Η συμβολική γλώσσα στον μύθο, στα παραμύθια, στο τυπολογικό και στο μυθιστόρημα

«Ο μύθος, όπως και το όνειρο, προσφέρει μια αφήγηση για ένα περιστατικό που συμβαίνει στον χώρο και στον χρόνο, μια αφήγηση που εκφράζει σε συμβολική γλώσσα θρησκευτικές και φιλοσοφικές ιδέες, εμπειρίες της ψυχής στις οποίες βρίσκεται η πραγματική σημασία του μύθου. Αν δεν μπορέσουμε να συλλάβουμε το πραγματικό νόημα του μύθου, βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μία από τις δύο εκδοχές: είτε ο μύθος είναι μια προεπιστημονική, απλοϊκή εικόνα του κόσμου και της ιστορίας και, στην καλύτερη περίπτωση, ένα προϊόν ποιητικά εξωραϊσμένης φαντασίας, ή και αυτή είναι η στάση του ατόμου που πιστεύει ορθόδοξα στον μύθο, το φανερό περιεχόμενο του μύθου είναι αληθινό και πρέπει να το δεχτούμε σαν μια σωστή έκθεση γεγονότων που αληθινά έγιναν στην πραγματικότητα. 

 

Η τελευταία αυτή εκδοχή φαινόταν οπωσδήποτε σωστή στον 19^ο αιώνα και στις αρχές του 20^ου αιώνα για τον δυτικό πολιτισμό, βαθμιαία όμως άρχισε να επιβάλλεται μια άλλη άποψη. Σήμερα πιστεύεται ότι το σημαντικό βρίσκεται στη θρησκευτική και φιλοσοφική σημασία του μύθου και ότι το φανερό περιεχόμενο είναι η συμβολική έκφραση αυτής της σημασίας. Αλλά ακόμα και σχετικά με ό, τι αφορά το φανερό περιεχόμενο, αρχίσαμε να καταλαβαίνουμε ότι δεν είναι απλό το προϊόν μιας φανταστικής επινόησης ‘’πρωτόγονων’’ ανθρώπων, αλλά περιέχει τρυφερές αναμνήσεις του παρελθόντος.

Στην πρώτη σειρά ανάμεσα σε εκείνους που άνοιξαν τον δρόμο για μια νέα εξήγηση του μύθου βρίσκονται ο Μπαχόφεν και ο Φρόιντ. Ο πρώτος με απαράμιλλη οξυδέρκεια και διαύγεια συνέβαλε τον μύθο με τη θρησκευτική και την ψυχολογική, καθώς και με την ιστορική σημασία του. Ο δεύτερος συνέλαβε σημαντικά στην εξήγηση του μύθου εισάγοντας την κατανόηση της συμβολικής γλώσσας με βάση την ερμηνευτική των ονείρων. Αυτό πρόσφερε, μπορούμε να πούμε περισσότερο έμμεση παρά άμεση βοήθεια στη μυθολογία, γιατί ο Φρόιντ είχε την τάση να βλέπει στον μύθο καθώς και στο όνειρο, μόνο την έκφραση των παράλογων αντικοινωνικών παρορμήσεων και όχι τόσο τη σοφία των περασμένων γενεών, εκφρασμένη σε μια ειδική γλώσσα, τη γλώσσα των συμβόλων» (σελ. 195-196).

«Ο οιδιπόδειος μύθος προσφέρει το πιο χτυπητό παράδειγμα της μεθόδου του Φρόυντ για την ερμηνεία του μύθου και ταυτόχρονα μια θαυμαστή ευκαιρία για μια διαφορετική εξήγηση, σύμφωνα με την οποία υποστηρίζεται ότι το κεντρικό θέμα του μύθου δεν είναι οι σεξουαλικές επιθυμίες αλλά μια από τις πιο βασικές απόψεις των διαπροσωπικών σχέσεων, η στάση απέναντι στην εξουσία. Αποτελεί ταυτόχρονα μια απόδειξη των παραμορφώσεων και των αλλαγών που έχουν υποστεί οι αναμνήσεις των παλιότερων κοινωνικών μορφών και ιδεών κατά τη διαμόρφωση του φανερού περιεχομένου του μύθου» (σελ. 196).

«Ο μύθος μπορεί να εξηγηθεί σαν σύμβολο, όχι της αιμομικτικής αγάπης ανάμεσα στη μητέρα και τον γιο, αλλά σαν εξέγερση του γιου ενάντια στην εξουσία του πατέρα, της πατριαρχικής οικογένειας. Ο γάμος του Οιδίποδα με την Ιοκάστη δεν είναι παρά δευτερεύον στοιχείο, δεν είναι παρά ένα από τα σύμβολα της νίκης του γιου, που παίρνει τη θέση του πατέρα του και μαζί με αυτήν και όλα του τα προνόμια» (σελ. 201).

 

Πηγή:

Έριχ Φρομ. 1975. Η ξεχασμένη γλώσσα. Εκδόσεις Μπουκουμάνη.

 

Κουραβάνας Νικόλαος & Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc.

 

Διαβάζοντας… «Η ψυχική διαταραχή στον κινηματογράφο»

Σύμφωνα με το οπισθόφυλλο του βιβλίου: «Αιμοδιψής δολοφόνος ή αφελές ‘θύμα’, επαναστάτης ή νοητικά καθυστερημένος ταλαντούχος ή αξιολύπητος, ο κινηματογραφικός τρελός διαμορφώνει τις κατεξοχήν στερεοτυπικές δομές στη συλλογική συνείδηση των δυτικών, κυρίως κοινωνιών. Το αποτέλεσμα; Σύγχυση, στιγματισμός, διακρίσεις, επιδείνωση της νόσου. Εν τούτοις, όταν η φιλμική αποτύπωση της ψυχικής διαταραχής γίνεται σε αισθητική φόρμα μέτρου και σεβασμού, τότε ο κινηματογράφος αποστιγματίζει, διαφωτίζει και ‘θεραπεύει’, ρίχνει φως στον κόσμο της ψυχής και της ψυχιατρικής.

 

Στο βιβλίο, επιχειρείται να προσεγγιστεί το ζήτημα της αναπαράστασης της ψυχοπαθολογίας και του ψυχιατρικού κόσμου στον μυθοπλαστικό κινηματογράφο. Ερευνώνται οι αρνητικές συνέπειες που τα σχετικά στερεότυπα, μύθοι και λανθασμένες αντιλήψεις του κινηματογράφου επιφέρουν. Παρουσιάζονται, ακόμα, τα εποικοδομητικά αποτελέσματα των ρεαλιστικών και ευμενών κινηματογραφικών αναπαραστάσεων της ψυχικής ζωής στον χώρο της ψυχικής υγείας».

Μέσα από τις ταινίες, τα άτομα μπορούν να ψυχαγωγηθούν, αλλά και να αξιολογήσουν τα συναισθήματά τους, συνδέοντας σκέψεις, συναισθήματα και συμπεριφορές. Η παρακολούθηση ταινιών στις οποίες βλέπουμε ότι οι άλλοι αντιμετωπίζουν προβλήματα μας βοηθάει να εξετάσουμε και τις δικές μας αντιλήψεις. «Οι ταινίες εγείρουν συναισθήματα που μπορεί να οδηγήσουν σε νέες, γόνιμες ιδέες και στη βελτίωση των δύστοκων τρόπων σκέψης, διότι ο θεατής έχει τη δυνατότητα να προβεί σε κρίσεις και αξιολογήσεις βασισμένος στις αποφάσεις και τις δράσεις των προβαλλόμενων χαρακτήρων, για τους οποίους λυπάται, αγωνιά, ενθουσιάζεται» (σελ. 91).

Στον κινηματογράφο συχνά αναπαρίσταται η ψυχική ασθένεια με ρεαλιστικό τρόπο και προσεγγίζεται με ενσυναίσθηση ο ψυχικά πάσχοντας. «Τα άτομα με σχιζοφρένεια μπορεί να είναι πιο βίαια από τον γενικό πληθυσμό, ενώ το μεγαλύτερος μέρος αυτής της βίας εμφανίστηκε να αποδίδεται σε μια μικρή υποομάδα ασθενών που σχετίζονται με τη χρήση ουσιών και το ιστορικό βίας. Στην πραγματικότητα, οι άνθρωποι με σοβαρές ψυχικές παθήσεις είναι πιο πιθανό να γίνουν θύματα βίαιων πράξεων παρά να είναι οι δράστες. Η βίαιη συμπεριφορά των ατόμων με ψυχική διαταραχή οφείλεται στη μη λήψη των φαρμάκων, που αφήνει ανεξέλεγκτες τις παραληρηματικές ιδέες των σοβαρών ψυχικών νόσων, και στην έλλειψη περιβαλλοντικής στήριξης και αποδοχής» (σελ. 29).  

 

 

Νέλλη Διαμαντοπούλου. 2016. Η ψυχική διαταραχή στον κινηματογράφο. Αιγόκερως.

  

Κουραβάνας Νικόλαος & Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc.

 

Κινηματογραφοθεραπεία

Οι ταινίες, η προβολή και η συζήτηση σχετικά με αυτές μπορούν να χρησιμοποιηθούν για θεραπευτικούς και εκπαιδευτικούς σκοπούς. Το κοινό στοιχείο ανάμεσα στην ψυχοθεραπεία και τον κινηματογράφο είναι η βαθιά και έντονη επίδραση που άσκησαν στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την πραγματικότητα γύρω μας και τον εαυτό μας. 

Ένα βασικό ερώτημα είναι ποιες είναι οι ευεργετικές και οι βλαβερές συνέπειες των τρόπων με τους οποίους οι ψυχοθεραπευτές και οι ασθενείς απεικονίζονται σε ταινίες και τηλεοπτικά προγράμματα; Τι ψυχολογικές λειτουργίες δημιουργούνται μέσα από την παρακολούθηση μιας ταινίας από τον ασθενή; Μπορεί κάποιες ταινίες που απεικονίζουν θετικές και αισιόδοξες πτυχές του ατόμου να αποτελέσουν έμπνευση για αλλαγή στη ζωή του ατόμου;

Τις περισσότερες από τις ταινίες που παρακολουθούμε τις ξεχνάμε γρήγορα. Ωστόσο, υπάρχουν ταινίες ή στιγμιότυπα από ταινίες (σκηνές ταινιών) ή χαρακτήρες ταινιών που δεν μπορούμε να ξεχάσουμε ή έχουμε ταυτιστεί και θέλουμε να θυμόμαστε. Πολύ συχνά, σκέψεις, συναισθήματα, αναμνήσεις και φαντασιώσεις του θεραπευόμενου μπορεί να προέρχονται από μια ταινία που είδε κάποια στιγμή στη ζωή του. Μέσα από ερωτήσεις που αφορούν ταινίες, στο πλαίσιο της ψυχοθεραπείας, μπορούν να προβληθούν οι πολιτιστικές επιρροές που διαμόρφωσαν την αίσθηση του εαυτού και των αξιών. Τέτοιου είδους ερωτήσεις είναι οι εξής: «Ποιοι ήταν οι ήρωες ή οι ηρωίδες της παιδικής σας ηλικίας;», «Ποια χαρακτηριστικά μοιράζονταν; Τι θα θέλατε να μιμηθείτε και να ταυτιστείτε μαζί τους;», «Σε ποιες ταινίες οι χαρακτήρες σου έδωσαν εικόνες για το ποιος ήλπιζες να γίνεις ή φοβόσουν να γίνεις;» και «Ήταν οι αρχικές σου προσδοκίες για το πώς λειτουργεί η θεραπεία επηρεασμένες από μια ταινία ή ένα τηλεοπτικό πρόγραμμα;».

 

Στο πλαίσιο της κινηματογραφοθεραπείας, επιλέγονται ταινίες που προτείνονται στους θεραπευόμενους ώστε να συζητηθούν στη συνέχεια και να αποτελέσουν μέσο για την πραγματοποίηση συγκεκριμένων θεραπευτικών στόχων. Πρωταρχικός στόχος των θεραπευτών που συνδέονται με τη θετική ψυχολογία είναι η προώθηση των δυνατών χαρακτήρων και των αρετών, δίνοντας έμφαση στην ανθεκτικότητα, που είναι μια δύναμη του χαρακτήρα που ενισχύει την ικανότητα του ατόμου να αντιμετωπίζει σωματικά και ψυχολογικά γεγονότα που υπονομεύουν την αίσθηση της ασφάλειας και της προστασίας. Μια σημαντική πτυχή της ανθεκτικότητας είναι πώς θα καταφέρει το άτομο να ξεπεράσει τις αντιξοότητες και το άγχος και να νιώσει ασφάλεια και ηρεμία. Η ανάπτυξη της ανθεκτικότητας παίζει ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στην οικογενειακή ψυχοθεραπεία, όπου τα μέλη των οικογενειών αντιμετωπίζουν οικονομικές κρίσεις, αποτυχίες, απογοητεύσεις και σοβαρές ασθένειες.

Για παράδειγμα η προβολή και η συζήτηση ταινιών, όπως η ταινία “Little Miss Sunshine” (2006), μπορεί να χρησιμοποιηθεί στην πρακτική της συστηματικής οικογενειακής θεραπείας, καθώς απεικονίζει με αίσθηση του χιούμορ, μια οικογένεια που παραμένει ήρεμη και επιμένει σε πολλαπλές κρίσεις και αναποδιές. Το γέλιο, η αίσθηση του ανόητου και του ανάλαφρου οδηγούν το άτομο σε μείωση των ανεπιθύμητων και επώδυνων συναισθημάτων, όπως κατάθλιψη και άγχος ή ενθάρρυνση των θεραπευόμενων να προσέξουν και να απολαύσουν τα θετικά συναισθήματα.

 

Geller, J.D. (2020), Introduction: Psychotherapy through the lens of cinema. Journal of Clinical Psychology, 76, 1423-1437.

 

Κουραβάνας Νικόλαος- Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc.

Βιβλιοθεραπεία

Από την οπτική της γνωσιακής- συμπεριφοριστικής προσέγγισης

 

Η ανάγνωση βιβλίων από τους θεραπευόμενους μπορεί να ενισχύσει ή να διατηρήσει την πρόοδό τους. Για να προταθεί βιβλιογραφία στους θεραπευόμενους αποτελεί προϋπόθεση να έχει διαβαστεί από τον ίδιο τον θεραπευτή. Η βιβλιοθεραπεία είναι η χρήση βιβλίων και αναγνωστικού υλικού ως ένα θεραπευτικό εργαλείο για την αντιμετώπιση θεμάτων ψυχικής υγείας.

Η βιβλιοθεραπεία για να έχει αποτέλεσμα θα πρέπει να χρησιμοποιηθεί σταδιακά και να βρεθούν τα κατάλληλα βιβλία που θα καλύπτουν τις ανάγκες των ατόμων αλλά και να χρησιμοποιηθεί το απαραίτητο υλικό. Η βιβλιοθεραπεία μπορεί να μειώσει τα συμπτώματα άγχους και κατάθλιψης, που είναι δύο βασικές καταστάσεις σε παιδιά, εφήβους και ενήλικες. Πολλές φορές η βιβλιοθεραπεία χρησιμοποιείται ως συμπληρωματική προσέγγιση σε άλλες ψυχοθεραπευτικές παρεμβάσεις, όπως η γνωσιακή- συμπεριφορική θεραπεία.

Έρευνες έχουν δείξει ότι η βιβλιοθεραπεία είναι πιο αποτελεσματική όταν συνδυάζει ανάγνωση και γραφή για την αντιμετώπιση της κατάθλιψης, παρά αν το άτομο διαβάζει γενικά βιβλία αυτοβοήθειας. Η βιβλιοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει μαθητές που έπεσαν θύμα σχολικού εκφοβισμού, καθώς και να αναπτύξει δεξιότητες αυτοφροντίδας και αυτοδιαχείρισης σε παιδιά, εφήβους, ενήλικες και άτομα της τρίτης ηλικίας. Το άτομο μέσα από την ανάγνωση ενός σχετικού βιβλίου περνά από ορισμένα στάδια, όπως την αναγνώριση, την κάθαρση και την ενδοσκόπηση.

Η ανάγνωση βιβλίων προκαλεί νοητική διέγερση, κρατώντας το μυαλό ενεργό και αφοσιωμένο, ενώ βοηθάει στη βελτίωση της μνήμης και των γνωστικών ικανοτήτων. Η ανάγνωση προσφέρει πληροφορίες, ιδέες και προοπτικές, αυξάνοντας την κατανόηση του κόσμου και εμβαθύνοντας σε σημαντικά θέματα. Μέσα από τα βιβλία αποκτούμε περισσότερο λεξιλόγιο και βελτιώνουμε τις γλωσσικές μας δεξιότητες, ενώ είναι ένας πολύ καλός τρόπος χαλάρωσης και μείωσης του άγχους. Η ανάγνωση μας εκθέτει σε ποικίλες προοπτικές και εμπειρίες, που μπορούν να μας βοηθήσουν να αναπτύξουμε δεξιότητες και να βελτιώσουμε την ικανότητα να παραμείνουμε συγκεντρωμένοι στις εργασίες. Η ανάγνωση βελτιώνει τις δεξιότητες γραφής, εκθέτοντας το άτομο σε διαφορετικά στυλ και τεχνικές γραφής.

 

Πηγή:

https://www.booktherapy.io/blogs/book-therapys-ask-the-bibliotherapist-blog/is-bibliotherapy-effective.

Κουραβάνας Νικόλαος- Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc.

Μουσειο-θεραπεία

Πόσο ψυχοθεραπευτική μπορεί να είναι η επίσκεψη σε μουσεία;

 

Τα τελευταία χρόνια τα μουσεία έχουν κάνει μια σημαντική μεταστροφή και από χώρους εκθέσεων έχουν μετατραπεί σε εκπαιδευτικούς και κοινωνικούς φορείς, διοργανώνοντας ένα σύνολο από βιωματικές δραστηριότητες, περιλαμβάνοντας εργαστήρια, θεατρικό παιχνίδι, αλληλεπίδραση και μαθήματα σεμιναριακού τύπου.

Στο πλαίσιο της θεραπείας μέσω τέχνης (art therapy) πραγματοποιείται μια σύνδεση ανάμεσα στο λεκτικό και στο μη λεκτικό, στο συνειδητό και στο ασυνείδητο, στον εσωτερικό κόσμο και στην εξωτερική πραγματικότητα. Μέσω της τέχνης και χρησιμοποιώντας διάφορες τέχνες και υλικά (ζωγραφική, μουσική, κολάζ, φωτογραφία, γλυπτική, άμμο, χορός, μουσεία), το άτομο μπορεί να εκφράσει, να επεξεργαστεί και να αναγνωρίσει σκέψεις, συναισθήματα και διάφορα ζητήματα που συνδέονται με δυσκολίες που αντιμετωπίζει.

Σε χώρους μουσείων μπορούν οι ψυχοθεραπευτές να διοργανώσουν ομάδες ψυχοθεραπείας δίνοντας τη δυνατότητα μιας δυναμικής αλληλεπίδρασης ανάμεσα στους θεραπευτές και τους θεραπευόμενους και την ευρύτερη κοινότητα που πλαισιώνει το μουσείο. Οι θεραπευόμενοι έχουν την ευκαιρία να αλληλεπιδράσουν με τα αντικείμενα του μουσείου, τα οποία μπορεί να διευκολύνουν τη θεραπευτική διαδικασία. Τα μουσεία παρέχουν στους ανθρώπους επιλογές σχετικά με το πώς θέλουν να αλληλεπιδράσουν με τις συλλογές και να κινηθούν μέσα στον χώρο με τα εκθέματα. Μέσα στην ομάδα μπορούν να συζητηθούν και να επεξεργαστούν διάφορες απόψεις και απαντήσεις που θα εκφραστούν. Τα μουσεία αποτελούν μέρος της κοινότητας, για αυτό οι ψυχοθεραπευτές μέσω τέχνης μπορούν να δημιουργήσουν στους θεραπευόμενους την αίσθηση ότι ανήκουν στην κοινότητα και αλληλεπιδρούν με διάφορους τρόπους μαζί της. Οι θεραπευόμενοι γίνονται αντικείμενο σεβασμού και νιώθουν σημαντικοί και ξεχωριστοί, ενώ βρίσκονται σε μια σχέση όπου μπορούν να έχουν έναν ενεργό ρόλο.

Τα εκθέματα έχουν κάποια νοήματα και οι άνθρωποι που έρχονται σε επαφή μαζί τους μπορούν να τα αναγνωρίσουν, να μάθουν την ιστορία τους και την ιστορία των καλλιτεχνών. Μέσα από τις ιστορίες των εκθεμάτων, οι θεραπευόμενοι μπορούν να αντλήσουν κάποια πρότυπα, κάποια παραδείγματα για τους ίδιους ή και ένα νέο αφήγημα για τη δική τους ζωή. Μέσα από αυτή την αλληλεπίδραση μπορούν να εμπνευστούν, να σκεφθούν, να ονειρευθούν… να πουν πράγματα που σκέφτονται και συναισθήματα που βιώνουν. Μέσα από νέες ιστορίες και νοήματα, ορισμένοι θεραπευόμενοι μπορεί να αλλάξουν τον τρόπο που βλέπουν τα πράγματα και αντιμετωπίζουν διάφορες καταστάσεις. Επίσης, μέσα από εικόνες και εκθέματα που βλέπουν οι θεραπευόμενοι συνειδητοποιούν ότι όλοι βλέπουν το ίδιο αλλά έχουν μια διαφορετική εμπειρία και οπτική. Η ενασχόληση των ατόμων με ένα κοινό θέμα στο πλαίσιο της ομάδας, στον χώρο του μουσείου, τους δίνει την αίσθηση του ανήκειν, της συνεργασίας, της αλληλεπίδρασης… αυξάνοντας την προσωπική αυτονομία και ταυτόχρονα την κοινωνική συμμετοχή.

 

Πηγή:

Watson, E., Coles, A. & Jury, H. (2021). ‘A space that worked for them’: museum-based art psychotherapy, power dynamics, social inclusion and autonomy. International Journal of Art Therapy, 26 (4), https://doi.org/10.1080/17454832.2020.1866046.  

 

Κουραβάνας Νικόλαος- Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc.