Η αδυσώπητη σκέψη των «μη πεπραγμένων»…

Μια εσωτερική δύναμη που μας ανυψώνει!

 

Αναφέρει ο διάσημος Γάλλος φιλόσοφος, ελληνιστής και σινολόγος Φρανσουά Ζυλλιέν στο βιβλίο του με τίτλο: «Εγκώμιο της απραξίας», τα εξής παρακάτω:

«Υπάρχει άραγε κανείς που μετά από μια κοπιαστικότατη μέρα εντατικής εργασίας όπου “έκανε” πολλά, δεν αναφώνησε το βράδυ αποκαμωμένος: “Αχ, κι όλα όσα δεν έκανα!”; Ας στραφούμε λοιπόν στην εμπειρία μας: όσο περισσότερα “κάνουμε”, όσο περισσότερο “πράττουμε”, τόσο περισσότερο φέρνουμε στο φως, γύρω από τα “πεπραγμένα” μας, όσα δεν κάναμε, εκείνα που δεν έγιναν - το πεδίο του “μη πεπραγμένου”. » (Ζυλλιέν, 2013).

Θα λέγαμε ότι η συγκεκριμένη παράγραφος πραγματεύεται ένα βαθύ φιλοσοφικό ζήτημα: τη σχέση ανάμεσα στην ανθρώπινη πράξη και στη συνειδητοποίηση όσων παραμένουν ανεκπλήρωτα. Ο Ζυλλιέν δεν επιχειρεί να διατυπώσει μια αφηρημένη θεωρία, αλλά ξεκινά από μια εμπειρία που είναι σχεδόν καθολική, τουλάχιστον στους ανθρώπους του Δυτικού κόσμου. Με το ρητορικό ερώτημα «Υπάρχει άραγε κανείς που μετά από μια κοπιαστικότατη μέρα εντατικής εργασίας όπου "έκανε" πολλά, δεν αναφώνησε το βράδυ αποκαμωμένος: "Αχ, κι όλα όσα δεν έκανα!";» καλώντας τον αναγνώστη να αναγνωρίσει τον εαυτό του σε μια γνώριμη και οικεία κατάσταση. Παρόλο που η ημέρα υπήρξε γεμάτη προσπάθεια και παραγωγικότητα, το κυρίαρχο συναίσθημα δεν είναι η πληρότητα, αλλά η αίσθηση ότι απομένουν ακόμη πράγματα να πραγματοποιηθούν, πράγματα που «έπρεπε» να γίνουν.

Στη συνέχεια ο Ζυλλιέν στρέφεται στην ίδια την ανθρώπινη εμπειρία ως μέσο επιβεβαίωσης της σκέψης του. Αντί να στηριχθεί σε θεωρητικά επιχειρήματα, προτείνει να παρατηρήσουμε τι πραγματικά συμβαίνει στη ζωή μας. Διατυπώνει τότε ένα παράδοξο: όσο περισσότερο πράττουμε και όσο περισσότερα κατορθώνουμε, τόσο περισσότερο συνειδητοποιούμε όσα δεν έχουμε ακόμη κάνει. Η κοινή λογική θα οδηγούσε στο συμπέρασμα ότι όσο περισσότερες υποχρεώσεις ολοκληρώνουμε, τόσο λιγότερες απομένουν. Ωστόσο, η πραγματικότητα της ανθρώπινης εμπειρίας φαίνεται να λειτουργεί διαφορετικά. Κάθε πράξη δεν κλείνει έναν κύκλο· αντίθετα, ανοίγει νέους ορίζοντες και αποκαλύπτει νέες δυνατότητες ή προκλήσεις.

Η φράση «φέρνουμε στο φως» είναι ιδιαίτερα σημαντική. Δεν σημαίνει ότι δημιουργούμε περισσότερες υποχρεώσεις, αλλά ότι αποκαλύπτουμε εκείνες που μέχρι τότε παρέμεναν αόρατες. Πριν αναλάβει κανείς ένα έργο, συχνά αγνοεί τις πολλές διαστάσεις και τις συνέπειές του. Μόλις όμως αρχίσει να δρα, αντιλαμβάνεται νέες ανάγκες, νέες προοπτικές και νέες ευθύνες. Έτσι, η ίδια η πράξη διευρύνει την επίγνωση του ανθρώπου και τον κάνει να βλέπει έναν πολύ μεγαλύτερο κόσμο από εκείνον που φανταζόταν αρχικά.

Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι έννοιες «πεπραγμένα» και «μη πεπραγμένα». Τα «πεπραγμένα» είναι όλα όσα έχουν ήδη πραγματοποιηθεί, τα αποτελέσματα της ανθρώπινης δράσης. Αντίθετα, τα «μη πεπραγμένα» δεν αναφέρονται μόνο στις εκκρεμότητες της καθημερινότητας, αλλά σε ολόκληρο το πεδίο των δυνατοτήτων που παραμένουν ακόμη ανοιχτές. Είναι όλα όσα θα μπορούσαν να γίνουν, όσα δεν έχουν ακόμη πραγματοποιηθεί, αλλά εξακολουθούν να υπάρχουν ως δυνατότητες μπροστά στον άνθρωπο. Όσο αυξάνονται τα πεπραγμένα, τόσο γίνεται πιο ευδιάκριτο αυτό το απέραντο πεδίο των μη πεπραγμένων.

Η σκέψη αυτή δεν αφορά μόνο τη φιλοσοφία, αλλά και την ψυχολογία του ανθρώπου. Συχνά οι πιο δραστήριοι και δημιουργικοί άνθρωποι είναι εκείνοι που αισθάνονται περισσότερο ότι δεν προλαβαίνουν να ολοκληρώσουν όσα επιθυμούν. Αυτό δεν συμβαίνει επειδή εργάζονται λιγότερο ή αποτυγχάνουν, αλλά επειδή η συνεχής δράση, τους επιτρέπει να αντιλαμβάνονται ολοένα περισσότερες δυνατότητες και περισσότερους στόχους. Με άλλα λόγια, όσο διευρύνεται η γνώση και η εμπειρία τους, τόσο διευρύνεται και η επίγνωση όσων παραμένουν ακόμη ανεξερεύνητα ή ανολοκλήρωτα.

Σε βαθύτερο επίπεδο, το θέμα που θίγει ο Ζυλλιέν εκφράζει μια αισιόδοξη αλλά και απαιτητική αντίληψη για την ανθρώπινη ύπαρξη. Η ζωή δεν είναι μια διαδικασία που κάποτε ολοκληρώνεται οριστικά, ούτε υπάρχει μια στιγμή κατά την οποία ο άνθρωπος μπορεί να ισχυριστεί ότι «τα έκανε όλα». Αντίθετα, κάθε επίτευγμα αποτελεί την αφετηρία νέων δυνατοτήτων, κάθε απάντηση γεννά νέα ερωτήματα και κάθε τέλος ανοίγει έναν καινούργιο δρόμο δημιουργίας. Τα «μη πεπραγμένα» δεν είναι μόνο πηγές ανησυχίας ή άγχους· είναι συγχρόνως η απόδειξη ότι η ανθρώπινη ζωή παραμένει ανοιχτή, δημιουργική και γεμάτη προοπτικές ή νέες προκλήσεις.

Εν κατακλείδι, ο Ζυλλιέν αναδεικνύει το παράδοξο της ανθρώπινης δράσης: όσο περισσότερο πράττει ο άνθρωπος, τόσο περισσότερο αντιλαμβάνεται την απεραντοσύνη όσων απομένουν να πραγματοποιηθούν. Η πράξη, επομένως, δεν περιορίζει τον ορίζοντα των δυνατοτήτων, αλλά τον διευρύνει. Η συνειδητοποίηση των «μη πεπραγμένων» δεν αποτελεί ένδειξη αποτυχίας ή ανεπάρκειας, αλλά φυσική συνέπεια της δημιουργικής πορείας του ανθρώπου, ο οποίος, μέσα από κάθε έργο που ολοκληρώνει, ανακαλύπτει νέους στόχους, νέες ευθύνες και νέες δυνατότητες για δημιουργία. Ίσως, τελικά η αδυσώπητη σκέψη των μη πεπραγμένων, να αποτελεί εκείνη τη δύναμη που μας ωθεί σε κυνήγι νέων στόχων και που μας κινητοποιεί προς μια συνεχή εξέλιξη. Ίσως αυτή η δύναμη των μη πεπραγμένων να ερμηνεύει τους ανθρώπους που έχουν άσβεστη δίψα για σπουδές, για επαγγελματική ανέλιξη, για διαρκή σωματική, πνευματική και ψυχική ανάταση.

 

Πηγή:

Φ. Ζυλλιέν, 2013, Εγκώμιο της απραξίας, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.

 

Νίκος Κουραβάνας - Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.