Εύκολα ή δύσκολα βρέφη;

Η ιδιοσυγκρασία διαφαίνεται σε πολλές διαστάσεις της συμπεριφοράς. Μία από τις θεμελιώδεις διαστάσεις της ιδιοσυγκρασίας είναι το επίπεδο δραστηριότητας, που αντανακλά το βαθμό της συνολικής κινητικότητας. Ορισμένα βρέφη είναι σχετικώς μαλθακά και οι κινήσεις τους είναι αργές και σχεδόν νωχελικές. Αντίθετα, το επίπεδο δραστηριότητας άλλων βρεφών είναι αρκετά υψηλό και εκφράζεται με έντονες, συνεχείς κινήσεις των ποδιών και των χεριών. 

Μια άλλη σημαντική διάσταση της ιδιοσυγκρασίας είναι η φύση και η ποιότητα της συναισθηματικής κατάστασης του βρέφους και συγκεκριμένα, ο βαθμός ευερεθιστότητάς του. Όπως στην περίπτωση του βρέφους, το παράδειγμα του οποίου αναφέρθηκε στην αρχή αυτής της ενότητας, ορισμένα βρέφη αναστατώνονται και κλαίνε εύκολα, ενώ άλλα είναι σχετικώς πιο ήρεμα. Τα ευερέθιστα βρέφη είναι νευρικά, αναστατώνονται εύκολα και , όταν αρχίζουν να κλαίνε, είναι δύσκολο για τους γονείς να τα ηρεμήσουν.

Σύμφωνα με τον Alexander Thomas & τη Stella Chess, που διεξήγαγαν μια μεγάλης κλίμακας έρευνα με μια ομάδα βρεφών, γνωστή ως Διαχρονική Έρευνα της Νέας Υόρκης, τα βρέφη μπορούν να ταξινομηθούν ιδιοσυγκρασιακά σε μία από τις παρακάτω τρεις γενικές κατηγορίες:

1)    Τα εύκολα βρέφη. Τα εύκολα βρέφη έχουν θετική ψυχική διάθεση. Οι σωματικές τους λειτουργίες δραστηριοποιούνται ανά τακτά χρονικά διαστήματα και μπορούν να προσαρμοστούν με ευκολία. Είναι σε γενικές γραμμές θετικά και δείχνουν ενδιαφέρον για νέες καταστάσεις. Επίσης, η ένταση των συναισθημάτων τους είναι μέτρια ή χαμηλή. Στην κατηγορία αυτή ανήκει το 40% περίπου (η συχνότερη κατηγορία) των βρεφών.

2)   Τα δύσκολα βρέφη. Τα δύσκολα βρέφη εκδηλώνουν αρνητικότερη διάθεση και δεν προσαρμόζονται εύκολα σε νέες καταστάσεις. Όταν έλθουν αντιμέτωπα με μια νέα κατάσταση , έχουν την τάση να αποσύρονται. Περί το 10% των βρεφών ανήκει σε αυτή την κατηγορία.

3)   Τα βραδυψυχικά βρέφη. Τα βραδυψυχικά βρέφη είναι αδρανή και εμφανίζουν σχετικά ήπιες αντιδράσεις στο περιβάλλον. Η διάθεσή τους είναι σε γενικές γραμμές αρνητική και αποσύρονται, όταν έλθουν αντιμέτωπα με νέες καταστάσεις, δείχνοντας αργή προσαρμογή. Περί το 15% των βρεφών ανήκουν σε αυτή την κατηγορία.

 

Οι συνέπειες της ιδιοσυγκρασίας: Πόσο σημαντική είναι η ιδιοσυγκρασία; 

Ένα εύλογο ερώτημα που απορρέει από τα ευρήματα για τη σχετική σταθερότητα της ιδιοσυγκρασίας είναι κατά πόσον ένα ιδιαίτερο είδος ιδιοσυγκρασίας είναι θετικό για την ανάπτυξη του ατόμου. Η απάντηση φαίνεται να είναι πως κανένα είδος ιδιοσυγκρασίας δεν είναι απόλυτα θετικό ή αρνητικό. Αντίθετα, η μακροσπρόθεσμη προσαρμογή του παιδιού εξαρτάται από το πόσο καλό είναι το «ταίριασμα» ανάμεσα στην ιδιοσυγκρασία του και στο είδος και τις απαιτήσεις του περιβάλλοντος στο οποίο ζει.

Επιπλέον, η ιδιοσυγκρασία φαίνεται να συνδέεται τουλάχιστον ελαφρώς με το είδος προσκόλλησης του βρέφους με το άτομο που το φροντίζει.

Οι πολιτιστικές διαφορές παίζουν επίσης, ρόλο ζωτικής σημασίας στις συνέπειες της ιδιοσυγκρασίας. Π.χ. ένα βρέφος που πιθανώς θεωρείται «δύσκολο» σε μια δυτική κοινωνία, ίσως να βρίσκεται σε πλεονεκτική θέση στη φυλή των Masai της Ανατολικής Αφρικής. Ο λόγος είναι ότι οι μητέρες στη φυλή αυτή θηλάζουν το βρέφος μόνον όταν αυτό είναι ανήσυχο και κλαίει. Έτσι, τα ευερέθιστα, πιο δύσκολα βρέφη, πιθανώς τρέφονται καλύτερα από ό, τι τα πιο ήρεμα, εύκολα βρέφη. Κατά συνέπεια, τα δύσκολα βρέφη μπορεί να έχουν καλύτερες προοπτικές ανάπτυξης (από τα εύκολα) κατά τη διάρκεια δυσμενών περιβαλλοντικών συνθηκών, όπως σε μια περίοδο ξηρασίας.

 

Feldman, S.R. 2019. Αναπτυξιακή ψυχολογία. Εκδόσεις Gutenberg.

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

Ο εαυτός της συμβολικής αλληλεπίδρασης

Μια παραλλαγή της ιδέας του συλλογικού εαυτού είναι η αναγνώριση ότι ο εαυτός αναφέρετε και διαμορφώνετε από την κοινωνική αλληλεπίδραση. Οι πρώτοι ψυχολόγοι, όπως ο William James διέκριναν μεταξύ του εαυτού ως αγωγού συνείδησης, δηλαδή του εγώ και του εαυτού ως αντικειμένου αντίληψης, δηλαδή του εμένα.

 

Η αναστοχαστική γνώση καθίσταται δυνατή γιατί το εγώ μπορεί να αντιλαμβάνεται το εμένα και επομένως οι άνθρωποι μπορούν να αντιλαμβάνονται το εμένα και επομένως οι άνθρωποι μπορούν να αντιλαμβάνονται τους εαυτούς τους. Οι άνθρωποι τείνουν να επαναδομούν το ποιοι είναι χωρίς να έχουν επίγνωση ότι το κάνουν και γενικά, αν και οι άνθρωποι μπορεί να έχουν επίγνωση του ποιοι είναι αναφορικά με τις στάσεις και τις προτιμήσεις τους, δεν είναι αρκετά καλοί στο να καταλάβουν πως έφτασαν σε αυτή τη γνώση.

Οι άνθρωποι έχουν μια αίσθηση του εμένα και σύμφωνα με τη συμβολική αλληλεπίδραση, ο εαυτός προκύπτει από την ανθρώπινη αλληλεπίδραση (Mead), η οποία είναι κατά μεγάλο μέρος συμβολική. Όταν αλληλεπιδρούμε με ανθρώπους το κάνουμε κυρίως μέσω λέξεων και μη λεκτικών νύξεων που είναι πλούσιες σε νόημα γιατί μπορούν να συμβολίζουν πολύ περισσότερα  από αυτά που είναι επιφανειακώς διαθέσιμα στην ίδια τη συμπεριφορά. Ο Mead πίστευε ότι η κοινωνία επηρεάζει τα άτομα μέσα από την αυτοθεώρηση και η αυτοθεώρηση αναδύεται και μεταβάλλεται συνεχώς μέσα από την αλληλεπίδραση μεταξύ των ανθρώπων.

Αυτή η αλληλεπίδραση εμπεριέχει σύμβολα που πρέπει να έχουν κοινό νόημα για να επικοινωνούνται αποτελεσματικά. Η αποτελεσματική αλληλεπίδραση επίσης βασίζεται στη δυνατότητα ανάληψης του ρόλου του άλλου ατόμου, που περιλαμβάνει το να βλέπει κάποιος τον εαυτό του όπως τον βλέπουν οι άλλοι- ως ένα κοινωνικό αντικείμενο, δηλαδή ως εμένα και όχι ως κοινωνικό υποκείμενο δηλαδή ως εγώ.

Επειδή οι άλλοι συχνά μας βλέπουν ως εκπροσώπους κατηγοριών, το εμένα είναι πιθανότητα  πιο συχνά αντιληπτό ως ένα συλλογικό εμένα, θα μπορούσαμε ακόμα και να το αντιληφθούμε ως εμάς. Οι συναινετικές αναπαραστάσεις του κόσμου σε κοινωνιακό επίπεδο συναλλάσσονται μέσα από τη συμβολική αλληλεπίδραση. Για να γίνει αυτό αποτελεσματικά πρέπει να μπούμε στη θέση του άλλου και να δούμε τον εαυτό μας όπως τον βλέπουν οι άλλοι.

Έτσι κατασκευάζουμε μια αυτοαντίληψη που αντικατοπτρίζει την κοινωνία στην οποία ζούμε, άρα έχουμε συγκροτηθεί κοινωνικά.  Η συμβολική αλληλεπίδραση προσφέρει ένα αρκετά εξεζητημένο και πολύπλοκο υπόδειγμα αυτοθεώρησης. Παρόλα αυτά παράγει μια εξαιρετικά ευθεία πρόβλεψη:

Επειδή η αυτοθεώρηση προέρχεται από την αντίληψη του εαυτού μας όπως τον βλέπουν οι άλλοι (κατοπτρικός εαυτός: ο εαυτός που προκύπτει όταν τον βλέπουμε όπως τον βλέπουν οι άλλοι).

 

Πηγή:

Hogg & Vaughan. 2010. Κοινωνική Ψυχολογία. Gutenberg.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

Διαβάζοντας το βιβλίο: «Τανγκό σε μπλε νύχτες»

Του Βασίλη Μανουσάκη

 

«Ήθελε κότσια να αγαπήσεις την Πιλάρ. Ήθελε και πολύ αλκοόλ. Μα κυρίως κότσια. Όπως χρειάζεται για τις πραγματικές γυναίκες. Όπως χρειάζεται για αυτές που σου μαθαίνουν ότι υπάρχεις. Δεν καταλήξαμε ποτέ σε κάποιο κρεβάτι με την Πιλάρ. Δεν της μίλησα ποτέ, άλλωστε, για να το προτείνω. Έπλεκε τα δάχτυλά της στα δικά μου κι έπαιρνα αίμα, καρδιά, φωνή, φως μέσα από τις φλέβες της, που διαγράφονταν στα λευκά της χέρια. Εκεί, για μια ώρα κάθε βράδυ, επί τρεις μήνες…» Ένα βιβλίο με μικρά διηγήματα, ωστόσο με μεγάλα νοήματα. Διηγήματα γραμμένα για ανθρώπους που αγαπούν να γεύονται τη ζωή είτε πονούν εσωτερικά, είτε δεν πρόκειται να εκπληρωθούν τα όνειρά τους τελικά.

Μια συλλογή διηγημάτων με μεγάλα νοήματα. Διηγήματα γραμμένα για ανθρώπους που αγαπούν να γεύονται τη ζωή είτε πονούν εσωτερικά, είτε δεν πρόκειται να εκπληρωθούν τα όνειρά τους τελικά. (Από το οπισθόφυλλο του βιβλίου).

«Είχε περάσει ο καιρός που έκανα έρωτα με το σώμα. Τώρα, το μυαλό κυριαρχούσε. Ο έρωτας, άλλωστε, δεν είναι παρά η προέκταση των σκέψεών σου. Όσο πιο ελεύθερες και γοητευτικές, τόσο πιο πολύ φλόγα βγάζει το σώμα σου» (σελ. 11).

«Οι αναμνήσεις μένουν μαζί σου, είναι πάντα αληθινές, ανεξάρτητα πόσο εξευγενίστηκαν…

Οι αναμνήσεις σε ταξιδεύουν σε μέρη που είχες πάει, αλλά μοιάζει να μην έφυγες ποτέ από κει…» (σελ. 59).

 

Μανουσάκης, Β. (2024). Τανγκό σε μπλε νύχτες. Εκδόσεις Πηγή.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

Διαβάζοντας το βιβλίο: «Μην ανησυχείς, μαμά, μεγάλωσα πια»

Της Νίκης Σαλπαδήμου

 

«Για να στεφθούν με επιτυχία οι στόχοι, που αφορούν το μέλλον κάθε νέου, απαιτούνται θυσίες μικρές ή μεγαλύτερες. Η ηρωίδα του βιβλίου από νωρίς έθεσε τον στόχο της, Πανεπιστήμιο στην Αθήνα, και έκανε πολλές θυσίες για να τον πετύχει. Όταν ήρθε η επιτυχία, εκτός από ικανοποίηση, ένιωσε κι ένα πρωτόγνωρο αίσθημα ελευθερίας. 

Επιπλέον αναγνώρισε ότι χρωστούσε πολλά στον εαυτό της, όσα είχε παραμερίσει και θυσιάσει για να κάνει τ’ όνειρό της πραγματικότητα. Για την ηρωίδα μας η ζωή έξω από τους τοίχους ήταν μια άγνωστη. Όσο για τον έρωτα αυτός κι αν της ήταν άγνωστος. Ελάχιστα γνώριζε για το άλλο φύλο κι αυτά από κουβέντες συμμαθητριών της, που ήταν ξεσκολισμένες από νωρίς στο παιχνίδι με τ’ αγόρια, ενώ εκείνη σίγουρα φάνταζε στα μάτια τους «μωρά παρθένος».

Τώρα όμως είναι ανυπόμονη, δεν θέλει να χάνει καθόλου χρόνο. Τον άγνωστο αυτόν κόσμο θα τον εξερευνήσει και δεν θ’ αφήσει την άγνοιά της να γίνει εμπόδιο στα σχέδιά της. Οι διακοπές στο Ρέθυμνο, δώρο της μαμάς της, θ’ αποτελέσουν το εφαλτήριο για το μεγάλο άλμα στην πραγματική ζωή και στην περιπέτεια του έρωτα» (από το οπισθόφυλλο του βιβλίου).

 

«Μια σχέση για να έχει μια κάπως στέρεα βάση, πρέπει να στηρίζεται στην ειλικρίνεια και στη συνεννόηση. Και να, που τούτη τη στιγμή εγώ αναρωτιέμαι, και δικαίως, πόσο ειλικρινής είναι απέναντί μου; Το συνεννοήσιμος δεν τον βλέπω, σηκώθηκε και έφυγε από την Αθήνα χωρίς να μου πει λέξη. Άλλες φορές μιλάει και μάλιστα χωρίς σταματημό, τώρα δεν έστειλε ούτε μήνυμα για να μου πει ότι φεύγει. Αλήθεια αν το έκαναν εγώ θα του άρεσε;» (σελ. 261).

 

Σαλπαδήμου, Ν. 2021. Μην ανησυχείς, μαμά, μεγάλωσα πια. Εκδόσεις Αγγελάκη.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.

 

Διαβάζοντας το βιβλίο: Μεγαλώνοντας [με] το παιδί μου

Του Κώστα Γκοτζαμάνη

 

Σύμφωνα με το οπισθόφυλλο του βιβλίου: «Αυτό το βιβλίο είναι μια γεύση από τη δουλειά του Κώστα Γκοτζαμάνη με την οικογένεια, από την απόφασή του να σταθεί δίπλα στους γονείς που θέλουν να μεγαλώσουν οι ίδιοι, δίνοντας έναν αγώνα να μεγαλώσουν ελεύθερα παιδιά. 

 

Η αφοσίωσή του σ’ αυτό τον στόχο και οι αφηγηματικές του αρετές τον βοήθησαν να γράψει ένα βιβλίο εύληπτο, χωρίς θεωρητική ορολογία, που θα το έκανε απρόσιτο και δύσχρηστο. Το βιβλίο του καταλήγει να είναι ένας σύγχρονος οδηγός επιβίωσης για οικογένειες και άτομα. Χωρίς να το δηλώνει, οδηγεί τον αναγνώστη να κάνει τη διάκριση μεταξύ ευτυχίας και επιτυχίας, μεταξύ ρόλου και προσώπου-εαυτού, διευρύνει τη ζωή για τον καθένα. Ο αναγνώστης, ακόμα κι αν βρίσκεται σε αδιέξοδο, επανατοποθετείται και ανακαλύπτει μόνος του ότι αυτό που του φαινόταν ως αδιέξοδο μπορεί να είναι μια ευκαιρία. Το βιβλίο δεν αφήνει ερωτηματικά, με οξυδέρκεια ανατέμνει τις οικογενειακές σχέσεις χωρίς να κατηγορεί κανέναν, αφήνει να διαφανούν οι λύσεις και οι ατομικές ευθύνες, αποφεύγει τον διδακτισμό, έχει ύφος χαλαρό, χωρίς να κάνει εκπτώσεις στη διεισδυτικότητα και την αντικειμενικότητα. Και επιπλέον, οι σελίδες του είναι εμποτισμένες με αστείρευτο χιούμορ και άκρως μεταδοτικό κέφι για ζωή!».

Ένα ενδιαφέρον απόσπασμα του βιβλίου περιγράφει τον εαυτό αναφέροντας:

«Για να καταλάβουμε αυτό που συμβαίνει σήμερα στον κόσμο και στον Εαυτό μας, χρειαζόμαστε να έχουμε τη γνώση για ότι μας οδήγησε ως εδώ, χρειαζόμαστε δηλαδή την ιστορία. Έχουμε μάθει να θεωρούμε την ιστορία μια επιστήμη που ασχολείται με το παρελθόν, με όσα έχουν ήδη συμβεί. Ίσως αυτή είναι η δουλειά του ιστορικού, να ερευνά το παρελθόν, να συλλέγει πληροφορίες που πολλές φορές είναι σκόρπιες και αποσπασματικές και να επιχειρεί να δημιουργήσει και να μας προσφέρει μια εικόνα όσο γίνεται πιο ολοκληρωμένη, ξεκάθαρη και έγκυρη, για αυτό που έχει συμβεί, για αυτό που έχει προηγηθεί και μας έχει οδηγήσει στο παρόν.

Από την άλλη πλευρά, ο καθένας από εμάς είμαστε το αποτέλεσμα της συνάντησης πολλών διαφορετικών ιστοριών, στην πραγματικότητα είμαστε ο καθρέφτης αυτής της συνάντησης. Ποιες είναι αυτές οι ιστορίες;

Αν αρχίσουμε από τα αυτονόητα, σίγουρα είναι η ιστορία ολόκληρης της ανθρωπότητας, της ευρύτερης γεωγραφικής περιοχής στην οποία γεννήθηκα ή ζω, του έθνους μου, των φυλών από όπου προέρχονται οι πρόγονοί μου, καθώς; Και των κοινοτήτων στις οποίες έζησαν οι πρόγονοί μου.

Πέρα από αυτές, υπάρχουν και οι προσωπικές και οι οικογενειακές ιστορίες των δικών μου ανθρώπων που έζησαν πριν από εμένα, με άλλα λόγια οι ζωές που έζησαν οι πρόγονοί μου, από τους παλιούς μέχρι και τους γονείς μου.

Τέλος, υπάρχουν οι δικές μου ιστορίες, οι δικές μου εμπειρίες από την πρώτη ημέρα της ζωής μου μέχρι σήμερα, εμπειρίες που είναι καταχωρημένες με πολλούς και διαφορετικούς τρόπους και έχουν να κάνουν με όλες τις πτυχές του σημερινού μου Εαυτού, ανεξάρτητα από το αν έχω τη δυνατότητα να τις ανακαλέσω ή όχι με έναν άμεσο τρόπο.

Ο Εαυτός μου, λοιπόν, είναι το αποτέλεσμα της συνάντησης όλων αυτών των ιστοριών, και, αν θέλω να γίνω ο πρωταγωνιστής της ζωής μου, μου είναι εξαιρετικά χρήσιμο να έχω μια συνομιλία, έναν διαρκή και γόνιμο διάλογο με όλες αυτές τις ιστορίες με όλες αυτές τις πτυχές του Εαυτού μου» (σελ. 209-210).

 

Πηγή:

Κ. Γκοτζαμάνης, 2025. Μεγαλώνοντας [με] το παιδί μου. Εκδόσεις Πατάκη.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.