Το έργο διδάχθηκε το 423 π.Χ. και απέτυχε στους δραματικούς αγώνες. Η υπόθεση περιστρέφεται γύρω από τη σύγκρουση του πατέρα, Στρεψιάδη, με τον γιο του, Φειδιππίδη. Ο Στρεψιάδης είναι ένας τσιγκούνης χωρικός, ενώ ο γιος του ένας κομψευόμενος και σπάταλος νέος.
Πιεσμένος από τα χρέη του, ο Στρεψιάδης μαθαίνει για το φροντιστήριο του Σωκράτη και του Χαιρεφώντα, όπου διδάσκονται τα τεχνάσματα της ρητορικής. Ελπίζει ότι ο γιος του θα μάθει να ξεγελά τους δανειστές του στα δικαστήρια, ώστε να αποφύγει την αποπληρωμή των χρεών. Ο Φειδιππίδης αρνείται να φοιτήσει και έτσι ο Στρεψιάδης αποφασίζει να γίνει ο ίδιος μαθητής. Ο Σωκράτης τον μυεί στις διδασκαλίες του, όμως ο Στρεψιάδης αδυνατεί να κατανοήσει όσα διδάσκεται και τελικά αποβάλλεται από το φροντιστήριο.
Στη συνέχεια πείθει τον Φειδιππίδη να φοιτήσει. Πατέρας και γιος παρακολουθούν την αντιπαράθεση του Δίκαιου και του Άδικου Λόγου, δύο συμβολικών μορφών που εκπροσωπούν δύο διαφορετικές αντιλήψεις για την αγωγή. Ο Δίκαιος Λόγος υπερασπίζεται την ηθική, την πειθαρχία και τις παραδοσιακές αξίες, ενώ ο Άδικος Λόγος προβάλλει τη δύναμη της ρητορικής, που μπορεί να δικαιολογήσει ακόμη και το άδικο. Τελικά ο Φειδιππίδης επιλέγει να μαθητεύσει κοντά στον Άδικο Λόγο.
Αρχικά ο Στρεψιάδης φαίνεται να πετυχαίνει τον σκοπό του, καθώς χρησιμοποιεί όσα έμαθε για να απομακρύνει τους δανειστές του χωρίς να πληρώσει. Σύντομα όμως έρχεται αντιμέτωπος με τις συνέπειες των επιλογών του. Ο Φειδιππίδης χρησιμοποιεί τη ρητορική για να δικαιολογήσει ακόμη και τη βία απέναντι στον πατέρα του, γεγονός που οδηγεί τον Στρεψιάδη σε μετάνοια. Συνειδητοποιώντας το λάθος του, βάζει φωτιά στο φροντιστήριο του Σωκράτη και αναγκάζει εκείνον και τους μαθητές του να τραπούν σε φυγή.
Στο έργο παρουσιάζεται η αντίθεση ανάμεσα στην παραδοσιακή και τη νέα παιδεία. Η παραδοσιακή εκπαίδευση καλλιεργούσε την πειθαρχία, τις αρετές και την προσφορά προς την πόλη, χωρίς όμως να ενισχύει ιδιαίτερα την κριτική σκέψη. Οι σοφιστές, αντίθετα, προώθησαν τη γνώση και τη ρητορική, προσφέροντας στους νέους νέα πνευματικά ερεθίσματα. Στις Νεφέλες ο Σωκράτης παρουσιάζεται να ασχολείται με την αστρονομία, τη μετεωρολογία, τη γεωλογία και τη γραμματική, ως μέρος της πνευματικής εκπαίδευσης που οδηγεί στη ρητορική.
Ο Αριστοφάνης παρουσιάζει τον Στρεψιάδη να προσεγγίζει αυτή τη γνώση με ανέντιμο σκοπό. Εγκαταλείπει εύκολα τις παραδοσιακές αντιλήψεις, πιστεύοντας ότι η νέα διδασκαλία θα του επιτρέψει να επιτύχει χωρίς ηθικούς φραγμούς. Παράλληλα, στο έργο δεν προβάλλεται κάποια κοινωνική χρησιμότητα της διδασκαλίας του Σωκράτη, γεγονός που φανερώνει την κριτική στάση του Αριστοφάνη απέναντι στη σοφιστική και στον ορθολογικό τρόπο σκέψης. Ωστόσο, η κωμική διάθεση του ποιητή μετριάζει την αυστηρότητα αυτής της κριτικής.
Η εικόνα του Σωκράτη στις Νεφέλες δεν συμφωνεί με όσα γνωρίζουμε από άλλες πηγές. Ο Πλάτωνας και ο Ξενοφών παρουσιάζουν έναν φιλόσοφο που ήταν αντίθετος στα ρητορικά τεχνάσματα και στη διδασκαλία επί πληρωμή, ενώ παρέμενε πιστός στις αξίες της δημοκρατίας. Ο Αριστοφάνης αποδίδει στον Σωκράτη ιδέες και συνήθειες που ανήκαν περισσότερο στους σοφιστές, παραβλέποντας εκείνα τα χαρακτηριστικά που τον ξεχώριζαν.
Πιθανότατα ο ποιητής επέλεξε να παρουσιάσει τον Σωκράτη ως χαρακτηριστικό εκπρόσωπο της σοφιστικής επειδή συνδεόταν με νέους αριστοκρατικής καταγωγής, όπως ο Αλκιβιάδης. Έτσι, στο έργο ταυτίζεται με τους σοφιστές και γίνεται το σύμβολο του νέου πνεύματος που, κατά τον Αριστοφάνη, απειλούσε τις παραδοσιακές αξίες της αθηναϊκής κοινωνίας.
Την εποχή εκείνη τα φιλοσοφικά και επιστημονικά ενδιαφέροντα συνδέονταν συχνά, στα μάτια του απλού κόσμου, με τη ρητορική και την πολιτική φιλοδοξία. Παράλληλα, η ανάπτυξη της επιστημονικής σκέψης αμφισβητούσε τις παραδοσιακές θρησκευτικές αντιλήψεις, προκαλώντας ανησυχία σε πολλούς πολίτες. Ο Αριστοφάνης εκφράζει αυτή την ανησυχία, υπερασπιζόμενος τα έθιμα και τις αξίες του παρελθόντος, γεγονός που δίνει στο έργο έναν έντονα συντηρητικό χαρακτήρα.
Παρά τις ιστορικές ανακρίβειες, οι Νεφέλες αποτελούν σημαντικό έργο, γιατί μέσα από τη σάτιρα παρουσιάζουν τη σύγκρουση ανάμεσα στην παράδοση και την καινοτομία. Η αντιπαράθεση του Δίκαιου και του Άδικου Λόγου συμβολίζει τη σύγκρουση δύο διαφορετικών τρόπων αγωγής και δύο αντιλήψεων για την κοινωνία. Ο Αριστοφάνης υποστηρίζει ότι η εγκατάλειψη της ηθικής και η χρήση της γνώσης χωρίς αξίες οδηγούν στην παρακμή, ενώ για να πετύχει το κωμικό αποτέλεσμα διαστρεβλώνει σκόπιμα την προσωπικότητα του ιστορικού Σωκράτη και ασκεί παράλληλα κριτική στον Ευριπίδη και στη σοφιστική.
Οι Νεφέλες του Αριστοφάνη είναι ένα πολύ αξιόλογο έργο, διότι, μέσα από το χιούμορ και τη σάτιρα, θέτουν διαχρονικά ερωτήματα για την παιδεία, την ηθική και τη σωστή χρήση της γνώσης. Το έργο δείχνει ότι η εξυπνάδα και η ρητορική, όταν χρησιμοποιούνται χωρίς αξίες, μπορούν να οδηγήσουν στην αδικία και στη διάλυση των ανθρώπινων σχέσεων. Ο σημερινός θεατής διδάσκεται τη σημασία της κριτικής σκέψης, της υπευθυνότητας και του σεβασμού απέναντι στους άλλους. Παράλληλα, αντιλαμβάνεται τις συνέπειες της απληστίας και της ανεντιμότητας. Σε ψυχολογικό επίπεδο, η κωμωδία προσφέρει γέλιο και αποφόρτιση, ενώ ταυτόχρονα ενισχύει τον προβληματισμό και την αυτογνωσία, βοηθώντας τον άνθρωπο να αναθεωρήσει τις επιλογές και τις αξίες του.
Πηγές:
Ε. Ανδριανού, Π. Ξιφαρά, Αρχαίο Ελληνικό Θέατρο, Ο Δραματικός Λόγος από τον Αισχύλο ως τον Μένανδρο, Ε.Α.Π., Πάτρα 2001, σ.125.
F.M. Cornford, Η Αττική Κωμωδία, μτφρ. Λ. Ζενάκος, τρίτη έκδοση, εκδ. Δημ. Ν. Παπαδήμα, Ιπποκράτους 8, Αθήνα 1993, στο Παράλληλα Κείμενα, για τη θεματική ενότητα ‘Αρχαίο Ελληνικό Θέατρο’, Ε.Α.Π., Πάτρα 2006, σ.σ. 204,205.
K.J. Dover, Η Κωμωδία του Αριστοφάνη, μτφρ. Φάνης Ι. Κακριδής, 6η ανατύπωση, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής τραπέζης, Αθήνα 2005, σ.σ.147,148,149,150.
Νίκος Κουραβάνας - Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου