Με βάση την ψυχοδυναμική και συστημική θεραπεία ζεύγους και οικογένειας
Η μεταβίβαση και η αντιμεταβίβαση συχνά υποχωρούν σε δεύτερο πλάνο κατά την εργασία με ζευγάρια και οικογένειες, κυρίως για έναν πρακτικό λόγο: ο διαθέσιμος χρόνος είναι περιορισμένος. Στο πλαίσιο της σύγχρονης ψυχαναλυτικής σκέψης, η έμφαση έχει μετατοπιστεί προς μια σχεσιακή προσέγγιση, η οποία λαμβάνει υπόψη την αλληλεπίδραση μεταξύ δύο προσώπων και αναγνωρίζει τη δυάδα ως βασική μονάδα μελέτης. Ωστόσο, η αναγνώριση και η διερεύνηση της μεταβίβασης μέσα σε αυτό το πλαίσιο παραμένουν ιδιαίτερα απαιτητικές.
Η μεταβίβαση δεν αποτελεί απλώς μια άμεση αντίδραση του θεραπευόμενου προς τον θεραπευτή, αλλά συνιστά μια σύνθετη ψυχική διεργασία, στην οποία εκφράζονται ασυνείδητες επιθυμίες, συναισθήματα και προσδοκίες, που συχνά έχουν τις ρίζες τους σε προγενέστερες σχέσεις και εμπειρίες. Δεν εμφανίζεται ως ένα μεμονωμένο και σαφώς αναγνωρίσιμο γεγονός, αλλά διαμορφώνεται σταδιακά, μέσα από τη συσσώρευση και την αλληλεπίδραση πολλαπλών στοιχείων, τα οποία συγκροτούν ένα σύνθετο ψυχικό «κολάζ». Η κατανόηση αυτού του συνόλου απαιτεί χρόνο, επαναλαμβανόμενη παρατήρηση και εις βάθος διερεύνηση των συναισθηματικών και σχεσιακών διεργασιών.
Στη θεραπεία ζεύγους και οικογένειας, οι περιορισμοί αυτοί γίνονται ακόμη πιο έντονοι, καθώς ο θεραπευτής καλείται να παρακολουθήσει ταυτόχρονα πολλαπλές σχέσεις, διαφορετικές οπτικές και αλληλοσυγκρουόμενες συναισθηματικές δυναμικές. Είναι, επομένως, δυνατό να εντοπιστούν ορισμένες στάσεις των μελών απέναντι στον θεραπευτή, καθώς και οι συναισθηματικές αντιδράσεις που προκαλεί η παρουσία και η παρέμβασή του. Ωστόσο, η αναγνώριση αυτών των εκδηλώσεων δεν ισοδυναμεί απαραίτητα με την πλήρη κατανόηση των μεταβιβαστικών κατασκευών, δηλαδή του σύνθετου συνδυασμού συνειδητών και ασυνείδητων αντιλήψεων, φαντασιώσεων, προσδοκιών και συναισθημάτων που διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο ο θεραπευόμενος προσλαμβάνει και ερμηνεύει τον θεραπευτή.
Υπό αυτή την έννοια, η επαρκής διερεύνηση της μεταβίβασης προϋποθέτει μια εκτεταμένη και συστηματική θεραπευτική διαδικασία, η οποία δύσκολα μπορεί να αναπτυχθεί πλήρως στο περιορισμένο χρονικό πλαίσιο της θεραπείας ζεύγους και οικογένειας. Άλλωστε, εάν η μεταβίβαση μπορούσε να αναγνωριστεί και να κατανοηθεί ολοκληρωμένα σε σύντομο χρονικό διάστημα, τότε η ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία και η ψυχανάλυση θα μπορούσαν να ολοκληρώνονται πολύ ταχύτερα από ό,τι συμβαίνει στην πράξη. Η ίδια η πολυπλοκότητα της μεταβίβασης αναδεικνύει, συνεπώς, τη σημασία του χρόνου, της θεραπευτικής συνέχειας και της σταδιακής επεξεργασίας των ασυνείδητων διεργασιών για την εις βάθος κατανόηση του ψυχικού και σχεσιακού κόσμου του ατόμου.
«Η παρουσία περισσότερων του ενός σημαντικών άλλων επηρεάζει τη μεταβιβαστική εμπειρία και επικοινωνία. Όταν διερευνούμε τις μεταβιβαστικές αντιδράσεις ενός συζύγου θα πρέπει αναγκαστικά να λάβουμε υπόψη μας πως οτιδήποτε λέει για τον εαυτό του ή τον θεραπευτή αρθρώνεται με μάρτυρα τη σύζυγό του. Τα δεδομένα οργανώνονται σιωπηρά από το εδώ και τώρα σχεσιακό πλαίσιο. Οι ίδιοι λειτουργικοί περιορισμοί επηρεάζουν και άλλες ψυχαναλυτικές έννοιες, όπως αυτή της αντίστασης» (σελ. 380-381).
Όταν οι ψυχαναλυτές άρχισαν να εργάζονται θεραπευτικά με ζευγάρια και οικογένειες, βρέθηκαν αντιμέτωποι με ένα σύνθετο και συχνά αντιφατικό πλαίσιο θεραπευτικής εργασίας, σαν να είχαν εγκλωβιστεί σε έναν αγκαθωτό θάμνο αντικρουόμενων απαιτήσεων και κατευθύνσεων. Εάν ο αναλυτής δεν υιοθετήσει μια συστημική οπτική, είναι πιθανό να εμπλακεί υπερβολικά στις έντονες συναισθηματικές αντιπαραθέσεις που εκδηλώνονται μεταξύ των μελών της οικογένειας. Οι αλληλοκατηγορίες, οι αναφορές σε προδοσία και οι αμοιβαίες εμπειρίες ψυχικού πόνου μπορούν να δημιουργήσουν ένα κλίμα έντονης συναισθηματικής φόρτισης, μέσα στο οποίο ο θεραπευτής κινδυνεύει να χάσει την αναγκαία θεραπευτική απόσταση. Παράλληλα, ενδέχεται να αναπτύξει μεγαλύτερη συναισθηματική εγγύτητα προς το μέλος του ζευγαριού που εκφράζεται πιο έντονα, αποκαλύπτει περισσότερα για τον εαυτό του ή καθιστά τη δυσφορία του περισσότερο εμφανή, με αποτέλεσμα να παραμερίζονται, ενδεχομένως, οι ανάγκες και η οπτική του άλλου μέλους. Αντίθετα, η υιοθέτηση μιας συστημικής προσέγγισης, η οποία εστιάζει στις αλληλεπιδράσεις και στις αμοιβαία διαμορφούμενες δυναμικές των σχέσεων, μπορεί να ενισχύσει την ικανότητα του θεραπευτή να διαχειρίζεται την πολυπλοκότητα της θεραπευτικής διαδικασίας, διατηρώντας την ψυχική του ανθεκτικότητα, την ευελιξία και τη ζωντάνια της θεραπευτικής του παρουσίας.
Η ουδετερότητα αποτελεί μία από τις θεμελιώδεις αρχές της ψυχαναλυτικής θεωρίας, χωρίς, ωστόσο, να διαθέτει έναν ενιαίο και αμετάβλητο ορισμό, καθώς έχει ερμηνευθεί και επαναπροσδιοριστεί με διαφορετικούς τρόπους από σημαντικούς εκπροσώπους της ψυχαναλυτικής σκέψης. Στη θεραπεία ζεύγους και οικογένειας, η συστημική οπτική μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στη διατήρηση αυτής της θεραπευτικής ουδετερότητας, καθώς βοηθά τον θεραπευτή να αντιλαμβάνεται τη συμπεριφορά κάθε μέλους σε συνάρτηση με το ευρύτερο σχεσιακό πλαίσιο. Με αυτόν τον τρόπο, ενισχύεται η δυνατότητά του να παραμένει σε μια ισορροπημένη θέση απέναντι σε όλους τους συμμετέχοντες, αποφεύγοντας την ταύτιση με κάποιο συγκεκριμένο πρόσωπο ή την άθελη συμμετοχή του σε συμμαχίες και συμπαιγνίες που συντηρούν τις δυσλειτουργικές αλληλεπιδράσεις. Αντιθέτως, όταν ο αναλυτής επικεντρώνεται κυρίως στην κατανόηση των ατομικών ψυχικών διεργασιών και των μεταβιβαστικών φαινομένων κάθε μέλους ξεχωριστά, μπορεί να δυσκολευτεί να διατηρήσει μια ισορροπημένη θεραπευτική στάση. Η εστίαση στις επιμέρους ψυχικές πραγματικότητες ενδέχεται να τον οδηγήσει, ακόμη και χωρίς να το αντιλαμβάνεται, στη διαμόρφωση μονόπλευρων συναισθηματικών συμμαχιών, περιορίζοντας την ικανότητά του να κατανοεί και να επεξεργάζεται τη συνολική δυναμική του συστήματος.
Πηγή:
Μαίρη- Τζόαν Γκέρσον. 2015. Ο πλαισιωμένος εαυτός. Εκδόσεις Καστανιώτη.
Ελένη Παπαδοπούλου και Νίκος Κουραβάνας, Ψυχολόγοι, MSc, MA











