Τετάρτη 19 Ιουνίου 2024

Η διδακτική ιστορία του Ζήνωνα

«Ο Ζήνων αναφέρει ένα ενδιαφέρον παράδειγμα σχετικά με έναν νέο από την Ερέτρια, ο οποίος αφού μαθήτευσε κοντά στον Ζήνωνα πολλά χρόνια γύρισε  στην πατρίδα του. Ο πατέρας του, αφού τον καλωσόρισε, του ζήτησε να δώσει στοιχεία και δείγματα της μόρφωσής του, διότι οι συμπατριώτες του, που τον έβλεπαν λιγομίλητο και ήσυχο, είχαν αρχίσει να ψιθυρίζουν ότι αποφεύγει να μιλήσει, όχι γιατί δεν θέλει, αλλά γιατί δεν έμαθε τίποτε, και σπατάλησε χρήμα και χρόνο σε διασκεδάσεις. Παρά την επιμονή του πατέρα του ο νέος εξακολουθούσε να μην του δίνει καμία συγκεκριμένη απάντηση για το περιεχόμενο των σπουδών του περιοριζόμενος στην υπόσχεση ότι κάποια στιγμή θα το κάνει. Πολύ σύντομα, όμως, η απροθυμία του να μιλήσει για τις σπουδές του εξαγρίωσαν τον πατέρα του και τους κακεντρεχείς χωριανούς του, οι οποίοι τον ειρωνευόντουσαν και τον κορόιδευαν ανοικτά. 

Μια μέρα ο πατέρας του τόσο πολύ οργίσθηκε εναντίον του, που άρχισε να τον χτυπά, ρίχνοντάς τον στο έδαφος. Και στην περίπτωση αυτή, όμως, ο νέος επέλεξε όχι μόνο να δεχθεί καρτερικά τα χτυπήματα του πατέρα του, χωρίς να ανταποδώσει, αλλά και να συγκρατήσει την οργή του και να παραμείνει αμίλητος. Όταν ξεθύμανε η οργή, ο νέος σηκώθηκε από το έδαφος και με απόλυτη ψυχική ηρεμία έδωσε στον πατέρα του την απάντηση που περίμενε: η διαμονή στον Ζήνωνα, του είπε, δεν ήταν μάταιη, όπως λένε οι συκοφάντες μου, αφού όχι μόνο μου προσέφερε πολλές γνώσεις, αλλά και με δίδαξε ότι οφείλουμε να υποφέρουμε αγόγγυστα την οργή και την παραφορά του πατέρα μας και να μην αγανακτούμε».

Πραγματικά πόσα διδάγματα εμπεριέχει αυτή η ιστορία! Ας επιχειρήσουμε μια σύντομη ανάλυση. Ο πατέρας έκανε αυτό που συνηθιζόταν εκείνη την εποχή, δηλ. θέλοντας να προσφέρει το καλύτερο για τον γιο του, τον έστειλε σε έναν από τους καλύτερους δασκάλους προκειμένου να τον μορφώσει. Ο πατέρας γνωρίζοντας το παιδί του, ήταν σίγουρος ότι τα χρήματα που του είχε δώσει για να σπουδάσει δε θα τα ξόδευε, ούτε θα τα σπαταλούσε σε άσκοπα και περιττά πράγματα. Ο πατέρας όμως αντί να περιμένει υπομονετικά για να του εξηγήσει ο γιος του τι σπούδασε και πόσα χρήσιμα έμαθε, άκουσε τις συκοφαντίες των ξένων και μάλιστα τις ενδόβαλλε, έκανε δική του την τοξικότητά τους, την κακεντρέχειά τους. Υπό το βάρος της ντροπής βγήκε εκτός ορίων και παραφέρθηκε χειροδικώντας απέναντι στο παιδί του, αντί να στραφεί εναντίον όλων εκείνων που συκοφάντησαν και κατηγόρησαν το παιδί του! Τον ένοιαξε περισσότερο η εικόνα απέναντι στους ξένους κι όχι η εικόνα απέναντι στο παιδί του.

 Αλήθεια, πόσες φορές συμβαίνει αυτό; Δηλ. να επέρχεται διχόνοια στα μέλη οικογενειών, ακριβώς επειδή λόγια τρίτων έριξαν λάσπη κι έσπειραν το μίσος; Πώς είναι δυνατόν η ζήλεια, ο φθόνος και το μίσος των άλλων να διασπά την αγάπη και την ενότητα μεταξύ των μελών μιας οικογένειας; Γιατί οι οικογένειες επιτρέπουν στους άλλους να ανακατεύονται στις οικογενειακές υποθέσεις τους;

Πέραν αυτών των κρίσιμων ερωτημάτων, αξίζει να υπογραμμίσουμε το ήθος του νέου, την ταπεινότητά του, όπου δεν καυχήθηκε για όσα έμαθε, αλλά και η στάση του απέναντι στην λεκτική επιθετικότητα των συγχωριανών του, με τις συκοφαντίες και τον χλευασμό τους, καθώς και στην σωματική επιθετικότητα του πατέρα του είναι σπάνια και αξιοσημείωτη. Στις μέρες μας, οι νέοι δεν είναι τόσο ταπεινοί, ούτε τόσο επιεικείς σε λιγότερο ακραίες συμπεριφορές των γονιών τους και δεν συγχωρούν τα λάθη των γονιών τους. Αλίμονο όμως αν οι νεότερες γενιές δεν γίνουν καλύτερες από τις προηγούμενες γενιές, αν περιμένουν στα πρόσωπα ανθρώπων με λιγότερη μόρφωση να είναι αλάνθαστοι. Ας αναρωτηθούμε όλοι ανεξαρτήτως ηλικίας: ποιος δε θα κάνει κανένα λάθος στη ζωή του κι έπειτα ας μάθουμε να συγχωρούμε, ακριβώς επειδή δεν γνωρίζουμε πότε θα έρθει η δική μας στιγμή που θα σφάλουμε.

 

Πηγή:

Παναγιώτης Ν. Πανταζάκος, 2015, Ηθική και Μεταηθική, Ινστιτούτο Του Βιβλίου – Καρδαμίτσα, Αθήνα.

 

Κουραβάνας Νικόλαος & Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc.

Σχέσεις εθισμού ή σχέσεις οικειότητας;

«Τα συνεξαρτημένα άτομα συνηθίζουν να ανευρίσκουν την ταυτότητά τους μέσα από τις πράξεις και τις ανάγκες των άλλων, όμως σε κάθε σχέση που βασίζεται στον εθισμό, ο εαυτός τείνει να συγχωνεύεται με τον άλλο, γιατί ο εθισμός είναι η πρωταρχική πηγή οντολογικής ασφάλειας. Ένας από τους πρώτους στόχους που προτείνεται συχνά, στις πρώτες φάσεις της θεραπείας ή των ομάδων αυτοβοήθειας, είναι το να παραδίνεσαι –να εγκαταλείπεις την προσπάθεια να ελέγχεις τους άλλους, κάτι που χαρακτηρίζει τη συνεξάρτηση. Το άτομο ενθαρρύνεται να προσπαθήσει να απελευθερώσει τον εαυτό του από το άρρητο συμβόλαιο να διορθώνει τον άλλο. Είναι εξαιρετικά δύσκολο να περάσει κανείς από αυτή τη διαδικασία, αν και οι επιφανειακοί δείκτες της είναι εμφανείς: οι συζητήσεις της δεν εστιάζονται πια διαρκώς στο τι νομίζει ή κάνει αυτός, στο τι λένε αυτοί, ο σύζυγός μου ή ο εραστής μου. Στις ομάδες υποστήριξης για συντρόφους αλκοολικών, η διαδικασία του να παραδίνεσαι παίρνει την ετικέτα της Αποστασιοποίησης με Αγάπη, μια φράση τετριμμένη για ένα πολύ αληθινό φαινόμενο- την αναδυόμενη ικανότητα του συνεξαρτημένου να διατηρήσει τη φροντίδα του για τον άλλο, χωρίς να επωμίζεται το φορτίο του εθισμού του. 

 

Αυτό που με την πρώτη ματιά μοιάζει με ενθάρρυνση του εγωισμού, ακόμα και του ναρκισσισμού, θα πρέπει μάλλον να θεωρηθεί ως ένα ουσιώδες σημείο εκκίνησης για την πιθανότητα ανάπτυξης του συνάλληλου έρωτα. Είναι ένα προαπαιτούμενο ώστε να αναγνωριστεί ο άλλος ως ένα ανεξάρτητο ον, το οποίο μπορεί να αγαπηθεί για τις δικές του ιδιαίτερες ιδιότητες και τα δικά του γνωρίσματα, επιπλέον προσφέρει την ευκαιρία απεμπλοκής από μια έμμονη ανάμειξη σε μια σχέση που διαλύεται ή έχει ήδη τελειώσει» (σελ. 131-132).

«Το να καθορίζεις τα προσωπικά όριά σου θεωρείται θεμελιώδες για μια σχέση που δεν βασίζεται στον εθισμό. Γιατί; Και πάλι η απάντηση αφορά άμεσα τον εαυτό και την αναστοχαστική ικανότητά του. Μιλώντας με ψυχολογικούς όρους, τα όρια καθορίζουν τι ανήκει σε ποιον και συνεπώς εξουδετερώνουν τις επιπτώσεις της προβλητικής ταύτισης. Τα σαφή όρια σε μια σχέση είναι προφανώς σημαντικά για τον συνάλληλο έρωτα και τη διατήρηση της οικειότητας.

Οικειότητα δεν σημαίνει να απορροφάσαι από τον άλλο, αλλά να γνωρίζεις τα χαρακτηριστικά του και να καθιστάς διαθέσιμα τα δικά σου. Κατά έναν παράδοξο τρόπο, το να ανοίγεσαι στον άλλο απαιτεί προσωπικά όρια, γιατί αποτελεί ένα επικοινωνιακό φαινόμενο, απαιτεί επίσης ευαισθησία και λεπτούς τρόπους, από τη στιγμή που δεν είναι το ίδιο με το να ζεις χωρίς καμία απολύτως ιδιωτική σκέψη. Η ισορροπία που αναπτύσσεται σε μια σχέση ανάμεσα στο να είναι κανείς ανοιχτός, ευάλωτος και έμπιστος καθορίζει το αν τα προσωπικά όρια θα καταστούν διχαστικά, με αποτέλεσμα να εμποδίζουν παρά να ενθαρρύνουν την επικοινωνία» (σελ. 132-133).

Στις σχέσεις εθισμού το άτομο: έχει εμμονή να βρει κάποιον να αγαπήσει, έχει ανάγκη για άμεση ικανοποίηση των επιθυμιών, ασκεί πιέσεις στον σύντροφο για σεξ ή δέσμευση, έχει άνιση κατανομή εξουσίας, παίζει παιχνίδια εξουσίας για την ανάληψη του ελέγχου, χειραγωγεί, δεν εμπιστεύεται, προσπαθεί να αλλάξει τον σύντροφό του για να ικανοποιήσει τις προσωπικές του ανάγκες, στηρίζεται στην πλάνη και αποφυγή του δυσάρεστου ως προς την πρόσληψη της σχέσης, προσδοκά πως ο ένας σύντροφος θα διορθώσει και θα σώσει τον άλλο, κάνει συγχωνευτικές σχέσεις, έχει πάθος μπλεγμένο με φόβο, καταλογίζει ευθύνες για τα προβλήματα στον εαυτό ή στον σύντροφό του και βιώνει κύκλους οδύνης και απόγνωσης.

Στις σχέσεις οικειότητας το άτομο: αναπτύσσει τον εαυτό ως προτεραιότητα, επιθυμεί μια μακροπρόθεσμη ευχαρίστηση, ενώ η σχέση αναπτύσσεται βήμα προς βήμα, έχει ελευθερία επιλογής, επιθυμεί ισορροπία και αμοιβαιότητα στη σχέση, επιθυμεί τον συμβιβασμό, τη διαπραγμάτευση ή εναλλαγές στην πρωτοβουλία, μοιράζεται επιθυμίες, αισθήματα και εκτιμήσεις για όσα σημαίνει ο σύντροφός του για αυτόν, έχει ευθύτητα, αρμόζουσα εμπιστοσύνη, αποδέχεται τη μοναδικότητα του άλλου  και η σχέση αντιμετωπίζει όλες τις πλευρές της πραγματικότητας, ενώ αλλάζει διαρκώς. Επίσης, υπάρχει φροντίδα του εαυτού εκ μέρους και των δύο συντρόφων, αποστασιοποίηση με αγάπη, ενώ το σεξ αναπτύσσεται μέσα από τη φιλία και το ενδιαφέρον. Οι σύντροφοι επιλύουν από κοινού τα προβλήματα, ενώ υπάρχουν κύκλοι άνεσης και ευχαρίστησης.

 

Πηγή:

Giddens, A. 2005. Η μεταμόρφωση της οικειότητας. Εκδόσεις Πολύτροπον.

 

Κουραβάνας Νικόλαος & Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc.

Διαβάζοντας το βιβλίο: Ξυπνήματα

του Όλιβερ Σακς

 

«Το χειμώνα του 1916 ξεσπά η επιδημία της ληθαργικής εγκεφαλίτιδας, που πρώτος περιγράφει ο κ. φον Εκονόμο στη Βιέννη. Πολλοί άρρωστοι πεθαίνουν. Χιλιάδες βυθίζονται σε μια κατάσταση παράξενου και οριστικού λήθαργου. Πολλές δεκαετίες αργότερα ο Σακς συναντά αυτούς τους ανίατους αρρώστους σε ένα άσυλο των περιχώρων της Ν. Υόρκης. 

 

Το 1967 ο Γ. Κοτζιάς δοκιμάζει πρώτος ένα θαυματουργό φάρμακο στην Αμερική. Τα αποτελέσματά του είναι θεαματικά: οι ασθενείς αυτοί ξυπνούν, ξαναρχίζουν να μιλούν, να περπατούν, ξαναβρίσκουν τη χαρά της ζωής. Κατακλύζοντας όμως από ψευδαισθήσεις, παραλήρημα, μανίες, η προσωπικότητα τους θρυμματίζεται σε ένα εφιαλτικό πλήθος ‘υπό-εγώ’. Πρέπει η δόση του φαρμάκου να μειωθεί; Πρέπει να στματήσει; Αυτά τα διλήμματα αντιμετωπίζει ο Σακς.

Το πρώτο μέρος του βιβλίου αποτελεί η εξαιρετικά συγκινητική διήγηση του πεπρωμένου αυτών των αρρώστων. Δίνει λαβή σε ορισμένους προβληματισμούς που αναπτύσσονται στο δεύτερο μέρος: η Υγεία και η Αρρώστια- που δεν αντιμετωπίζεται πια σαν ένα ξένο σώμα που αρπάζει κανείς, αλλά σαν μια κατάσταση του είναι που ακολουθεί τη δική της λογική» (Από το οπισθόφυλλο του βιβλίου).

Η νόσος του ύπνου (ληθαργική εγκεφαλίτιδα)

«Το χειμώνα του 1916-1917 στη Βιέννη και σε άλλες πόλεις εμφανίστηκε ξαφνικά μια ‘νέα’ αρρώστια που γρήγορα, μέσα στα επόμενα τρία χρόνια, απλώθηκε σε όλο τον κόσμο. Οι εκδηλώσεις της νόσου του ύπνου ήταν τόσο ποικίλες, που ούτε δύο άρρωστοι δεν παρουσίαζαν ακριβώς την ίδια εικόνα, και τόσο παράξενες, που οι γιατροί έδιναν τις πιο αλλοπρόσαλλες διαγνώσεις, όπως επιδημικό παραλήρημα, επιδημική σχιζοφρένεια, επιδημικός παρκινσονισμός, επιδημική διάχυτη σκλήρυνση, άτυπη λύσσα, άτυπη πολιομυελίτιδα κτλ. Στην αρχή έμοιαζε σαν να είχαν ενσκήψει χίλιες νέες αρρώστιες και μόνο το κλινικό δαιμόνιο του Constantin Von Economo αφενός και οι παθολογοανατομικές μελέτες που έκανε αφετέρου κατάφεραν να αποδείξουν ότι οι εγκέφαλοι των ασθενών που είχαν πεθάνει παρουσίαζαν όλοι τον ίδιο τύπο βλάβης και ακόμα ότι περιείχαν έναν υπομικροσκοπικό παράγοντα που περνούσε μέσα από τα φίλτρα και μπορούσε να μεταδώσει τη νόσο στους πιθήκους. έτσι εδραιώθηκε τελικά η ταυτότητα αυτής της πρωτεϊκής ασθένειας. Η Ληθαργική Εγκεφαλίτις ήταν μια Ύδρα με χίλια κεφάλια» (σελ. 45).

«Στο ανώτατο επίπεδό της η ληθαργική εγκεφαλίτιδα πήρε τη μορφή μιας σειράς νευρωτικών και ψυχωσικών διαταραχών κάθε είδους και πολλοί ασθενείς που έπασχαν από αυτές διαγνώστηκε αρχικά ότι έπασχαν από λειτουργικές ψυχαναγκαστικές και υστερικές νευρώσεις, μέχρι που η ανάπτυξη άλλων συμπτωμάτων υποδείκνυε την εγκεφαλιτιδική αιτιολογία των προβλημάτων τους…

Κάποιες πολύ συγκεκριμένες μορφές συναισθηματικού ψυχαναγκασμού ήταν συνηθισμένες ανάμεσα στα άμεσα αποτελέσματα της νόσου του ύπνου και ειδικά οι ερωτομανίες, οι ερεθισμοί και οι λιβιδινικές εξάρσεις, καθώς και θυμοί, μανίες λύσσας και καταστροφικές εκρήξεις. Αυτές οι μορφές συμπεριφοράς γίνονταν πιο σαφείς και έκδηλες στα παιδιά, που μερικές φορές παρουσίαζαν απότομες αλλαγές του χαρακτήρα τους και γίνονταν ξαφνικά παρορμητικά, προκλητικά, καταστροφικά, αυθάδη, με βωμολόχα και χυδαία συμπεριφορά, μερικές φορές σε βαθμό ανεξέλεγκτο. Συχνά σε αυτά τα παιδιά τους κολλούσαν την ετικέτα της νεανικής ψυχοπάθειας ή της νοητικής καθυστέρησης…

Οι ενήλικες μετεγκεφαλιτιδικοί ασθενείς είχαν μια εξαιρετική ικανότητα να απορροφούν τα έντονα συναισθήματα, εκφράζοντάς τα με έμμεσους σωματικούς όρους. Είχαν το χάρισμα ή την κατάρα μιας παθολογικά υπερβολικής εκφραστικής ικανότητας ή μια ‘σωματική συμμόρφωση’» (σελ. 48-50).

 

Πηγή:

Όλιβερ Σάκς. 1996. Ξυπνήματα. Εκδόσεις Καστανιώτη.

 

Κουραβάνας Νικόλαος & Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc.

Τρίτη 11 Ιουνίου 2024

Τα πειράματα του Milgram και του Zimbardo

Η οπτική της κοινωνικής ψυχολογίας

 

Τα πειράματα υπακοής στην αυθεντία του Milgram και η προσομοίωση της φυλακής του Stanford από τον Zimbardo είναι δύο από τα πιο γνωστά πειράματα στον χώρο της κοινωνικής ψυχολογίας.

Στο πείραμα του Milgram οι συμμετέχοντες δέχθηκαν να χορηγήσουν ηλεκτροσόκ σε άλλους συμμετέχοντες (που ήταν πειραματικοί συνεργοί) κάθε φορά που οι τελευταίοι έδιναν λανθασμένη απάντηση σε ένα μαθησιακό έργο. Αξίζει να σημειωθεί ότι υπήρχε έντονη πίεση από τον ερευνητή- επιστήμονα. Το αποτέλεσμα ήταν ότι τα άτομα- συμμετέχοντες έφτασαν να χορηγούν ηλεκτροσόκ σε άλλα άτομα σε υψηλή ένταση χωρίς να τους απασχολεί αν κινδυνεύει η υγεία τους και η ζωή τους από αυτό. Ουσιαστικά εμπιστεύτηκαν την παρακίνηση του επιστήμονα: αφού το λέει ο επιστήμονας είναι και σωστό.

Στο πείραμα του Zimbardo, έγινε προσομοίωση μιας φυλακής όπου οι μισοί συμμετέχοντες είχαν τον ρόλο του φυλακισμένου και οι άλλοι μισοί είχαν τον ρόλο του δεσμοφύλακα. Πολύ γρήγορα παρατήρησαν ότι και οι δύο πλευρές υιοθέτησαν τα χαρακτηριστικά και τις συμπεριφορές του ρόλου που τους είχαν δώσει: έτσι οι δεσμοφύλακες ήταν βίαιοι, με εξουσιαστική συμπεριφορά απέναντι στους φυλακισμένους και οι φυλακισμένοι ήταν βίαιοι και με επιθετική συμπεριφορά απέναντι στους δεσμοφύλακες.

Τα δύο αυτά πειράματα αποκαλύπτουν την σκοτεινή πλευρά των ανθρώπων, τα όρια της ανθρώπινης συμπεριφοράς… πόσο ακραίες συμπεριφορές μπορεί να εμφανίσει το άτομο στο όνομα της υπακοής ή της συμμόρφωσης; Πόσο ακραίες συμπεριφορές μπορεί να εμφανίσει το άτομο γνωρίζοντας ότι έχει ένα συγκεκριμένο ρόλο; Ο Zimbardo περιέγραψε τη συμπεριφορά των φυλακισμένων και των δεσμοφυλάκων με τον όρο: «φαινόμενο του Εωσφόρου». Πώς μπορούν να μεταμορφωθούν σε τέρατα άτομα που μέχρι τότε δεν είχαν εκδηλώσει τέτοιου είδους συμπεριφορές; Πώς γίνεται φυσιολογικοί άνθρωποι τοποθετημένοι σε μια ιδιότυπη κατάσταση, να συμμορφώνονται με τους κοινωνικούς ρόλους που τους έχουν δώσει; Επίσης, πρόκειται για απεξατομίκευση, καθώς τα άτομα ανήκουν σε δύο ομάδες και έτσι χάνουν την ατομικότητά τους και τη μοναδικότητά τους. Συμμορφώνονται στις απαιτήσεις του νέου κοινωνικού τους ρόλου.

Τα πειράματα αυτά δείχνουν τον ρόλο που παίζει η διάχυση της ευθύνης, καθώς στη μια περίπτωση ο συμμετέχων μοιράζεται την ευθύνη με τον ερευνητή που δίνει τις εντολές και στη δεύτερη περίπτωση ο συμμετέχων μοιράζεται την ευθύνη με τους υπόλοιπους συμμετέχοντες. Επίσης, το σύγχρονο υποκείμενο αποτελεί μια ψυχολογική ύπαρξη, ένα υποκείμενο των επιστημών, που ήταν επηρεασμένο από το ακαδημαϊκό αναστοχαστικό βλέμμα.

 

Πηγή:

Vincent Yzerbyt & Olivier Klein. 2022. Κοινωνική Ψυχολογία. Ψυχολογικές προεκτάσεις. Εκδόσεις Πεδίο.

Jan de Vos. Ψυχολογία και ψυχολογιοποίηση: Μια κριτική των πειραμάτων του Milgram και του Zimbardo. Στο βιβλίο «Επανορίζοντας το ψυχοκοινωνικό. Κείμενα Κριτικής Κοινωνικής Ψυχολογίας». Εκδόσεις Επίκεντρο.

 

Κουραβάνας Νικόλαος & Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc.