Ψυχαναλυτική προσέγγιση του παιδικού σχεδίου

«Η πρώτη μελέτη που έγινε αποκλειστικά πάνω στο σχέδιο, στο πλαίσιο της ψυχανάλυσης, είναι αυτή της Sophie Morgenstern το 1927 σε ένα κορίτσι άλαλο. Ήταν τότε που για πρώτη φορά μελετήθηκε ουσιαστικά η αξιοποίηση των σχεδίων στις ψυχαναλυτικές παρεμβάσεις. Η Morgenstern προσέγγισε την προβολική αξία του σχεδίου και έδειξε ότι το σχέδιο έχει εκφραστική αξία στο παιδί πολύ ανώτερη από τη γλώσσα και επίσης ότι ακολουθεί νόμους διαφορετικούς από αυτούς των ενηλίκων. Έδωσε έμφαση και ερμήνευσε τα σύμβολά που είχαν κυρίως σχέση με τη σεξουαλικότητα. Υποστήριζε ότι η έκφραση ασυνείδητων επιθυμιών στο σχέδιο παίζει τον ρόλο μιας βαλβίδας ασφαλείας που προσφέρει μια ακίνδυνη εκτόνωση των συναισθημάτων. Σε αντίθετη περίπτωση, αυτά θα εγκλωβίζονταν και ίσως να γίνονταν επικίνδυνα. Οι εργασίες της έδωσαν ώθηση στις μετέπειτα ψυχαναλυτικές έρευνες σχετικά με το παιδικό σχέδιο, αλλά αναμφίβολα είχε προτείνει μια πολύ γενική ερμηνεία των σχεδίων. Τα συμπεράσματα της Morgenstern θεωρούνται έκτοτε βασικές αρχές στη φροϋδική- ψυχαναλυτική ερμηνεία του σχεδίου.

 

Αργότερα, η Francoise Dolto θέλησε να δώσει μεγαλύτερη αυστηρότητα σε αυτή την ερμηνεία με το να συγκρίνει διαφορετικές κλινικές περιπτώσεις, επιχειρώντας μια άλλη προσέγγιση μέσα από μια προβολική οπτική, εμπνευσμένη όμως από μεταγενέστερα ψυχαναλυτικά ρεύματα. Πίστευε στην ψυχαναλυτική αξιοποίηση του παιδικού σχεδίου. ‘’Με το παιδικό σχέδιο αποκτάμε πρόσβαση στις φαντασιακές αναπαραστάσεις, στο συναισθηματισμό, στην εσωτερική συμπεριφορά και στον συμβολισμό του υποκειμένου. Με αυτόν τον τρόπο το ίδιο το σχέδιο μας βοηθά αρχικά να το κατανοήσουμε σιωπηρά και στη συνέχεια να προσανατολίσουμε τη συζήτησή μας με τα παιδιά.

Ορισμένοι επιστήμονες αξιοποίησαν το παιδικό σχέδιο κατά την ψυχαναλυτική θεραπεία, συσχετίζοντάς το με το παιχνίδι και το όνειρο. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Melanie Klein. Όσον αφορά τη σχέση με το όνειρο, η Klein διαπιστώνει τη στενή συγγένεια του σχεδίου και του ονείρου, αφού στο σχέδιο συναντάμε τους μηχανισμούς του ονείρου, όπως τη συμβολοποίηση, τη συμπύκνωση και τη μετατόπιση.  

Υποστηρίζει ότι τόσο το σχέδιο όσο και το όνειρο συμμετέχουν σε δύο επίπεδα έκφρασης: στο συνειδητό, που είναι και εμπρόθετο και στο ασυνείδητο, που κυριαρχείται από πολύπλοκο συμβολισμό. Η ψυχανάλυση ξεκινά από το πρώτο επίπεδο και το έκδηλο περιεχόμενό του, δηλαδή το σχέδιο, και προσπαθεί να φθάσει στο δεύτερο (ασυνείδητο) και στο λανθάνον περιεχόμενό του. Το παιδικό σχέδιο αντιμετωπίζεται από την Klein ως προνομιακός χώρος προβολής των φαντασιώσεων» (σελ. 147-150).

 

Πηγή:

Ηρώ Μυλωνάκου- Κεκέ. 2022. Πώς τα παιδιά μιλούν με το σχέδιο. Ψυχοπαιδαγωγική αξιοποίηση και εφαρμογές. Εκδόσεις Παπαζήση.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

Διαβάζοντας το βιβλίο: Πώς τα παιδιά μιλούν με το σχέδιο

Ψυχοπαιδαγωγική αξιοποίηση και εφαρμογές

 

«Από την πρώτη επαφή με ένα παιδικό σχέδιο ξεκινάει αναπόφευκτα ένα ταξίδι του ενηλίκου στον μαγικό κόσμο του παιδιού, έτσι όπως αυτός παρουσιάζεται στα ‘’λογής φανερώματά του’’. Είτε ο ενήλικος είναι απλός παρατηρητής είτε ειδικός επιστήμονας, το ταξίδι αυτό είναι πολύ ενδιαφέρον και συνάμα πολύπλοκο. Το παιδικό σχέδιο αποτελεί προνομιακό μέσο δημιουργικότητας, έκφρασης και επικοινωνίας, το οποίο με την ειδική γνώση του ενηλίκου γίνεται σημαντικό ‘’ενδιάμεσο’’ που υποστηρίζει την πολύπλευρη ψυχοπαιδαγωγική ενδυνάμωση του παιδιού· επιπλέον, επιτρέπει τη διερεύνηση και την πρόσβαση σε τρέχουσες συναισθηματικές καταστάσεις και σε βασικά στοιχεία της προσωπικότητάς του.

Η προσπάθειά μας να αφήσουμε ίχνη δημιουργίας και έκφρασης είναι πράξη πανανθρώπινη, που αρχίζει αυθορμήτως από πολύ νωρίς. Σταδιακά, επηρεάζεται από ποικίλες παραμέτρους, όπως βιολογικές, ψυχοσυναισθηματικές, αναπτυξιακές, επικοινωνιακές, οικογενειακές, εκπαιδευτικές, πολιτισμικές και κοινωνικές. Κατά τα τελευταία σχεδόν εκατόν πενήντα χρόνια υπήρξε συστηματικό ενδιαφέρον για τη μελέτη των παιδικών σχεδίων, τόσο από καλλιτέχνες που τα αντιμετώπισαν ως πηγή έμπνευσης, όσο και από επιστήμονες διαφορετικών γνωστικών πεδίων (παιδαγωγούς, ψυχιάτρους, ψυχολόγους, οικογενειακούς θεραπευτές, ειδικούς στην τέχνη).

Για τη διαμόρφωση συνολικής αντίληψης σχετικά με την «ερμηνεία» και την πολλαπλή ψυχοπαιδαγωγική αξιοποίηση των παιδικών σχεδίων, ο δρόμος είναι μακρύς, γεμάτος με ευρήματα που ενθουσιάζουν, αλλά και με αμφισημίες που προβληματίζουν. Στο βιβλίο περιγράφεται αυτό ακριβώς το «ταξίδι» για μεγάλους στον μαγικό κόσμο των παιδιών. Επισημαίνονται -μέσω διαφορετικών επιστημονικών προσεγγίσεων και μίας συνθετικής ιστορικο-κριτικής θεώρησης- οι δυνατότητες, οι προοπτικές αλλά και οι πιθανές παρανοήσεις στην προσπάθεια κατανόησης του ζητήματος «πώς τα παιδιά μιλούν με το σχέδιο».

Επιπροσθέτως, συζητώνται επιζήμιες για το παιδί τακτικές και παρουσιάζονται προτάσεις εφαρμογής για την πολλαπλή ψυχοπαιδαγωγική αξιοποίηση του παιδικού σχεδίου από εκπαιδευτικούς, γονείς και ειδικούς επαγγελματίες» (Από το οπισθόφυλλο του βιβλίου).

Το παιδικό σχέδιο χρησιμοποιείται με διάφορους τρόπους στο πλαίσιο της αξιολόγησης και της θεραπείας των παιδιών. «Το σχέδιο αντιμετωπίζεται ως ένα προνομιακό μέσο προβολής, όπου το παιδί προβάλλει την αυτοεικόνα του, χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς του, τρέχουσες συναισθηματικές καταστάσεις, κίνητρα, επιθυμίες, κλπ., και ερμηνεύεται χωρίς να συνδέεται πάντα ή απαραίτητα με ψυχαναλυτικές αναφορές» (σελ. 151).   

 

Πηγή:

Ηρώ Μυλωνάκου- Κεκέ. 2022. Πώς τα παιδιά μιλούν με το σχέδιο. Ψυχοπαιδαγωγική αξιοποίηση και εφαρμογές. Εκδόσεις Παπαζήση.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

Διαβάζοντας το παραμύθι: Δροσοσταλίδα

«Η δροσοσταλίδα περιπλανιέται στα σύννεφα, στα ποτάμια, στις λίμνες, στα λουλούδια ψάχνοντας απάντηση στο ερώτημά της:

Μήπως ξέρεις το όνομά μου;

Μια τρυφερή ιστορία για μικρά και μεγάλα παιδιά» (από το οπισθόφυλλο του βιβλίου). 

 

Είναι μια τρυφερή ιστορία αυτογνωσίας και περιβαλλοντικής ευαισθητοποίησης. Η κεντρική ηρωίδα είναι μια μικρή σταγόνα δροσιάς, περιπλανιέται στον κόσμο αναζητώντας την ταυτότητά της. Το ταξίδι της περιλαμβάνει περιπλάνηση σε διάφορα μέρη και μια αναζήτηση του ονόματός της. Μέσα από την αναζήτησή της έρχεται σε επαφή με τα στοιχεία της φύσης ανακαλύπτοντας σταδιακά τον ρόλο της στον κύκλο της ζωής.

Η αναζήτηση του ονόματός της συμβολίζει την εσωτερική ανάγκη να βρει τη θέση της στον κόσμο και να μπορεί να αναγνωρίσει τη δική του μοναδική αξία.

«Μόλις έφτασαν εκεί, η δροσοσταλίδα είδε τις αδελφές της να αφήνουν τα χέρια τους από το σύννεφο και να πέφτουν με γέλια και φωνές προς τη γη. Μια και δυο έκανε κι αυτή το ίδιο. Άφησε τα χέρια της από το σύννεφο κι άρχισε να πέφτει, να πέφτει, να πέφτει… ώσπου ανταμώθηκε με το ποτάμι».

Ένα παραμύθι για παιδιά προσχολικής και πρώτης σχολικής ηλικίας, με πλούσια εικονογράφηση και περιγραφή που ταξιδεύει τα παιδιά.

 

Πηγή:

Αντώνης Δημητρακόπουλος. 2021. Δροσοσταλίδα. Εκδόσεις Ίκαρος.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

Διαβάζοντας το βιβλίο: Τζούνι Μπι Τζόουνς. Η πρώτη μέρα με το σχολικό

«Το όνομά μου είναι Τζούνι Μπι Τζόουνς. Το Μπι είναι το αρχικό του Μπουμπού. Μόνο που το Μπουμπού δε μου αρέσει. Μου αρέσει μόνο το Μπι. Σκέτο. 

 

Είμαι σχεδόν έξι χρονών και χθες πήγα για πρώτη φορά στο νηπιαγωγείο. Και θύμωσα πολύ γιατί μπήκα σ' αυτό το μεγάλο κίτρινο σχολικό με τα φρένα που στρίγκλιζαν, και τα «παλιόπαιδα» που φώναζαν. Και θύμωσα ακόμα πιο πολύ γιατί τα τζάμια δεν άνοιγαν όσο άσχημα κι αν μύριζε εκεί μέσα. Το χειρότερο όμως απ' όλα έγινε στο τέλος της μέρας... Δε γύρισα σπίτι με το μεγάλο κίτρινο σχολικό!».

Το βιβλίο αυτό διαπραγματεύεται τον φόβο, καθώς η Τζούνι Μπι δεν θέλει να μπει στο μεγάλο κίτρινο σχολικό που στριγκλίζει. Μετά το τέλος των μαθημάτων, για να αποφύγει τη διαδρομή της επιστροφής κρύβεται μέσα στην τάξη και εξερευνά το σχολείο μόνη της, βάζοντας τον εαυτό της σε μια σειρά από περιπέτειες. Η περιπέτειά της λήγει όταν την ανακαλύπτουν οι δάσκαλοι και οι γονείς της, βοηθώντας την να καταλάβει ότι το σχολικό δεν είναι τελικά τόσο τρομακτικό.

 

Πηγή:

Barbara Park. 2004. Τζούνι Μπι Τζόουνς. Η πρώτη μέρα με το σχολικό. Modern Times.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

Επιστημονικές απόψεις για την κατάθλιψη

«Αν βλέπουμε τα πράγματα από την αρνητική τους πλευρά, είναι πιθανό να νιώθουμε αρνητικά και να συμπεριφερόμαστε αρνητικά», Aaron Beck. 

 

Σύμφωνα με τη γνωστική θεραπεία στόχος είναι να εντοπιστούν οι διαστρεβλωμένες γνώσεις ενός ανθρώπου. Δεν είναι το ζητούμενο η θετική σκέψη. Στόχος είναι να αναζητήσει το άτομο αυτό που είναι γνήσιο και πραγματικό στη ζωή ενός ανθρώπου. Η κατάθλιψη διαστρεβλώνει την αντίληψη. Το άτομο που έχει κατάθλιψη αντιλαμβάνεται τη ζωή μέσα από σκούρα γυαλιά. Η γνωστική θεραπεία δεν προσθέτει χρωματιστά γυαλιά, στόχος είναι να του καθαρίσει τα γυαλιά, κάτι που θα του επιτρέψει να αντιληφθεί τον κόσμο με ακρίβεια, από την καλή και την κακή του πλευρά (σελ. 138).

«Το πιο ενθαρρυντικό πράγμα που ξέρω, είναι η αδιαφιλονίκητη ικανότητα του ανθρώπου να εξυψώσει τη ζωή του κάνοντας μια συνειδητή πράξη», Thoreau.

Η ψυχοθεραπεία για την κατάθλιψη θα πρέπει να έχει εκπαιδευτικό χαρακτήρα. Ο θεραπευτής μαθαίνει στον θεραπευόμενο να μάθει νέες τεχνικές για το πώς να ζήσετε μια ζωή πιο δημιουργική, πιο ικανοποιητική και ανοιχτή στην αγάπη. Άνθρωποι που έχουν κατάθλιψη, πολλές φορές κάνουν πράγματα τα οποία τους κάνουν να νιώθουν ακόμα χειρότερα- κι αυτό γιατί κανείς ποτέ δεν τους έχει μάθει να λειτουργούν με έναν άλλο τρόπο. Ένα μέρος της θεραπείας είναι η εκμάθηση νέων τρόπων λειτουργίας (σελ. 136).

«Όλοι ξεχνάμε κάτι που είναι πολύ βασικό: οι άλλοι δεν θα σ’ αγαπήσουν αν δεν τους αγαπήσεις κι εσύ» (Pat Carroll).

Η κατάθλιψη χρωματίζει τον τρόπο της σκέψης ενός ανθρώπου, τα αισθήματα και τις αντιδράσεις του προς τον ερωτικό του σύντροφο, τον φίλο, τον προϊστάμενο, τους συναδέλφους, τους γονείς ή τα παιδιά του. Οι προβληματικές σχέσεις αποτελούν κανόνα στην κατάθλιψη. Η Διαπροσωπική Θεραπεία είναι μια σύντομη θεραπεία που βοηθάει τους ανθρώπους να αναγνωρίζουν και να λύνουν τα προβλήματα που έχουν με τους άλλους. Η Διαπροσωπική Θεραπεία επικεντρώνει την προσοχή της στην αντίληψη και την αντίδραση σε αυτές τις αντιλήψεις που έχουμε διαμορφώσει, δίνει μια επιπλέον έμφαση στην τεχνική της επικοινωνίας (σελ. 140).

«Βρίσκετε τον εαυτό σας να είναι στην ίδια δυσάρεστη κατάσταση, ξανά και ξανά, να αναρωτιέστε που έχετε σφάλει και γιατί συνέβη ξανά σε σας αυτό; Δεν φταίει πάντα η κακοτυχία- μπορεί να φταίνε και οι κακές ιδέες», Arnold Lazarus.

Σύμφωνα με τη Γνωστική- Διαπροσωπική Θεραπεία, η ζωή έχει τρεις πτυχές: αυτό που συμβαίνει στην πραγματικότητα, αυτό που αντιλαμβανόμαστε ως προς αυτό που συμβαίνει και ποια είναι η αντίδρασή μας. Σύμφωνα με τον Ellis, οι περισσότερες δυσκολίες εμφανίζονται στο σημείο του πως αντιλαμβανόμαστε αυτό που συμβαίνει. Έτσι, αν συγκρίνουμε τις αντιλήψεις και τις αντιδράσεις μας σε αυτό που νομίζουμε ότι έγινε, με αυτό που στην πραγματικότητα έγινε, με αυτό που στην πραγματικότητα έγινε, γινόμαστε πιο αποτελεσματικοί στο ποια είναι η αντίδρασή μας.

 

Στα βάθη του χειμώνα έμαθα ότι μέσα μου υπάρχει κρυμμένο ένα απόρθητο καλοκαίρι. Albert Camus

 

Πηγή:

Bloomfield & McWilliams. 1996. Θεραπεύοντας την κατάθλιψη. Εκδόσεις Θυμάρι. 

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

 

 

Διαβάζοντας το βιβλίο: Ονειροπολήσεις ενός μοναχικού περιπατητή»

Του Ζαν Ζακ Ρουσσώ

 

«Nα με λοιπόν μόνος στη γη, δίχως αδελφό, συγγενή, φίλο ή συντροφιά άλλη εκτός από τον εαυτό μου». Έτσι ξεκινά η ονειροπόληση στον πρώτο από τους δέκα μοναχικούς περιπάτους που αφηγείται ο Ζαν-Ζακ Ρουσσώ τα τελευταία τρία χρόνια της ζωής του. 

 

Οι "Ονειροπολήσεις ενός μοναχικού περιπατητή" είναι ένα έργο αδιαμφισβήτητης λογοτεχνικής και φιλοσοφικής αξίας, που αποκαλύπτει όψεις τόσο της κοσμοθεωρίας όσο και της προσωπικότητας του Ρουσσώ μ' έναν καινοφανή τρόπο, αποτελώντας μια ιδιάζουσα μορφή αναπαράστασης μεταξύ μνήμης, αναστοχασμού και συναισθήματος, φαντασίας και αυτο-παρατήρησης· ένα έργο που επέδρασε καταλυτικά στους μεταγενέστερους συγγραφείς, από τους ρομαντικούς ποιητές έως τον Μπωντλαίρ και τον Προυστ». (Από το οπισθόφυλλο του βιβλίου).

«Το πιο όμορφο και το πιο τολμηρό από τα βιβλία του Ρουσσώ. Η ομορφιά και η τόλμη του είναι στενά συνδεδεμένες, χωρίς να είναι εξίσου προφανείς -ή επειδή ακριβώς δεν είναι. Η μαγεία της ποίησης, η ελαφρότητα του ύφους, η διαπλοκή της αμεσότητας και της αυτοσυγκράτησης, η εναλλαγή ανάμεσα σε όσα φαίνονται εκ των προτέρων υπολογισμένα και σε όσα μοιάζουν να λέγονται τυχαία, ο συνδυασμός της κίνησης και της ηρεμίας, η δύναμη της γλώσσας και η τέχνη της σιωπής προσδίδουν στο βιβλίο τον ιδιαίτερό του χαρακτήρα.»

Πρόκειται για το κύκνειο άσμα του Ζαν Ζακ Ρουσσώ, γραμμένο την περίοδο 1776-1778, είναι ένα αυτοβιογραφικό, φιλοσοφικό έργο δέκα περιπάτων, όπου ο συγγραφέας απομονωμένος από την κοινωνία, στοχάζεται πάνω στη φύση, την ευτυχία, την αλήθεια και τη μοναξιά, αναζητώντας την εσωτερική γαλήνη.

Ο Ζαν Ζακ Ρουσσώ αναλύει εκ νέου τη ζωή του, με ηρεμία, ενώ αποδέχεται τη μοναξιά. Το έργο εξερευνά θέματα, όπως η διαφθορά της κοινωνίας, η επιστροφή στη φύση και η αρετή, με έμφαση στην υποκειμενική εμπειρία. Ο Ρουσσώ περιγράφει τη στάση του περιπατητή που παρατηρεί, σκέφτεται και αισθάνεται, αποσυνδεδεμένος από τα πάθη και τις σκοτούρες των ανθρώπων.

 

Πηγή:

Ζαν Ζακ Ρουσσώ. Ονειροπολήσεις ενός μοναχικού περιπατητή. Εκδόσεις Νέος Σταθμός.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

Ο Ζαν Ζακ Ρουσσώ και τα έργα του

«Ο Ζαν Ζακ Ρουσσώ μένοντας ορφανός από τη μητέρα του κατά τη διάρκεια της γέννησής του και αφού εγκαταλείφθηκε σε νεαρή ηλικία από τον πατέρα του, η περιπλάνηση και η περιπέτεια ήταν τα κύρια χαρακτηριστικά της ζωής του. Όντας αυτοδίδακτος αλλά γεμάτος σχέδια και φιλοδοξίες κατά τη διανομή του στο Παρίσι συνεργάστηκε με τους εγκυκλοπαιδιστές και κυρίως με τον Ντιντερό, αν και στη συνέχεια ήρθε σε διάσταση μαζί τους. 

 

Κατά την περίοδο της ωριμότητάς του, και συγκεκριμένα στο τεσσαρακοστό έτος της ηλικίας του, άρχισε τη συγγραφή διαφόρων έργων από τα οποία ο ‘’Λόγος περί των επιστημών και των τεχνών’’, βραβευμένο από την Ακαδημία της Ντιζόν, έκανε τον Ρουσσώ διάσημο. Παρόλο που ήταν επιρρεπής στις ασθένειες και έχοντας νευρασθενική ιδιοσυγκρασία, που κατέληξε σε μανία καταδιώξεως τα τελευταία έτη της ζωής του, ολοκλήρωσε το πολυμερές λογοτεχνικό, φιλοσοφικό και παιδαγωγικό του έργο, η επίδραση του οποίου ήταν τεράστια στις ιδέες των πρωταγωνιστών της Γαλλικής Επανάστασης. Επίσης, ο Ρουσσώ θεωρείται ως ο μεγάλος πρόδρομος του ρομαντικού κινήματος στη Γαλλία.

Το 1794 τα λείψανά του μεταφέρθηκαν στο Πάνθεον. Με ύφος ονειροπόλο και γοητευτικό, εύγλωττο, παράφορο και παθιασμένο συνάρπασε τις ψυχές των αναγνωστών του επιδρώντας, όλη τη διάρκεια του 18^ο και 19^ου αιώνα, σε ολόκληρη τη γαλλική και ευρωπαϊκή λογοτεχνία. ‘’Με τον Βολταίρο ο παλαιός κόσμος τελειώνει, με τον Ρουσσώ, ένας νέος κόσμος αρχίζει’’, έγραψε ο Γκαίτε» (σελ. 7-8).

Τα κυριότερα έργα του είναι: «Λόγος επί των Επιστημών και των Τεχνών», «Ο μάγος του χωριού», «Ο Νάρκισσος», «Προέλευση της κοινωνικής ανισότητας των ανθρώπων», «Επιστολή προς τον Δ’ Αλαμπέρ επί των θεαμάτων», «Νέα Ελοΐζα», «Κοινωνικό Συμβόλαιο», «Αιμίλιος», «Εξομολογήσεις», «Τα ονειροπολήματα του φιλέρημου περιπατητού», κ.α.

Το πιο αντιπροσωπευτικό του έργο είναι το Κοινωνικό Συμβόλαιο, που εκδόθηκε στο Παρίσι το 1762. «Η κυρίαρχη ιδέα του έργου είναι ότι ένας λαός που απαρτίζεται από την ένωση του συνόλου, διαφέρει από την άμορφη μάζα όταν αποτελεί ένα πολιτικό σώμα, το έθνος. Η ένωση αυτή προκύπτει από την υποχρέωση του καθενός να έχει νόμιμη αξία στηριζόμενη σε κάποιο θεμέλιο. Ορισμένοι λόγιοι το τοποθετούν στη δύναμη, άλλοι στο πατρικό κύρος και άλλοι στη θεία βούληση. Απορρίπτοντας τις αρχές αυτές ο Ρουσσώ αναγνωρίζει ως θεμέλιο για το πολιτικό σώμα μια πρωτότυπη σύμβαση την οποία αποδέχονται ελευθέρως τα μέλη και για τα οποία καθένας εξ’ αυτών τίθεται ανεπιφύλακτα αλληλέγγυος προς τα άλλα. Με αυτόν τον τρόπο δημιουργείται μια αμοιβαία υποχρέωση του καθένα προς το σύνολο και του συνόλου προς τον καθένα» (σελ. 8-9).

 

Πηγή:

Ζαν Ζακ Ρουσσώ, «Δοκίμια Φιλοσοφίας». Διαλογισμοί- Στοχασμοί. Εκδοτικός Οίκος Δαμιανός.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

 

 

Διαβάζοντας τον Ζαν Ζακ Ρουσσώ, «Δοκίμια Φιλοσοφίας»

Διαλογισμοί- Στοχασμοί

 

«Ο Ζαν Ζακ Ρουσσώ σκεπτόταν πως ο άνθρωπος έπρεπε να ζει κατά φύσιν, αφήνοντας να οδηγείται από τα ένστικτά του και τα συναισθήματά του, αρνούμενος στην τυραννία της λογικής. Οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι. Η κοινωνία τους διαφθείρει. Οι ιδέες του Ρουσσώ επηρέασαν βαθιά την εποχή του» (από το οπισθόφυλλο του βιβλίου).

Ο Ζαν Ζακ Ρουσσώ, ο φιλόσοφος του Διαφωτισμού, γεννήθηκε το 1712 και πέθανε το 1778. «Στο θεωρητικό πολιτικο- κοινωνικό του έργο ‘’Περί του κοινωνικού συμβολαίου’’ (1762) αναφέρει ότι της δημιουργίας του κράτους προηγήθηκε ένα συμβόλαιο, που οι άνθρωποι το δέχτηκαν και το οποίο έχει ως σκοπό να υπερασπιστεί τα δικαιώματά τους.

Κάθε άνθρωπος σύμφωνα με αυτό θέλει την ευτυχία του λαού. Το συμβόλαιο όμως αυτό δεν τηρήθηκε έτσι, τώρα, ο άνθρωπος πρέπει να το ξανακάνει από την αρχή ζητώντας πάλι το καλό του συνόλου και την κυριαρχία του λαού, και ότι τα συμφέροντα του ενός πρέπει να τα κατατάξη στον νόμο του συνόλου. Έτσι δεν θα υπάρχει ‘’κοινωνική ανισότητα’’».

«Ο Ρουσσώ προσπάθησε κάποτε στο Παρίσι να είναι, όπως όλος ο κόσμος. Κάτι όμως τον εμπόδισε. Τουλάχιστον κατάλαβε τότε καλά, που καταλήγει αυτός ο κατήφορος: ματαιοδοξία, πολυτέλεια, αυταπάτη. Οι άνθρωποι που έχουν αυτές τις αδυναμίες δεν ξέρουν τι κάνουν».   

«Το κακό είναι, πως όταν αναπτύσσονται οι χαρακτήρες, η κοινωνική κατάσταση διαχωρίζει τις τάξεις. Οι άνθρωποι αρχίζουν τις συγκρίσεις. Υπάρχουν δύο ειδών συγκρίσεις: η μια γεννά τις ιδέες των αισθήσεων, η άλλη ρυθμίζει την κίνησή της για να επιστρέψει στο Εγώ, θεωρούμενο σαν κέντρο αναφοράς. Εγώ, που ξεχνά τότε τα όριά του και πληγώνεται όταν συγκρίνεται με άλλον. Εγώ, που δεν είναι και τόσο αγαπητό, εδώ οφείλεται η δυαδικότητα της αγάπης προς εαυτόν και της φιλαυτίας. 

Όλες οι ανθρώπινες ικανότητες είναι μπροστά σε αυτή την εναλλαγή. Η φαντασία με γοητεύει με εικόνες κατοχής, με ενθουσιάζει με το όνειρο και την ομορφιά. Το συναίσθημα είναι καθαρή παθητικότητα η δημιουργική δραστηριότητα, το συναίσθημα εκφράζει το ίδιο καλά την καθαρή δεκτικότητα και τον καθαρό αυθορμητισμό: υπάρχει το συναίσθημα της εντύπωσης και το συναίσθημα της ελευθερίας» (σελ. 56-57).

 

Πηγή:

Ζαν Ζακ Ρουσσώ, «Δοκίμια Φιλοσοφίας». Διαλογισμοί- Στοχασμοί. Εκδοτικός Οίκος Δαμιανός.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

Ο Παράκελσος: η εποχή των μάγων

«Ο Παράκελσος, που γεννήθηκε το 1493 και πέθανε το 1541, συνδύασε τις ιατρικές γνώσεις του με την ‘’λεπτή επιστήμη της αλχημείας’’, την οποίαν ταύτιζε με την βαθιά φιλοσοφία. ‘’Η αλχημεία’’ έλεγε χαρακτηριστικά, είναι ‘’θεμελιώδης παράμετρος, κολόνα της ιατρικής επιστήμης’’. Οποιαδήποτε συμβολή του γιατρού στην επιστήμη του θα ‘ναι μάταιη κι άχρηστη, αν αυτός δεν είναι πλήρως εξοικειωμένος με την τέχνη της αλχημείας και δεν την γνωρίζει καλά. 

Οι αλχημιστές έθεταν ως στόχο των ερευνών τους την ανακάλυψη της φιλοσοφικής λίθου, με την χρήση της οποίας θα μπορούσαν να κατασκευάσουν χρυσάφι και να δημιουργήσουν το ελιξίριο της ζωής. Είναι γεγονός ότι, παρά τις άοκνες και, ενίοτε, συγκινητικές και ηρωικές προσπάθειές των, οι αλχημιστές δεν έφθασαν ποτέ στον πολυπόθητο στόχο τους. Αυτό, όμως, για τον Παράκελσο, δεν ακυρώνει την μεγάλη συμβολή τους στην ανάπτυξη της ανθρώπινης γνώσης, καθώς, στοχεύοντας στην πραγματοποίηση των ευγενικών ιδανικών τους, σημείωσαν, με τις έρευνές των, σημαντικά βήματα για την κατάκτηση γνώσεων. […]

Ο Παράκελσος εντοπίζει σε δύο κυρίως σημεία την συμβολή της αλχημείας στην προώθηση της ωφέλιμης για τον άνθρωπο γνώσης: στην μεταβολή του χρώματος των μετάλλων και στην ανακάλυψη νέων φαρμάκων.

Όταν ο αλχημιστής, στο εργαστήριό του, επιχειρούσε να μετατρέψει ένα φθηνό μέταλλο, τον ψευδάργυρο ορισμένως, σε χρυσάφι, το αποτέλεσμα συνήθως ήταν να παράγει ένα μέταλλο που, χωρίς να είναι πραγματικό χρυσάφι, για τον Παράκελσο, δεν ήταν ένα ασήμαντο γεγονός, απεναντίας, επρόκειτο για μια σπουδαία συνεισφορά στην προσπάθεια για την μεταστοιχείωση φθηνών μετάλλων σε αληθινό χρυσάφι. […]

Το σύμπαν, κατά τον Παράκελσο, μοιάζει με ένα τεράστιο μαγνητικό πεδίο, όπου οι δυνάμεις που ενυπάρχουν σε ορισμένα όντα είναι δυνατόν να ασκήσουν επιρροή πάνω σε άλλα όντα. Έτσι, υποστήριζε ο Παράκελσος, υπάρχουν φυτά, μέταλλα ή πέτρες που, έχοντας μια συγγένεια με ορισμένα άστρα, μπορούν να προσελκύσουν τις ιδιότητες των ουράνιων αυτών στα οποία αντιστοιχούν, όπως ένας μαγνήτης έλκει τα κομμάτια σιδήρου. Ένας γιατρός οφείλει να γνωρίζει τις συμπαθητικές σχέσεις των πραγμάτων του κόσμου, ούτως ώστε, δίνοντας στον ασθενή του το κατάλληλο φάρμακο, ήγουν το βότανο, το μέταλλο ή έναν φυσικό συνδυασμό αυτών, να διοχετεύει, συγχρόνως, σε αυτόν και τις αντίστοιχες δυνάμεις των άστρων και να αποκαθιστά έτσι στον οργανισμό του αρρώστου την ισορροπία, που διαταράχθηκε από την αιτία της ασθένειάς του.

Ο αληθινός γιατρός, λοιπόν, για τον Παράκελσο, οφείλει, εκτός από φυσιολόγος του ανθρώπινου σώματος, να είναι και φυσικός επιστήμων και αστρολόγος- να είναι ένας ερευνητής της φύσης που, πέρα από τις λειτουργίες του ανθρώπινου σώματος, γνωρίζει όχι μόνο τις δυνάμεις γήινων σωμάτων, όπως εκείνες των βοτάνων, των λίθων και των μετάλλων, αλλά και τις δυνάμεις των άστρων, τις οποίες μπορεί να κατευθύνει στον στόχο του, που είναι η θεραπεία των άρρωστων ανθρώπων, έτσι ώστε, απαλλαγμένοι από την ασθένειά τους, να νιώθουν καλύτερα, πιο ευτυχισμένοι. Ο σκοπός του γιατρού, κατά τον Παράκελσο, είναι, σε τελευταία ανάλυση, ίδιος με τον σκοπό που έθετε η φιλοσοφία της αλχημείας: η ανθρώπινη ευτυχία. Ο γιατρός δηλαδή ήταν, για αυτόν, ένα αλχημιστής» (σελ. 198-202).

 

Πηγή:

Θεοδόσιος Πελεγρίνης. 2012. Οι πέντε εποχές της Φιλοσοφίας. Εκδόσεις Παπασωτηρίου.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

 

Διαβάζοντας το βιβλίο: Οι πέντε εποχές της Φιλοσοφίας

«Η φιλοσοφία σήμερα, έχοντας διατρέξει πέντε μεγάλες, γεμάτες από διανοητικές περιπέτειες, εποχές, δίνει την αίσθηση της κόπωσης και, ακόμη παραπέρα, της χρεοκοπίας -τόσο μάλιστα, ώστε ορισμένοι να επείγονται να συντάξουν την ληξιαρχική πράξη του θανάτου της. Η διάχυτη, πράγματι, παρακμή της φιλοσοφίας στον καιρό μας, όμως, οφείλεται στην ανεπάρκεια των μεθόδων που οι απολογητές της μας κληροδότησαν, και όχι στην ίδια την ιδιοσυγκρασία των φιλοσόφων, οι οποίοι, σαν αιώνιοι ανατροπείς του οικείου και του συνήθους, σαν ανεξάντλητοι αναζητητές του διαφορετικού, εξακολουθούν -και θα συνεχίσουν, όσο θα υπάρχει η ανθρώπινη φυλή- να παρουσιάζουν ενδιαφέρον, αιφνιδιάζοντάς μας με τις ευρηματικές ιδέες των. Από την άποψη αυτή, λοιπόν, η μάχη για την επιβίωση της φιλοσοφίας δεν θα πρέπει να είναι μια μάχη για την ουσία της, αλλά μια μάχη για την ανεύρεση και την κατάκτηση της σωστής μεθόδου της» (Από το οπισθόφυλλο του βιβλίου).

 

Ένα βιβλίο το οποίο ξεκινάει από την εποχή των κοσμολόγων: η αρχή του κόσμου και η δομή του κόσμου, περνάει στην εποχή των ανθρωπολόγων: σοφιστές, Σωκράτης, Πλάτωνας, Αριστοτέλης και μικρότερες σωκρατικές σχολές. Έπειτα ακολουθεί η εποχή των σωτήρων, όπου συναντάμε τον Επίκουρο, τους στωικούς φιλοσόφους, τους σκεπτικιστές και τους νεοπλατωνικούς φιλοσόφους και μετά η εποχή των μάγων και η εποχή των ενδοσκόπων: Καμπανέλα, Μπέικον, Ντεκάρτ, Λοκ, Μπάρκλεϊ, Χιουμ, Καντ, Χέγκελ, Σοπενχάουερ, Νίτσε, καθώς και τους υπαρξικούς και τους αναλυτικούς φιλοσόφους.

«Η αρνητική στάση των σοφιστών απέναντι στην αλήθεια και την γνώση των πραγμάτων προσδιόρισε και τη θέση τους για την ηθική συμπεριφορά των ανθρώπων, τον τρόπο που οφείλει να χειρίζεται κανείς τη ζωή του. Όπως δεν υπάρχει μια αλήθεια για το κάθε πράγμα, κατά τρόπον ανάλογο οι ηθικές αξίες δεν είναι μονοσήμαντες» (σελ. 47).

«Μπορεί η γνώση και η μέθοδος για την κατάκτησή της να ήταν στο κέντρο των φιλοσοφικών ενδιαφερόντων του Σωκράτη, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι οι ενασχολήσεις του ήταν επιστημονικής υφής. Ήταν μάλλον ηθικής φύσεως. Ο Σωκράτης συνάρτησε την ηθική συμπεριφορά του ανθρώπου προς τη δυνατότητα της γνώσης. Η αρετή είναι προϊόν γνώσης. Μπορεί να πράττει σωστά κανείς, εάν και μόνο εάν, γνωρίζει εκείνο που πρέπει να πράττει. Αν κάποιος προβαίνει σε ηθικώς μεμπτές πράξεις, τούτο οφείλεται στην άγνοιά του περί του τι είναι ηθικώς σωστό, αν ήξερε ότι εκείνο που κάνει είναι κακό, δεν θα το έπραττε» (σελ. 53).

«Ο Πλάτων διέκρινε την πραγματικότητα σε δύο επίπεδα: στον αισθητό κόσμο, κυρίαρχο γνώρισμα του οποίου είναι η μεταβλητότητα των πραγμάτων και των γεγονότων που τον συγκροτούν, και στον ιδεατό κόσμο, ο οποίος διέπεται από την σταθερότητα των οντοτήτων. Τα αισθητά πράγματα δεν μπορούμε να τα γνωρίσουμε, όχι εξαιτίας κάποιας δικής μας ατέλειας, αλλά γιατί στην πραγματικότητα δεν υπάρχουν. Ένας αναγκαίος όρος της γνώσης είναι το πράγμα που λέμε ότι γνωρίζουμε να υπάρχει. ‘’Γνωρίζω σημαίνει γνωρίζω κάτι’’. Ο Πλάτων παραθέτει επιχειρήματα με τα οποία θέλει να δείξει ότι τα αισθητά πράγματα, που υποθέτουμε ότι υπάρχουν στην πραγματικότητα δεν υπάρχουν, για να μπορούμε να τα γνωρίσουμε» (σελ. 55-56).

«Ο Αριστοτέλης συνδέει την πραγματικότητα με τα ‘’είδη’’, τα οποία διακρίνει σε δύο κατηγορίες: στα ένυλα είδη, τα οποία προϋποθέτουν την ύπαρξη ύλης, και στα καθαρά ή άυλα είδη. Ένα παράδειγμα ένυλου είδους είναι ο άνθρωπος, δεν μπορεί να σκεφθεί κανείς το είδος του ανθρώπου χωρίς να υποθέσει τα υλικά στοιχεία –σάρκες, οστά, όργανα, κ.α.- από τα οποία συγκροτείται. Αντιθέτως, ο θεός, ο νους, ένα διανόημα του τύπου ‘’κάθε πράγμα είναι ίδιο με τον εαυτό του’’ δεν έχουν καμίαν υλικήν υπόσταση και για αυτό χαρακτηρίζονται από τον Αριστοτέλη ως ‘’καθαρά’’» (σελ. 79).

 

Πηγή:

Θεοδόσιος Πελεγρίνης. 2012. Οι πέντε εποχές της Φιλοσοφίας. Εκδόσεις Παπασωτηρίου.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

 

Διαβάζοντας το βιβλίο: Διατροφικές διαταραχές και η αντιμετώπισή τους

Κλινικός οδηγός αξιολόγησης και θεραπείας

Του Bob Palmer

 

«Οι περισσότεροι ειδικευόμενοι και επαγγελματίες στους τομείς της Ψυχολογίας, της Ψυχιατρικής, της Νοσηλευτικής, της Διαιτολογίας και στην παροχή κοινωνικής βοήθειας θα δεχθούν με χαρά αυτόν τον ευσύνοπτο, περιεκτικό και πρακτικό οδηγό, που αφορά στην κατανόηση των διατροφικών διαταραχών και στην παροχή βοήθειας σε ασθενείς που πάσχουν από αυτές τις σύνθετες διαταραχές. Σαφής, άμεση προσέγγιση στην κατανόηση των διατροφικών διαταραχών και των αιτίων που τις προκαλούν. Ανασκόπηση των στοιχείων που αφορούν σε θεραπευτικές μεθόδους και στις εκβάσεις τους. Πρακτική και ρεαλιστική προσέγγιση της θεραπείας από πλευράς του συγγραφέα, η οποία βασίζεται σε αποδεδειγμένες μεθόδους και σε κλινική εμπειρία, όπως απαιτείται. Καθοδήγηση σε δύσκολες περιπτώσεις και σε καταστάσεις στις οποίες η θεραπεία δεν φαίνεται να φέρει αποτέλεσμα.

Βασικά χαρακτηριστικά του βιβλίου είναι τα ακόλουθα:

• Σαφής, άμεση προσέγγιση στην κατανόηση των διατροφικών διαταραχών και των αιτίων που τις προκαλούν

• Ανασκόπηση των στοιχείων που αφορούν σε θεραπευτικές μεθόδους και στις εκβάσεις τους

• Πρακτική και ρεαλιστική προσέγγιση της θεραπείας από πλευράς του συγγραφέα, η οποία βασίζεται σε αποδεδειγμένες μεθόδους και σε κλινική εμπειρία, όπως απαιτείται

• Καθοδήγηση σε δύσκολες περιπτώσεις και σε καταστάσεις στις οποίες η θεραπεία δεν φαίνεται να πηγαίνει καλά».

Ο Bob Palmer μας παρέχει έναν κατανοητό, σύγχρονο και πρακτικό οδηγό πάνω στην αντιμετώπιση των διατροφικών διαταραχών, ο οποίος πληροφορεί, καθοδηγεί και βοηθά όλους όσοι ασχολούνται με αυτού του είδους τους ασθενείς να αναπτύξουν θεμελιώδη κλινική αυτοπεποίθηση.

Ένα βιβλίο που δίνει μέσα από την επιστημονική οπτική μια περιγραφή σχετικά με τις διατροφικές διαταραχές, την αιτιολογία των διατροφικών διαταραχών και τους παράγοντες που εμπλέκονται στην ανάρρωση από τις διατροφικές διαταραχές. Βασικά ερωτήματα είναι τα εξής: Πώς γίνεται η κλινική αξιολόγηση των διατροφικών διαταραχών; Πώς θα βοηθήσουμε τα άτομα που υποφέρουν από ψυχογενή ανορεξία; Πώς θα βοηθήσουμε τα άτομα που υποφέρουν από ψυχογενή βουλιμία;

 

Πηγή:

Bob Palmer. 2006. Διατροφικές διαταραχές και η αντιμετώπισή τους. Κλινικός οδηγός αξιολόγησης και θεραπείας. Επιστημονικές Εκδόσεις Παρισιανού.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

 

Διαβάζοντας το βιβλίο: «Αγαπημένη μου ψυχούλα!». Γράμματα του Μάρτιν Χαϊντεγκερ στη σύζυγό του Ελφρίντε (1915-1970)

"Αγαπημένη μου ψυχούλα!" -έτσι προσφωνούσε για περισσότερα από πενήντα χρόνια ο Μάρτιν Χάιντεγκερ τη μνηστή και αργότερα σύζυγό του Ελφρίντε.

 

«’’...τα γράμματα που ανταλλάσσουμε εσύ κι εγώ έχουν κάτι απόλυτο όσο δεν μπορούμε ακόμη να πραγματοποιήσουμε τις συνθήκες μιας ανεμπόδιστης ζωής με ζωντανή εγγύτητα όλες τις ώρες. Τα γράμματα είναι ένας τρόπος να είμαστε ψυχοπνευματικά μαζί, βέβαια κάπως χλωμά, αλλά από την άλλη ανεμπόδιστα και ολοκληρωμένα’’, της έγραφε λίγο πριν τον γάμο τους. Στα σχεδόν εξήντα χρόνια γάμου το ζευγάρι έζησε συχνά χωριστά, έτσι ώστε η αλληλογραφία ήταν σχεδόν μέχρι τέλους μια σημαντική μορφή επικοινωνίας» (από το οπισθόφυλλο του βιβλίου).

Οι επιστολές του αποτελούν στιγμιότυπα όπου καταδεικνύονται η αρχή, οι κορυφώσεις, τα σημεία καμπής, οι κρίσεις και η καθημερινότητα της ζωής του φιλοσόφου -η κατασκευή της περίφημης καλύβας στο Τοντνάουμπεργκ, οι δυσκολίες για τη μετάκλησή του στην έδρα φιλοσοφίας του Μάρμπουργκ, τα οικονομικά προβλήματα, η εικόνα του για τις γυναίκες, ο τρόπος εργασίας του.

Η Ελφρίντε φύλαξε σ’ ένα κουτί τις αναρίθμητες κάρτες και τα γράμματα, εκτός από τρία που βρίσκονται στα κατάλοιπα του Μάρτιν Χάιντεγκερ στο Γερμανικό Αρχείο Λογοτεχνίας του Μάρμπουργκ. Το 1977, μετά από έναν τελευταίο έλεγχο, η Ελφρίντε παρέδωσε στην εγγονή της, Γκέρτρουντ Χάιντεγκερ, το κλειδί αυτού του κουτιού με τον όρο να ανοιχτεί μετά τον θάνατό της. Η επιλογή από την εκτεταμένη αλλά όχι πια πλήρη συλλογή γραμμάτων, όπως και η επιμέλεια, έγιναν από την Γκέρτρουντ Χάιντεγκερ. Επί σειρά ετών και με τη βοήθεια του πατέρα της Γεργκ Χάιντεγκερ και του θείου της δόκτορα Χέρμαν Χάιντεγκερ, η Γκέρτρουντ Χάιντεγκερ διάβασε και δακτυλογράφησε αυτές τις προσωπικές μαρτυρίες, αξιολόγησε το περιεχόμενό τους και έθεσε κριτήρια επιλογής. Και με τα σχόλιά της προσπάθησε να αποκαταστήσει χαμένους συσχετισμούς φωτίζοντας την προσωπικότητας της γιαγιάς της, που της είχε εκμυστηρευτεί πολλά» (από την περιγραφή του βιβλίου).

Η επιλογή από τα πολυάριθμα γράμματα του Μάρτιν Χάιντεγκερ στη φίλη, μνηστή και σύζυγό του επιτρέπει να ρίξουμε μια ματιά στη συζυγική ζωή, τις φιλίες, τη σκέψη και τις πεποιθήσεις του.

Η Ελφρίντε ήταν δασκάλα και επίσης παρακολουθούσε μαθήματα στα Πανεπιστήμια του Κιέλου και του Βερολίνου και σπούδασε εθνική οικονομία του Φράιμπουργκ. Παντρεύτηκε τον φιλόσοφο Μάρτιν Χάιντεγκερ και απέκτησε δύο γιους, τον Γεργκ και τον Χέρμαν. Ο Χάιντεγκερ αναγορεύτηκε το 1933 πρύτανης του Πανεπιστημίου του Φράιμπουργκ και γράφτηκε το ίδιο έτος στο Εθνικοσοσιαλιστικό Κόμμα της Γερμανίας.

 

Πηγή:

«Αγαπημένη μου ψυχούλα!». Γράμματα του Μάρτιν Χαϊντεγκερ στη σύζυγό του Ελφρίντε (1915-1970). Εκδόσεις Εκκρεμές.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

 

Η τραγική ζωή του Muzafer Sherif

Ο Muzaref Sherif είναι ένας κοινωνικός ψυχολόγος, που έγινε γνωστός μέσα από τα πειράματά του για τις θερινές κατασκηνώσεις και τη ρεαλιστική σύγκρουση, όταν τα αγαθά είναι περιορισμένα, καθώς και για τις μελέτες σχετικά με τη διαμόρφωση των κοινωνικών κανόνων χρησιμοποιώντας το αυτοκινητικό φαινόμενο, και βάζοντας τα άτομα να παρακολουθούν μια φωτεινή κηλίδα μέσα στο σκοτάδι είτε μόνα τους σε ένα δωμάτιο είτε σε ομάδες. 

Ο Sherif είναι λοιπόν αρκετά γνωστός για το έργο που πρόσφερε στο πεδίο της κοινωνικής ψυχολογίας, προωθώντας την ως ένα νέο επιστημονικό πεδίο. Η δράση και η συμβολή του Sherif είναι κυρίως στην Αμερική, αν και ήταν Τουρκικής καταγωγής.

Το έργο του για τους κοινωνικούς κανόνες, τη συμπεριφορά των ομάδων και τις κοινωνικές συγκρούσεις, όταν υπάρχει ανταγωνισμός παίρνει ένα τελείως διαφορετικό χρώμα αν δούμε λίγο πιο προσεκτικά τα γεγονότα που συνέβησαν στη ζωή του.

Ο Sherif γεννήθηκε το 1905 σε μια μέτρια πλούσια οικογένεια στην Τουρκία. Εκείνη την εποχή, η Τουρκία ήταν μέρος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Αυτό σύντομα θα άλλαζε. Στις πρώτες δεκαετίες του 20^ου αιώνα ήρθε αντιμέτωπος με τον αυξανόμενο εθνικισμό και τον παγκόσμιο πόλεμο. Ο Sherif είχε εκτεθεί σε διεθνείς πολέμους το 1911, το 1912 και το 1913, πριν ξεσπάσει ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, το 1914. Επίσης, έζησε τη γενοκτονία των Αρμενίων το 1915, ενώ μετά την πτώση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η πόλη του καταλήφθηκε αρχικά από ελληνικές δυνάμεις και έπειτα από τις τουρκικές δυνάμεις το 1924.

Ο Sherif αποφάσισε να ακολουθήσει τη φιλοσοφία και αργότερα την ψυχολογία. Για αυτό μετακόμισε στις ΗΠΑ, όπου συνέχισε τις σπουδές του κάνοντας μεταπτυχιακό και διδακτορικό. Ο Sherif έφτασε στις αμερικανικές ακτές κατά την κορύφωση των χρόνων της οικονομικής ύφεσης, στα τέλη της δεκαετίας 1920 και αρχές της δεκαετίας του 1930. Έτσι, ήρθε αντιμέτωπος και με την οικονομική καταστροφή στην οποία βρισκόταν ο λαός και με τις συγκρούσεις που ήταν αποτέλεσμα αυτής.

Ο Sherif το 1932, επισκέφθηκε το Βερολίνο για να παρακολουθήσει μια διάλεξη του Wolfgang Kohler και απογοητεύτηκε από τον ανεξέλεγκτο ναζισμό και τον ρατσισμό που επικρατούσαν στη χώρα. Πριν κλείσει τα 30 έτη, είχε δει τον κόσμο, είχε δει ολοκληρωτικά τον κόσμο να αλλάζει και βίωσε επαναλαμβανόμενα γεγονότα αιματοχυσίας. Αυτή την περίοδο ο Sherif διεξήγαγε τις μελέτες του σχετικά με τους κοινωνικούς κανόνες και το αυτοκινητικό φαινόμενο.

Το 1939, μετακόμισε το Πανεπιστήμιο της Άγκυρας ως καθηγητής. Δεν είχε ιδέα ότι αυτή η επιλογή του θα θόλωνε ανεπανόρθωτα τα όρια μεταξύ της πολιτικής του Sherif και της επιστήμης του. Ο ίδιος πίστευε ότι πάνω από τις ανταμοιβές και τις τιμωρίες ήταν οι πολιτιστικοί και πολιτικοί κανόνες μιας κοινωνίας, αυτοί που διαμορφώνουν τον άνθρωπο. Για αυτόν, οι άνθρωποι ήταν προϊόν της κοινωνίας τους, αλλά μπορούσαν να ενεργήσουν ως παράγοντες αλλαγής μέσα στην κοινωνία.

Αυτή η ανθρωπιστική και αυτοκαθοριστική άποψη του Sherif ερχόταν σε άμεση σύγκρουση με τη ναζιστική ιδεολογία που πίστευε ότι η φυλετική ανωτερότητα ήταν αμετάβλητη και έμφυτη. Οι Τούρκοι συμπαθούσαν τον ναζιστικό σκοπό και θέσπισαν πολιτικές τακτικές και κανόνες σύμφωνα με την ιδεολογία τους. Ο Sherif το παρατήρησε αυτό και ήταν ανοιχτά ενάντιος. Τάχθηκε ρητά με την αντιφασιστική πλευρά στην πανεπιστημιούπολη του Πανεπιστημίου της Άγκυρας και προστάτευσε έναν Εβραίο φοιτητή που δεχόταν διακρίσεις. Συχνά έγραφε κείμενα που γελοιοποιούσαν και αποδομούσαν τις «επιστημονικές» έννοιες των Ναζί.

Η κριτική στους φασίστες έχει πάντα ένα κόστος. Ο Sherif, to 1944, συνελήφθη και τέθηκε σε απομόνωση χωρίς να του απαγγελθούν κατηγορίες. Αργότερα, απομακρύνθηκε από τη θέση του στο Πανεπιστήμιο της Άγκυρας. Κατάφερε να δραπετεύσει από την Τουρκία μέσω υποτροφίας από τις ΗΠΑ, αλλά οι φίλοι του δεν στάθηκαν τόσο τυχεροί. Μέχρι το 1951, οι περισσότεροι φίλοι του στην Τουρκία είχαν συλληφθεί για τις αντιφασιστικές τους απόψεις.

 

Πηγή:

Arjun Gupta, 2023. The tragic life of Muzafer Sherif.

 https://psychologywitharjun.substack.com/p/the-tragic-life-of-muzafer-sherif

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

Η αυτοεκπληρούμενη προφητεία

«Όταν οι προσδοκίες διαμορφώνουν την πραγματικότητα»

 

Οι στάσεις και οι πεποιθήσεις που διαμορφώνουμε και έχουμε για τους άλλους ανθρώπους γύρω μας μπορούν να οδηγήσουν σε συμπεριφορές τις οποίες αναμένουμε, είτε το κάνουμε αυτό με πρόθεση είτε όχι. Δηλαδή, οι υποθέσεις που κάνει ο παρατηρητής για ένα άτομο μπορεί να το ωθήσει να υιοθετήσει τις ιδιότητες που αναμένεται να επιδείξει. Αυτό το φαινόμενο είναι γνωστό ως αυτοεκπληρούμενη προφητεία. 

 

 

Η πιο γνωστή έρευνα που έγινε για την αυτοεκπληρούμενη προφητεία είναι αυτή των Rosenthal & Jacobson (1968), οι οποίοι ενημέρωναν κάποιους δασκάλους σε ένα δημοτικό σχολείο του Σαν Φρανσίσκο ότι ορισμένοι μαθητές στην τάξη τους θα μπορούσαν να έχουν υψηλό σχολική πρόοδο κατά την ερχόμενη σχολική χρονιά, με βάση ένα αξιόπιστο ψυχολογικό τεστ που είχαν χορηγήσει. Τα παιδιά που είχαν υποδείξει ως ‘’διάνοιες’’ είχαν επιλεγεί με τυχαίο τρόπο και έπειτα οι ερευνητές εξέτασαν κατά πόσο η επίδοση των μαθητών αυτών βελτιώθηκε σε σύγκριση με τις επιδόσεις των υπολοίπων μαθητών. Τα αποτελέσματα της έρευνας έδειξαν ότι όντως οι μαθητές αυτοί είχαν διαφορετική αντιμετώπιση από τους δασκάλους, με αποτέλεσμα να τα πάνε καλύτερα στο σχολείο και να έχει αυξηθεί και ο δείκτης νοημοσύνης τους.

Η αυτοεκπληρούμενη προφητεία είναι ένα φαινόμενο που έχει μελετηθεί ευρέως και αφορά τόσο θετικές όσο και αρνητικές συμπεριφορές, με βάση τις προσδοκίες του παρατηρητή. Τέτοιου είδους συμπεριφορές είναι η εχθρότητα, η εξωστρέφεια, τα έμφυλα στερεότυπα, τα φυλετικά χαρακτηριστικά, τα στερεότυπα που αφορούν τη φυσική ελκυστικότητα. Γενικότερα, φαίνεται ότι οι προκαταλήψεις που έχουν κάποια άτομα μπορεί να προκαλέσουν την αυτοεκπληρούμενη προφητεία, οδηγώντας σε έναν αυτοδιαιωνιζόμενο και κλιμακούμενο φαύλο κύκλο ανεπιθύμητων ενεργειών, όπου η αυτοεκπληρούμενη προφητεία μπορεί να επηρεάσει όχι μόνο το πώς συμπεριφέρεται το προκατειλημμένο άτομο απέναντι στο θύμα, αλλά και πως το θύμα μπορεί κατόπιν να συμπεριφέρεται με τρόπο που επιβεβαιώνει τις αρχικές προκαταλήψεις του πρώτου.    

Αναφορικά με την αυτοεκπληρούμενη προφητεία θα πρέπει να λάβουμε υπόψη ότι οι άνθρωποι τις περισσότερες φορές δεν έχουν επίγνωση του βαθμού στον οποίο οι προσδοκίες μπορούν να επηρεάσουν τη συμπεριφορά των άλλων. Επίσης, οι προσδοκίες των άλλων σε μικρό βαθμό αντιλαμβανόμαστε το πόσο επηρεάζουν τη δική μας συμπεριφορά. Για αυτό είναι σημαντικό να γνωρίζουμε ότι οι συμπεριφορές που εμείς εκδηλώνουμε εξαρτώνται όχι μόνο από τις δικές μας στάσεις, αλλά και από τις προσδοκίες που έχουν αυτοί με τους οποίους αλληλεπιδρούμε. Οπότε οι συμπεριφορές του καθενός είναι αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης με τους άλλους και «καλλιεργούμε διαρκώς τις κατασκευές της κοινωνικής πραγματικότητας ο ένας του άλλου» (σελ. 137).   

 

Σεβάσου τον άνθρωπο κι αυτός θα κάνει τα υπόλοιπα. Ανώνυμος

Όταν πιστεύεις ότι κάτι είναι αδύνατο, αυτό ακριβώς το καθιστά. Γαλλική παροιμία

 

Πηγή:

Shiraev, E.B. & Levy, D.A. Διαπολιτισμική ψυχολογία. Κριτική σκέψη και εφαρμογές. Εκδόσεις Πεδίο, 2018.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

Φυσιοκρατική πλάνη: είναι ή θα έπρεπε;

Η θολή διαχωριστική γραμμή μεταξύ του ‘’είναι’’ και του ‘’θα έπρεπε’’

 

«Ένας πολύ σημαντικός τρόπος με τον οποίο οι προσωπικές μας αξίες μπορούν να επηρεάσουν μεροληπτικά τη σκέψη μας είναι όταν εξισώνουμε την περιγραφή μας για κάτι που πραγματικά είναι με τις προσδοκίες μας για αυτό που θα έπρεπε να είναι. Αυτό συμβαίνει, για παράδειγμα, όποτε ορίζουμε τι είναι καλό από την άποψη του τι είναι παρατηρήσιμο. Αυτό το σφάλμα σκέψης ονομάζεται φυσιοκρατική πλάνη» (σελ. 151).

Ας δούμε τις παρακάτω δηλώσεις:

‘’Ότι είναι τυπικό είναι φυσιολογικό, ότι είναι φυσιολογικό είναι καλό. Ότι δεν είναι τυπικό είναι αφύσικο, ότι είναι αφύσικο είναι κακό’’.

Παρατηρούμε πως σε κάθε περίπτωση μια περιγραφή του τι υπάρχει μετατρέπεται σε συνταγή του τι μας αρέσει και τι δεν μας αρέσει.

Ο Σκωτσέζος φιλόσοφος David Hume είχε υποστηρίξει ότι οι αξίες, η δεοντολογία και η ηθικότητα βασίζονται όχι στη λογική ή στη σκέψη, αλλά στα συναισθήματα και στην κοινή γνώμη μιας συγκεκριμένης κοινωνίας. Καμία περιγραφή της ανθρώπινης συμπεριφοράς, ακόμη κι αν χαρακτηρίζεται από ακρίβεια, δεν μπορεί να καθορίσει τι είναι ‘’σωστό’’ και τι είναι ‘’λάθος’’. Αν παρατηρούμε ότι οι περισσότεροι άνθρωποι εκδηλώνουν μια συμπεριφορά αυτό δεν καθιστά και σωστή τη συμπεριφορά, αλλά και αν οι περισσότεροι άνθρωποι δεν κάνουν κάτι, αυτό δε σημαίνει ότι είναι λάθος αυτή η συμπεριφορά. Επίσης, ισχύει και το αντίστροφο: αν οι περισσότεροι άνθρωποι κάνουν κάτι, αυτό δε σημαίνει ότι είναι λάθος και αν οι περισσότεροι άνθρωποι δεν κάνουν κάτι, αυτό δεν το καθιστά σωστό. Επομένως, δεν θα πρέπει να εξιδανικεύσουμε κάποιον μόνο και μόνο επειδή παρουσιάζεται με διαφορετική συμπεριφορά από το πλήθος, αλλά και δεν θα πρέπει να καταδικάζουμε κάποιον μόνο και μόνο επειδή κάνει ότι κάνουν και οι άλλοι.

Είναι σημαντικό να έχουμε στο μυαλό μας ότι κάθε περίπτωση είναι ξεχωριστή και διαφορετική, για αυτό δεν θα πρέπει να συγχέουμε την αντικειμενική περιγραφή των γεγονότων και της πραγματικότητας γύρω μας με την υποκειμενική αξιακή κρίση, που διαφέρει από άτομο σε άτομο.

Τέσσερις βασικές μεταβλητές που συνδέονται με τη φυσιοκρατική πλάνη είναι οι εξής:

Σύνηθες= καλό: Το σφάλμα σε αυτή την περίπτωση είναι να εξισώσουμε τον μέσο όρο, το συμβατικό ή το δημοφιλές με το σωστό. Οι σκέψεις που μας έρχονται στο μυαλό και τις οποίες χρησιμοποιούμε ως επιχειρήματα είναι οι εξής: ‘’όλοι το κάνουν, άρα πρέπει να είναι εντάξει’’, ‘’η πλειοψηφία ξέρει καλύτερα’’, ‘’δεν μπορεί όλοι αυτοί οι άνθρωποι να κάνουν λάθος’’.

Ασυνήθιστο= κακό: Αυτό που αποκλίνει από τον κανόνα θεωρείται λάθος. Οι αποκλίνουσες συμπεριφορές, οι μη δημοφιλείς πεποιθήσεις, ασυνήθιστα έθιμα ή μη συμβατική εξωτερική εμφάνιση θεωρούνται κάτι αρνητικό. Έχουμε την τάση να καταδικάζουμε ότι διαφορετικό υπάρχει.

Σύνηθες= κακό: Ορισμένα άτομα απορρίπτουν κάτι μόνο και μόνο επειδή το αποδέχεται η πλειοψηφία, έξω και πέρα από τις δικές της αξίες ή τα δικά της μειονεκτήματα. Οι σκέψεις που μας έρχονται στο μυαλό είναι: ‘’Οι μάζες κάνουν πάντα λάθος’’, ‘’Εάν οι περισσότεροι άνθρωποι το κάνουν, δεν μπορεί να είναι καλό’’, ‘’Αφού η κοινωνία είναι ένα κοπάδι πρόβατα που δεν σκέπτονται, οτιδήποτε εκπροσωπεί αυτή είναι δυνάμει ανήθικο’’.

Ασυνήθιστο= καλό: Ακολουθώντας την ίδια λογική, κάθε απόκλιση από αυτό που είναι φυσιολογικό θεωρείται επιθυμητό, ανεξάρτητα από την ίδια την αξία που έχει. Με βάση αυτή την οπτική, το άτομο σκέφτεται: ‘’Οτιδήποτε είναι διαφορετικό είναι καλύτερο από το μέτριο’’, ‘’Εάν κάτι είναι ασυνήθιστο, είναι καλό’’, ‘’Οποιοσδήποτε έχει το κουράγιο να επαναστατήσει ενάντια στη συμβατική σκέψη έχει κάτι σημαντικό να προσφέρει’’ (σελ. 152-153).

«Η φύση εμμένει σε ένα διττό πρότυπο: εμείς υιοθετούμε τα ‘’καλά’’ της και αγνοούμε, απορρίπτουμε ή εξορθολογίζουμε τα ‘’κακά’’ της στοιχεία. Αλλά δεν γίνεται να τα έχουμε και τα δύο. Από ηθικής απόψεως, η φύση είναι απλώς η φύση. Οι αξίες που της αποδίδουμε είναι διαφορετικό θέμα» (σελ. 155).      

 

Οι εμπειρικές αρχές είναι εντελώς ακατάλληλες να αποτελέσουν το θεμέλιο των ηθικών νόμων. Immanuel Kant (Γερμανός φιλόσοφος)

Είναι θεμελιώδους σημασίας να μην κάνουμε το λάθος των θετικιστών να υποθέτουμε ότι, επειδή μια ομάδα είναι ‘’υπό διαμόρφωση’’, αυτό σημαίνει και ότι βρίσκεται απαραίτητα ‘’στον σωστό δρόμο’’. R.D. Laing (Σκωτσέζος ψυχίατρος)

 

Πηγή:

Shiraev, E.B. & Levy, D.A. Διαπολιτισμική ψυχολογία. Κριτική σκέψη και εφαρμογές. Εκδόσεις Πεδίο, 2018.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

Διαβάζοντας το βιβλίο: «Παιδιά και έφηβοι σε έναν κόσμο που αλλάζει»

Προκλήσεις, προσαρμογή και ανάπτυξη

 

«Το βιβλίο αυτό ασχολείται με ψυχοκοινωνικές προκλήσεις και αντιξοότητες, που όλο και συχνότερα αντιμετωπίζουν πια τα παιδιά και οι έφηβοι. Άλλες συνδέονται άμεσα με τη νέα πραγματικότητα που διαμορφώνει η παγκοσμιοποίηση (οικονομική ένδεια, μετανάστευση, χρήση του Διαδικτύου) και άλλες έμμεσα (κακοποίηση του παιδιού στο πλαίσιο της οικογένειας, ενδοοικογενειακή βία, διαζύγιο των γονέων, υιοθεσία και αναδοχή, παραδοσιακός και ηλεκτρονικός εκφοβισμός στον χώρο του σχολείου). Βάζουν αυτά τα ψυχοκοινωνικά θέματα σε κίνδυνο την προσαρμογή, ψυχική υγεία και αναπτυξιακή πορεία παιδιών και εφήβων; Ποιοι τομείς της ανάπτυξης θίγονται περισσότερο; Η προσαρμογή στο σχολείο; Η ακαδημαϊκή επίδοση; Η ποιότητα της σχέσης με συνομηλίκους, γονείς ή/και εκπαιδευτικούς; Η ψυχολογική ευημερία; Υπάρχουν ωστόσο πάντα παιδιά που παρά τις περιστάσεις τα καταφέρνουν και ακολουθούν μια θετική αναπτυξιακή πορεία. Από πού και πώς μπορούν να αντλήσουν ψυχική ανθεκτικότητα; Σε αυτά και σε άλλα ερωτήματα απαντούν οι επιστήμονες που συνέγραψαν τον συλλογικό αυτόν τόμο -ειδικευμένος ο καθένας στο θέμα που εξετάζει. Το βιβλίο απευθύνεται σε γονείς, εκπαιδευτικούς, φοιτητές και επιστήμονες της ψυχικής υγείας, καθώς και σε κάθε εν εγρηγόρσει αναγνώστη που βλέπει τις αντιξοότητες κατάματα και αγνοεί πώς να τις υπερβεί και να τις αντιστρέψει, ώστε να ωριμάσει χωρίς πληγές ο νέος άνθρωπος» (από το οπισθόφυλλο του βιβλίου).

Ένα συλλογικό έργο, υπό την επιμέλεια της Φρόσως Μόττη- Στεφανίδη, αναλύει τις δυναμικές που επηρεάζουν την ανάπτυξη των παιδιών και των εφήβων θίγοντας προβλήματα και προσφέροντας μια σφαιρική εικόνα της ψυχολογικής κατάστασης της νέας γενιάς. Οι βασικοί άξονες πάνω στους οποίους κινείται το βιβλίο είναι 1. οι ψυχοκοινωνικές προκλήσεις, εστιάζοντας σε αντιξοότητες που αφορούν την οικονομική ένδεια, την κίνηση των μεταναστών και τους κινδύνους του διαδικτύου, 2. η προσαρμογή και η ανάπτυξη, με έμφαση στις στρατηγικές αντιμετώπισης του άγχους και στη διεκδικητική συμπεριφορά και 3. η συλλογική προσέγγιση, εξετάζοντας σφαιρικά τη σύγχρονη πραγματικότητα των παιδιών. Επίσης, γίνεται αναφορά στους παράγοντες που ενισχύουν την υγιή ανάπτυξη των παιδιών και των εφήβων, που περιλαμβάνουν την υποστηρικτική οικογένεια, το σχολικό περιβάλλον και τις θετικές κοινωνικές σχέσεις.

Το βιβλίο αντιμετωπίζει τα παιδιά και τους εφήβους ως ενεργά υποκείμενα που μπορούν να προσαρμοστούν και να εξελιχθούν. Δεν αποτελούν παθητικούς δέκτες των αλλαγών, ούτε κινούνται ως παρατηρητές μέσα σε έναν κόσμο που αλλάζει. Ένα βιβλίο που ενημερώνει, αλλά ταυτόχρονα δημιουργεί και προβληματισμό γύρω από θέματα που αφορούν την ανάπτυξη των παιδιών και των εφήβων.

 

Πηγή:

Φρόσω Μόττη- Στεφανίδη. 2015. Παιδιά και έφηβοι σε έναν κόσμο που αλλάζει. Προκλήσεις, προσαρμογή και ανάπτυξη. Βιβλιοπωλείον της ΕΣΤΙΑΣ.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.