες των άλλων. Η ανάπτυξη της κοινωνικής κατανόησης είναι τόσο σημαντική για την ανάπτυξη του ανθρώπου και αρχίζει τόσο νωρίς, ώστε πολλοί ψυχολόγοι τη θεωρούν έμφυτη ικανότητα, όπως η ικανότητα εκμάθησης της γλώσσας. Η κατανόηση της σκέψης των άλλων σχετίζεται ιδιαίτερα με τη δημιουργία των πρώτων φιλικών σχέσεων και την ελαχιστοποίηση των φιλονικιών» (σελ. 274).

 

Πηγή:

Dunn, W.L. & Craig, G.J. (2021). Κατανοώντας την ανάπτυξη του ανθρώπου. Εκδόσεις Παπαζήση.

 

Ελένη Παπαδοπούλου και Νίκος Κουραβάνας, Ψυχολόγοι, MSc, MA

Διδάσκοντας διαφορετικές κοινωνικές συμπεριφορές στα βρέφη

Η κοινωνική αναφορά αποτελεί έναν σημαντικό μηχανισμό μέσω του οποίου οι γονείς μεταδίδουν στα μεγαλύτερα βρέφη και στα νήπια πολιτισμικές αξίες, κοινωνικούς κανόνες και τρόπους συμπεριφοράς. Μέσα από την παρατήρηση των αντιδράσεων των ενηλίκων και τη συμμετοχή τους σε καθημερινές κοινωνικές αλληλεπιδράσεις, τα παιδιά αρχίζουν να κατανοούν τι θεωρείται αποδεκτό και κατάλληλο στο κοινωνικό περιβάλλον στο οποίο μεγαλώνουν. Παρόλο που σε αυτή την ηλικία συχνά έχουν έναν πιο περιορισμένο ή περιφερειακό ρόλο στην οικογενειακή και κοινοτική ζωή, η παρουσία τους στις κοινωνικές δραστηριότητες συμβάλλει ουσιαστικά στη σταδιακή κοινωνικοποίησή τους.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η έρευνα της Barbara Rogoff και των συνεργατών της, οι οποίοι μελέτησαν τον τρόπο με τον οποίο οι ενήλικες βοηθούν τα νήπια να αποκτήσουν τις κατάλληλες κοινωνικές δεξιότητες σε τέσσερις διαφορετικές πολιτισμικές κοινότητες: σε μια κοινότητα Ινδιάνων Μάγια στη Γουατεμάλα, σε μια μεσοαστική κοινότητα στις Ηνωμένες Πολιτείες, σε ένα χωριό μιας φυλετικής κοινότητας στην Ινδία και σε μια μεσοαστική γειτονιά στην Τουρκία. Στόχος τους ήταν να διερευνήσουν πώς οι πολιτισμικές αντιλήψεις και οι καθημερινές πρακτικές κάθε κοινωνίας επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο τα μικρά παιδιά μαθαίνουν να συμπεριφέρονται και να συμμετέχουν στην κοινωνική ζωή.

Τα ευρήματα έδειξαν ότι η εκμάθηση της κοινωνικής συμπεριφοράς δεν πραγματοποιείται αποκλειστικά μέσω άμεσων οδηγιών ή συστηματικής καθοδήγησης από τους ενηλίκους. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι ενήλικες παρείχαν στα παιδιά συγκεκριμένες οδηγίες και πρακτική βοήθεια. Ωστόσο, σε πολλές περιπτώσεις, τα παιδιά αποκτούσαν γνώσεις και δεξιότητες παρατηρώντας προσεκτικά τους ανθρώπους γύρω τους, μιμούμενα τις ενέργειές τους και συμμετέχοντας σταδιακά στις καθημερινές τους δραστηριότητες. Με αυτόν τον τρόπο, η μάθηση προέκυπτε φυσικά μέσα από την κοινωνική αλληλεπίδραση και την ενεργό παρουσία των παιδιών στο περιβάλλον τους.

Για παράδειγμα, τα νήπια συμμετείχαν συχνά στα οικογενειακά γεύματα, γεγονός που τους έδινε τη δυνατότητα να παρατηρούν τον τρόπο με τον οποίο επικοινωνούσαν οι ενήλικες και τα μεγαλύτερα αδέλφια τους. Μέσα από αυτές τις εμπειρίες μάθαιναν να μιμούνται τις συνομιλίες, τις χειρονομίες και τις κοινωνικές συμπεριφορές των άλλων. Παράλληλα, η συμμετοχή τους συνοδευόταν συχνά από θετικά συναισθήματα, όπως η χαρά, η ευχαρίστηση και το γέλιο, τα οποία ενίσχυαν την επιθυμία τους να συμμετέχουν περισσότερο στις κοινές δραστηριότητες. Επιπλέον, ενθαρρύνονταν να αναλαμβάνουν μικρές πρωτοβουλίες που αναπαρήγαν τις συμπεριφορές των ενηλίκων, όπως το να σηκώνουν το ποτήρι τους για να συμμετάσχουν σε μια πρόποση.

Μέσα από τέτοιες καθημερινές εμπειρίες, τα παιδιά δεν αποκτούν απλώς συγκεκριμένες δεξιότητες, αλλά εσωτερικεύουν σταδιακά τις αξίες, τις συνήθειες και τους κανόνες του πολιτισμού τους. Μαθαίνουν να ερμηνεύουν τις κοινωνικές καταστάσεις, να αναγνωρίζουν τις προσδοκίες των άλλων και να διαμορφώνουν τη δική τους συμπεριφορά σύμφωνα με το κοινωνικό πλαίσιο στο οποίο ζουν. Ταυτόχρονα, η συμμετοχή τους στις δραστηριότητες των ενηλίκων ενισχύει την αυτονομία τους, καθώς αρχίζουν να αναλαμβάνουν πρωτοβουλίες, να αναπτύσσουν προσωπικές προτιμήσεις και να διαφοροποιούν σταδιακά τη συμπεριφορά τους από εκείνη των προσώπων που τα φροντίζουν. Επομένως, η κοινωνικοποίηση συνδέεται τόσο με την ένταξη του παιδιού στην πολιτισμική του κοινότητα όσο και με την ανάπτυξη της ανεξαρτησίας και της προσωπικής του ταυτότητας.

Αξίζει, επίσης, να σημειωθεί ότι ο τρόπος φροντίδας και κοινωνικοποίησης των μικρών παιδιών διαφέρει σημαντικά από πολιτισμό σε πολιτισμό. Σε ορισμένες κοινωνίες, η καθημερινή φροντίδα τους δεν αποτελεί αποκλειστική ευθύνη των γονέων ή άλλων ενηλίκων, αλλά αναλαμβάνεται σε μεγάλο βαθμό από μεγαλύτερα παιδιά, ηλικίας περίπου πέντε έως δέκα ετών. Η πρακτική αυτή αναδεικνύει τον σημαντικό ρόλο που μπορούν να διαδραματίσουν τα αδέλφια και τα υπόλοιπα παιδιά της κοινότητας στη φροντίδα, στη μάθηση και στην κοινωνική ανάπτυξη των μικρότερων παιδιών. Παράλληλα, υπογραμμίζει ότι η ανάπτυξη και η κοινωνικοποίηση δεν ακολουθούν έναν ενιαίο τρόπο σε όλες τις κοινωνίες, αλλά επηρεάζονται από τις πολιτισμικές αξίες, την οργάνωση της οικογενειακής ζωής και τις μορφές κοινωνικής συμμετοχής που επικρατούν σε κάθε κοινότητα.

 

Πηγή:

Dunn, W.L. & Craig, G.J. (2021). Κατανοώντας την ανάπτυξη του ανθρώπου. Εκδόσεις Παπαζήση.

 

Ελένη Παπαδοπούλου και Νίκος Κουραβάνας, Ψυχολόγοι, MSc, MA

Διαβάζοντας το βιβλίο: Από το σωματικό στο συμβολικό

Ψυχοσωματικές καταστάσεις και ψυχικοί μετασχηματισμοί

 

«Το βιβλίο ιχνηλατεί τις ιστορικές θεωρητικές καταβολές της ψυχοσωματικής στην ψυχανάλυση και παράλληλα παρουσιάζει πώς κλινικοί με ψυχαναλυτική εκπαίδευση έχουν επιχειρήσει να κατανοήσουν και να αντιμετωπίσουν ασθενείς με σύνθετα ψυχοσωματικά συμπτώματα. Επανεξετάζει τη σχέση νου-σώματος στην ψυχανάλυση, αποφεύγοντας τις διχοτομήσεις του παρελθόντος ανάμεσα στο ψυχολογικό και το σωματικό, αλλά και τις διακρίσεις του παρόντος ανάμεσα σε ασθενείς που συμβολοποιούν και σε ασθενείς που δεν συμβολοποιούν. Έτσι, επεξεργάζεται θεωρητικά και κλινικά ζητήματα από μια ευρεία και συνθετική οπτική, καθώς οι ψυχοσωματικοί ασθενείς δεν αναμένεται να ωφεληθούν περισσότερο ούτε με τη δίχως διακρίσεις αποδοχή εντυπωσιακών νέων ευρημάτων ούτε με την απόρριψη καθιερωμένων τρόπων για την κατανόησή τους. Το βιβλίο, λοιπόν, αντιπροσωπεύει μια προσέγγιση που αξιοποιεί τόσο την πλούσια ιστορία του παρελθόντος όσο και το συναρπαστικό νέο έργο στις νευροεπιστήμες». (Από το οπισθόφυλλο του βιβλίου).

 

«Οι ψυχοσωματικοί ασθενείς εντάσσονται σε ένα νευροαναπτυξιακό συνεχές και ως εκ τούτου παρουσιάζουν διαβαθμισμένης βαρύτητας διαταραχές. Ορισμένοι είχαν σχετικά ικανοποιητικές πρώιμες εμπειρίες προσκόλλησης και ανέπτυξαν κάποιες λειτουργίες συμβολοποίησης και νοητικοποίησης. Ορισμένοι άλλοι ασθενείς, οι οποίοι είχαν την εμπειρία ενός πρώιμου προλεκτικού τραύματος, δεν κατάφεραν ποτέ να αναπτύξουν πραγματικά την ικανότητα υγιούς συμβολοποίησης και νοητικοποίησης και παραμένουν καθηλωμένοι στο επίπεδο λειτουργίας ενός σωματικού Εγώ. Είναι σημαντικό να έχουμε κατά νου ότι οι ασθενείς χωρίς συμβολικές λειτουργίες φέρουν σοβαρά ψυχικά ελλείμματα και βρίσκονται σε μια θέση εξάρτησης από τον άλλο για την κάλυψη των βασικών αναγκών αυτορρύθμισης» (σελ. 115).

«Πολλές φορές, οι σωματικές αντιδράσεις του ασθενή είναι τόσο συγκαλυμμένες, που ο θεραπευτής πιθανόν να μην τις αναγνωρίσει. Θα μπορούσε να φαίνεται ότι ο ασθενής συνδέεται με τον θεραπευτή στη βάση κοινών ιδεών, αλλά στο θέατρο του σώματος του ασθενή να διαδραματίζεται κάτι εντελώς διαφορετικό. Οποιαδήποτε δομή του εαυτού υπήρχε ενδεχομένως πριν έχει καταρρεύσει. Ο ασθενής έχει σχηματίσει μια συμβιωτική συγχώνευση με τον θεραπευτή προκειμένου να αποτρέψει τον ψυχικό αφανισμό, ενώ ο πρωτογενής εαυτός παραμένει μη συμβολικός, μέσα στη φυσιολογική διέγερση και τα σωματικά συμπτώματα» (σελ. 127).

 

Phyllis L. Sloate (Επιμ.), Από το σωματικό στο συμβολικό. Ψυχοσωματικές καταστάσεις και ψυχικοί μετασχηματισμοί. Εκδόσεις Πεδίο.

 

Ελένη Παπαδοπούλου και Νίκος Κουραβάνας, Ψυχολόγοι, MSc, MA

Ο ρόλος της ντοπαμίνης στη μάθηση, την ανταμοιβή και τις συμπεριφορές υψηλού ρίσκου (τζόγος)

Η ντοπαμίνη είναι ένας σημαντικός νευροδιαβιβαστής που συμμετέχει στη διαδικασία της μάθησης μέσω της ανταμοιβής. Ειδικότερα, συμβάλλει στη λειτουργία του σφάλματος πρόβλεψης της ανταμοιβής, δηλαδή στη διαφορά μεταξύ του αποτελέσματος που αναμένει κάποιος και της ανταμοιβής που τελικά λαμβάνει. Όταν η πραγματική ανταμοιβή είναι μεγαλύτερη από την αναμενόμενη, δημιουργείται ένα θετικό σφάλμα πρόβλεψης, το οποίο ενισχύει την πιθανότητα επανάληψης μιας συμπεριφοράς. Αντίθετα, όταν η αναμενόμενη ανταμοιβή δεν εμφανίζεται, προκύπτει ένα αρνητικό σφάλμα πρόβλεψης, με αποτέλεσμα να μειώνεται η πιθανότητα επανάληψης της συγκεκριμένης συμπεριφοράς. Με αυτόν τον τρόπο, το σφάλμα πρόβλεψης λειτουργεί ως μηχανισμός μάθησης, βοηθώντας τον οργανισμό να προσαρμόζει τις επιλογές του ώστε να επιτυγχάνει μεγαλύτερες ανταμοιβές.

 

Σημαντική συμβολή στην κατανόηση αυτού του μηχανισμού είχαν οι πρωτοποριακές έρευνες του Wolfram Schultz και των συνεργατών του. Οι ερευνητές μελέτησαν τη δραστηριότητα των νευρώνων που παράγουν ντοπαμίνη στα κέντρα ανταμοιβής του εγκεφάλου πιθήκων. Διαπίστωσαν ότι η δραστηριότητα αυτών των νευρώνων αυξανόταν όταν τα ζώα λάμβαναν απροσδόκητα ανταμοιβή, όπως χυμό, ενώ μειωνόταν όταν δεν λάμβαναν την ανταμοιβή που περίμεναν. Τα αποτελέσματα αυτά ανέδειξαν τη σημασία της ντοπαμίνης στη δημιουργία σημάτων που ενημερώνουν τον εγκέφαλο για τη διαφορά ανάμεσα στην προσδοκία και την πραγματικότητα. Αντίστοιχα ευρήματα προέκυψαν και από νευροαπεικονιστικές μελέτες σε ανθρώπους, οι οποίες έδειξαν ότι περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με την ανταμοιβή συμμετέχουν στην επεξεργασία των σφαλμάτων πρόβλεψης. Συνολικά, οι έρευνες αυτές υποστηρίζουν ότι η ντοπαμίνη διαδραματίζει ουσιαστικό ρόλο στη μάθηση.

Η σημασία της ντοπαμίνης γίνεται ιδιαίτερα εμφανής στη νόσο του Parkinson, μια νευρολογική ασθένεια που χαρακτηρίζεται από κινητικές διαταραχές και απώλεια νευρώνων οι οποίοι παράγουν ντοπαμίνη. Για την αντιμετώπισή της χρησιμοποιείται συχνά το φάρμακο L-dopa, το οποίο βοηθά τους εναπομείναντες νευρώνες να παράγουν περισσότερη ντοπαμίνη. Ωστόσο, έρευνες δείχνουν ότι τα άτομα με Parkinson μπορεί να παρουσιάζουν δυσκολίες στη μάθηση που βασίζεται στην ανταμοιβή, καθώς και διαταραχές στα σήματα που σχετίζονται με το σφάλμα πρόβλεψης. Επιπλέον, η φαρμακευτική αγωγή είναι δυνατό να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο οι ασθενείς επεξεργάζονται τις ανταμοιβές και μαθαίνουν από τα αποτελέσματα των επιλογών τους.

Ένα ακόμη ενδιαφέρον εύρημα αφορά την εμφάνιση παρορμητικών και καταναγκαστικών συμπεριφορών σε ορισμένα άτομα με νόσο του Parkinson. Συγκεκριμένα, ορισμένοι ασθενείς αναπτύσσουν προβλήματα που σχετίζονται με τον τζόγο, τις υπερβολικές αγορές και άλλες συμπεριφορές υψηλού ρίσκου. Τα φαινόμενα αυτά φαίνεται να συνδέονται με τη χρήση φαρμάκων που διεγείρουν τους υποδοχείς της ντοπαμίνης. Παράλληλα, νευροαπεικονιστικές μελέτες έχουν εντοπίσει αυξημένες ντοπαμινεργικές αποκρίσεις σε ερεθίσματα που προμηνύουν ανταμοιβή σε ασθενείς οι οποίοι εμφανίζουν καταναγκαστικό τζόγο έπειτα από τη συγκεκριμένη φαρμακευτική αγωγή. Τα ευρήματα αυτά υποδεικνύουν ότι η ντοπαμίνη ενδέχεται να επηρεάζει όχι μόνο τη μάθηση, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αξιολογούν τις πιθανές ανταμοιβές και αναλαμβάνουν κινδύνους.

Τη σχέση μεταξύ ντοπαμίνης και ανάληψης κινδύνων εξέτασαν επίσης οι Rigoli et al. (2016), σε μελέτη με τη συμμετοχή υγιών ενηλίκων. Οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να επιλέξουν ανάμεσα σε μια εγγυημένη χρηματική ανταμοιβή και σε ένα στοίχημα, το οποίο μπορούσε είτε να τους αποφέρει το διπλάσιο χρηματικό ποσό είτε να μην τους προσφέρει καμία ανταμοιβή. Κατά τη διάρκεια διαφορετικών πειραματικών συνεδριών, στους ίδιους συμμετέχοντες χορηγήθηκε είτε L-dopa είτε εικονικό φάρμακο (placebo), ώστε να εξεταστεί η επίδραση της αύξησης της ντοπαμινεργικής δραστηριότητας στις αποφάσεις τους. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η χορήγηση L-dopa αύξησε τη συνολική προδιάθεση των συμμετεχόντων να επιλέγουν τον τζόγο αντί της εγγυημένης ανταμοιβής.

Συμπερασματικά, η ντοπαμίνη αποτελεί βασικό παράγοντα στη μάθηση μέσω της ανταμοιβής και στη διαμόρφωση της συμπεριφοράς. Παράλληλα, φαίνεται να συνδέεται με τη λήψη αποφάσεων, την ανάληψη κινδύνων και την εμφάνιση ορισμένων παρορμητικών συμπεριφορών. Παρότι οι ακριβείς μηχανισμοί μέσω των οποίων επηρεάζει τη μάθηση και τη νόηση δεν έχουν αποσαφηνιστεί πλήρως, η περαιτέρω διερεύνησή τους μπορεί να συμβάλει σημαντικά στην κατανόηση νευρολογικών διαταραχών και των επιδράσεων της φαρμακευτικής αγωγής. Ο συνδυασμός φαρμακευτικών παρεμβάσεων, νευροαπεικονιστικών τεχνικών και ελεγχόμενων πειραμάτων μάθησης αναμένεται να προσφέρει χρήσιμα επιστημονικά ευρήματα και πρακτικές εφαρμογές στο μέλλον.

 

Πηγή: Schacter, Gilbert, Nock, 2025, Ψυχολογία, Gutenberg.

 

Ελένη Παπαδοπούλου και Νίκος Κουραβάνας, Ψυχολόγοι, MSc, MA