Διομαδικές Σχέσεις σε Άτομα με και χωρίς Αναπηρία

 Η διομαδική συμπεριφορά είναι αποτέλεσμα της επίγνωσης των ανθρώπων ότι ανήκουν σε συγκεκριμένες ομάδες. Η υπαγωγή σε μια ομάδα επηρεάζει τόσο την αντίληψη και νόηση των ατόμων όσο και τη συμπεριφορά τους. Το άτομο από τα πρώτα χρόνια της κοινωνικοποίησης γνωρίζει ότι το ίδιοι και οι άλλοι άνθρωποι είναι μέλη διακριτών κοινωνικών ομάδων. Με βάση την ομάδα ή τις ομάδες στις οποίες ανήκει, το άτομο διαμορφώνει και τις αντίστοιχες συμπεριφορές, ενώ μπορεί να υπάρχουν επιδράσεις ως προς τη συμπεριφορά του και τον τρόπο σκέψης.

Οι διομαδικές σχέσεις μπορεί να είναι ανταγωνιστικές ή συνεργατικές ή ενδέχεται να είναι και τελείως ανύπαρκτες. Παράδειγμα συγκρουσιακών ομάδων είναι πολιτικά κόμματα με αντίθετες ιδεολογίες, ενώ παράδειγμα συνεργατικών ομάδων είναι δύο ομάδες εργασίας που εργάζονται πάνω στο ίδιο αντικείμενο εργασίας και έχουν κοινό στόχο. Ο διομαδικός ανταγωνισμός μπορεί να οδηγήσει στη διομαδική σύγκρουση, όπως υποστηρίζει ο Sherif, σύμφωνα με τη θεωρία του, θεωρία της ρεαλιστικής σύγκρουσης, ο ανταγωνισμός ανάμεσα στις ομάδες είναι εμφανής καθώς τα υλικά αγαθά και οι πόροι είναι περιορισμένοι, επομένως, η κάθε ομάδα προσπαθεί να διεκδικήσει όσο το δυνατόν περισσότερα (Hogg & Vaughan, 2010).

Σε ορισμένες περιπτώσεις η σύγκρουση και η σύγκριση μεταξύ των ομάδων φτάνει στα όρια της σχετικής αποστέρησης. Αυτή αποτελεί μια ακόμη θεωρία στο πλαίσιο των διομαδικών σχέσεων, όπου το αίσθημα της σχετικής αποστέρησης μπορεί να οδηγήσει σε διομαδικές συγκρούσεις και δράσεις. Όταν μια ομάδα ή ένα μέλος μιας ομάδας νιώθει ότι του στερούν αυτά που δικαιούται ή του ανήκουν, τότε αναζητά τρόπους να δράσει και συχνά οδηγείται σε μαζικές και οργανωμένες δράσεις. 

Οι διομαδικές σχέσεις μελετώνται και ερμηνεύονται και από τη θεωρία της κοινωνικής ταυτότητας, η οποία υποστηρίζει ότι το άτομο επιθυμεί να ανήκει σε ομάδες που λειτουργούν θετικά στην κοινωνική του ταυτότητα. Το κοινωνικό υποκείμενο έχει την ανάγκη να αναπτύξει μια θετική κοινωνική ταυτότητα, που θα το οδηγήσει σε μια θετική εικόνα εαυτού. Το άτομο ως μέλος μιας ομάδας υπαγωγής εμφανίζει ενδοομαδική εύνοια για την ομάδα του και εξωομαδική μεροληψία για την άλλη ομάδα. Η διαμόρφωση της κοινωνικής ταυτότητας είναι αποτέλεσμα κατηγοριοποίησης τόσο του εαυτού όσο και των άλλων γύρω μας (Hogg & Vaughan, 2010· Χαντζή, 2008).  

Μέσα στην κοινωνία υπάρχουν διακριτές κοινωνικές ομάδες, εκ των οποίων κάποιες έχουν δύναμη και ισχύ, οπότε κατέχουν μια υψηλότερη κοινωνική θέση και κάποιες που δεν έχουν δύναμη και ισχύ, που ανήκουν στις κατώτερες κοινωνικές ομάδες. Οι ανισότητες αποτελούν ένα βασικό χαρακτηριστικό της εκάστοτε κοινωνίας, που εδράζεται στη διαφορετική κοινωνική θέση των ομάδων, ενώ προκαλεί συμπεριφορές διάκρισης και στιγματισμού. Πρόκειται για μια ασυμμετρία ως προς τους οικονομικούς πόρους, το κύρος και την ισχύ (Hogg & Vaughan, 2010).

Σύμφωνα με τους O’Byrne και Muldoon (2017), τα άτομα με νοητική διαταραχή αντιλαμβάνονται τη σωματική τους κατάσταση, συνολικά την αυταξία τους και τον εαυτό τους, με βάση τη σοβαρότητα της νοητικής διαταραχής, καθώς πρόκειται για μια ομάδα που περιλαμβάνει πολλές διαφοροποιήσεις στο εσωτερικό της. Τα άτομα με υψηλοτέρα επίπεδα νοητικής διαταραχής δυσκολεύονται περισσότερο να αντιληφτούν τον εαυτό τους, το σώμα τους και την αξία τους, ενώ οι κοινωνικές συγκρίσεις λειτουργούν αρνητικά στην εμπειρία του στίγματος. Τα άτομα που βιώνουν τον στιγματισμό εμφανίζουν λιγότερες θετικές κοινωνικές συγκρίσεις και ο στιγματισμός έχει επιδράσεις τόσο στο σχολείο όσο και στην ευρύτερη κοινότητα. Τα άτομα με πιο σοβαρές νοητικές διαταραχές βρέθηκε ότι έχουν χαμηλότερα επίπεδα επίγνωσης της κατάστασης που βιώνουν και της διαταραχής που εμφανίζουν και είναι πιο αόρατος ο εαυτός τους για τα ίδια τα άτομα. Τα άτομα με ήπια νοητική διαταραχή έχουν περισσότερες πιθανότητες να εμφανίσουν διαταραγμένη εικόνα εαυτού, λόγω της αναπηρίας και εξαιτίας της ικανότητάς τους να κάνουν κοινωνικές συγκρίσεις.  

 

Μία μεταβλητή που βρέθηκε, επίσης, σημαντική στη συγκεκριμένη έρευνα, ήταν το φύλο. Διαπιστώθηκε ότι άνδρες και γυναίκες συμπεριφέρονται με διαφορετικό τρόπο απέναντι στην αναπηρία και την εμπειρία του στίγματος. Οι άνδρες ανέφεραν πιο θετικές κοινωνικές συγκρίσεις με τους άλλους παρά οι γυναίκες. Επιπλέον, οι γυναίκες ανέφεραν ότι είχαν μεγαλύτερη επιρρέπεια σε εμπειρίες στίγματος. Ένας ακόμη παράγοντας που βρέθηκε ότι διαδραματίζει ρόλο ήταν η χαμηλή ή υψηλή κοινωνική θέση των γυναικών, καθώς οι γυναίκες που προέρχονταν από μια χαμηλή κοινωνική θέση εμφάνιζαν υψηλότερο κίνδυνο να έχουν μια χαμηλή εικόνα εαυτού και χαμηλότερα επίπεδα αυτοαξίας, ενώ βίωναν περισσότερες εμπειρίες στίγματος. Γενικά, διαπιστώθηκε ότι οι νεαροί άνθρωποι με νοητική διαταραχή δεν είναι παθητικοί στις απαντήσεις τους απέναντι στο εκπαιδευτικό σύστημα και απέναντι στην ετικετοποίηση που δέχονται. Οι κοινωνικές συγκρίσεις που επιλέγει το κάθε άτομο μπορεί να λειτουργήσουν ως ένας αυτοπροστατευτικός μηχανισμός για την εικόνα του ατόμου ή να επιβαρύνουν το άτομο προκαλώντας μια αρνητική εικόνα εαυτού (O’Byrne & Muldoon, 2017).

Η αναπηρία μπορεί να ειδωθεί ως ένα κοινωνικό φαινόμενο, πέρα από τις ατομικές και ιατρικές διαστάσεις που έχει. Το κοινωνικό νόημα της αναπηρίας συνδέεται με τη διαμόρφωση μιας κατηγορίας ανθρώπων που αποτελούν μια ομάδα που βιώνει περιθωριοποίηση και στιγματισμό. Κάτω από αυτές τις συνθήκες, η αναπηρία είναι ένα ζήτημα, που απασχολεί ολόκληρη την κοινωνία, η οποία αποδίδει συγκεκριμένα χαρακτηριστικά στα άτομα που εμφανίζουν κάποιου είδους αναπηρία. Παρά τις προσπάθειες που γίνονται να μειωθούν τα στερεότυπα και οι διακρίσεις απέναντι στα άτομα με αναπηρία, φαίνεται πως ο στιγματισμός και η περιθωριοποίηση αυτών συνεχίζει να αποτελεί ένα σύγχρονο φαινόμενο (Grue, 2016).

Αν το ζήτημα προσεγγιστεί από την πλευρά των ατόμων χωρίς αναπηρία, ο στιγματισμός και η περιθωριοποίηση των ατόμων με αναπηρία συμβάλλει στη βελτίωση της αυτοεικόνας και της κοινωνικής ταυτότητας των ατόμων της εξωομάδας. Η χρήση στερεοτύπων και προκατάληψης είναι ένας τρόπος δικαιολόγησης του άνισου κοινωνικού συστήματος, που μειώνει και περιθωριοποιεί τα άτομα με αναπηρία. Από την άλλη μεριά, τα άτομα με αναπηρία εμφανίζουν σημαντικές επιδράσεις λόγω του στιγματισμού που βιώνουν. Το στίγμα έχει ως αποτέλεσμα να βιώνει το άτομο ανασφάλεια και αμφισβήτηση, και ένα διαρκή φόβο μήπως επιβεβαιωθεί το στερεότυπο (απειλή στερεοτύπου). Τα στιγματισμένα άτομα εμφανίζουν την τάση να αποφεύγουν τη σύγκριση με ομάδες που βρίσκονται σε ανώτερη θέση και κυρίως αυτούς που φέρουν χαρακτηριστικά, τα οποία δεν πρόκειται ποτέ να αποκτήσουν (Παυλόπουλος, 2011).

 

Βιβλιογραφία

Grue, J. (2016). The social meaning of disability: A reflection on categorization, stigma and identity. Sociology of Health & Illness, 38 (6), 957-964.

Hogg, M.A., & Vaughan, G. (2010). Κοινωνική Ψυχολογία. Αθήνα: Εκδόσεις Gutenberg.

O’Byrne, C. & Muldoon, O. (2017). Stigma, self-perception and social comparisons in young people with an intellectual disability. Irish Educational Studies, 36 (3), 307-322.

Παυλόπουλος, Β. (2011). Κοινωνικός στιγματισμός: Από τη σκοπιά του ‘θύτη’ και του ‘θύματος’. Στους Π.Σ. Κορδούτη & Β.Γ. Παυλόπουλο (Επιμ.), Πεδία έρευνας στην Κοινωνική Ψυχολογία (σσ. 126-145). Αθήνα: Διάδραση.

Χαντζή, Α. (2008). Κοινωνικά στερεότυπα και διομαδικές σχέσεις. Στο βιβλίο του Σ. Παπαστάμου (Επιμ.), Εισαγωγή στην Κοινωνική Ψυχολογία, Η Παράδοση (Τόμ. Β’), (σσ. 223-258). Αθήνα: Πεδίο.   

Κουραβάνας Νικόλαος & Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγος, MSc.

 

 

 

Εσύ από που θα πιαστείς?

Αν μια μέρα ξυπνήσεις κι έχεις χάσει τη δουλειά σου, εσύ από που θα πιαστείς?

Αν θα χάσεις το ταίρι σου, τους φίλους σου, τους συνεργάτες σου, τους γονείς σου, τα αδέρφια σου, τα παιδιά σου, την υγεία σου, εσύ από που θα πιαστείς?

Ίσως να μην έχουμε συνειδητοποιήσει ότι στη ζωή τίποτα και κανείς δεν είναι δεδομένος… Θα μπορούσαμε να απολέσουμε τα πάντα και τους πάντες, ακόμη και τον ίδιο μας τον εαυτό. Κι αν κάτι από όλα αυτά μας συμβεί, τότε ποια θα είναι για εμάς τα αντιστύλια μας? Ποιος ή τι θα μας κρατήσει όρθιους, αφού θα έχουμε χάσει τα πάντα? Σε τι θα ελπίσουμε? Σε ποιον θα ελπίσουμε?

Απώλεια, δε σημαίνει μονάχα θάνατος κυριολεκτικά, δηλαδή με την κλασική έννοια της λέξης, αλλά και μεταφορικά, εφόσον πριν χάσουμε κάτι ή κάποιον, συνήθως έχει προηγηθεί ένας ‘’θάνατος’’ στη σχέση μας. Κάθε απώλεια συνεπάγεται θλίψη και πένθος ακόμη κι όταν εμείς έχουμε επιλέξει τι ή ποιον θα απολέσουμε. Τις περισσότερες φορές τέτοιου είδους επιλογές είναι επίπονες, ανοίγουν βαθιές πληγές στην καρδιά μας που δύσκολα θα επουλωθούν, ίσως όμως και ποτέ. 

 

Αναφερθήκαμε στον ‘θάνατο’ της σχέσης. Τι σημαίνει όμως σχέση? Η λέξη σχέση είναι παράγωγο της λέξης “σχειν” που είναι απαρέμφατο αορίστου της λέξης έχω, στα αρχαία ελληνικά. Επομένως, η σχέση είναι στην πραγματικότητα κάτι που έχουμε με κάτι ή με κάποιον. Έχω, λοιπόν, κατ-έχω, άρα μου ανήκει, είναι δικό μου ή δικός μου/δική μου κοκ. Εδώ όμως αρχίζει το πρόβλημα, το να θεωρούμε ότι ο άλλος μας ανήκει, το να μπερδεύουμε την κατοχή με την αγάπη, το να αγαπάμε όποιον ή ό,τι μας ανήκει.

Έτσι, λειτουργούμε με αυτό το σκεπτικό σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής μας, πιστεύοντας ότι μπορούμε να αγαπήσουμε μόνο αν κατ-έχουμε. Πηγαίνουμε για περπάτημα στο βουνό και κόβουμε τα ομορφότερα λουλούδια νομίζοντας ότι έτσι τα αγαπάμε. Αγοράζουμε ζωάκια συντροφιάς και κυρίως σκυλάκια, αποκαλώντας τα τον καλύτερο φίλο του ανθρώπου, ξεχνώντας πολλές φορές ότι οι φίλοι δεν αγοράζονται. Κάπως έτσι συμπεριφερόμαστε και στους ανθρώπους - φίλους μας, αλλά και σε συγγενείς, στο ταίρι μας κοκ. Θέλουμε να μας ανήκουν, να τους κατέχουμε. 

 

Με αυτή τη νοοτροπία και αντίληψη όμως τα λάθη είναι αναπόφευκτα, καθώς θεωρούμε ότι μας ανήκουν κι άρα ότι είναι δεδομένοι. Κατ’ επέκταση ότι όποια κι αν είναι η συμπεριφορά μας απέναντί τους, οφείλουν να μας συγχωρούν και να μην μας εγκαταλείψουν ποτέ. Έτσι, δεν σκεφτόμαστε αν είμαστε επικριτικοί, αγενείς, απότομοι, νευρικοί, πιεστικοί, προσβλητικοί, αποθαρρυντικοί, ενοχλητικοί κτλ.

Σιγά σιγά, επέρχεται ο θάνατος στη σχέση μας, είτε αυτή είναι εργασιακή, φιλική, στενή προσωπική, είτε οποιαδήποτε άλλη, δίχως να έχουμε καταλάβει ότι η πλάστιγγα της ευθύνης για την απώλεια γέρνει προς το μέρος μας. Επιρρίπτουμε την ευθύνη σχεδόν πάντα στην άλλη πλευρά δικαιολογώντας τον εαυτό μας, την στάση και το φέρσιμό μας. Η αμεροληψία σε τέτοιες περιστάσεις δεν υφίσταται, καθώς ο εγωισμός μας τυφλώνει και δεν μπορούμε να δούμε καθαρά ποιος έφταιξε. Συνήθως, τα ελαφρυντικά είναι πάντα υπέρ μας και το ότι θεωρούσαμε τους άλλους δεδομένους δεν το βλέπουμε καν, παρά μόνο θυμώνουμε και η θλίψη της απώλειας μας κάνει να κλειστούμε στον εαυτό μας και να νιώθουμε συντετριμμένοι από την τροπή που πήραν τα πράγματα. 

 

Βλέπουμε το αποτέλεσμα κι όχι τι το προκάλεσε. Κι όταν όλα θα έχουν πάει στραβά και θα βιώσουμε την απώλεια, τότε τι ή ποιος θα μας κρατήσει? Θα μας κρατήσει η σκέψη ότι αν πράγματι φταίξαμε, είναι στο χέρι μας να ζητήσουμε συγγνώμη κι αν αυτός που αδικήσαμε δεν μπορέσει να μας συγχωρέσει, τότε το κέρδος θα είναι στο ότι θα έχουμε γίνει προσεκτικότεροι στην επόμενη σχέση. Θα μας κρατήσει η σκέψη ότι έχουμε την επιλογή να προλάβουμε μια απώλεια. Έχουμε τη δύναμη για αυτοκριτική, για αλλαγή, για επαναπροσέγγιση, για διόρθωση, για ελπίδα ότι θα επικοινωνήσουμε σωστότερα κι ότι θα γίνουμε κατανοητοί. Θα μας κρατήσει η σκέψη ότι κανείς δεν είναι αλάνθαστος ή τέλειος, ότι δεν είναι ντροπή να ζητάμε συγγνώμη, να μετανιώνουμε για πράγματα που κάναμε ή που είπαμε και δεν έπρεπε.

Θα μας κρατήσει η σκέψη πως κάθε απώλεια είναι ένα τέλος, αλλά και μια αρχή για μια νέα σχέση στην οποία δεν θα είμαστε ίδιοι. Θα μας κρατήσει η σκέψη στην πίστη ότι ακόμη και με σπασμένα φτερά μπορούμε να ελπίζουμε ότι θα βρούμε τρόπο να σηκωθούμε ξανά και πλέον να πορευόμαστε δίχως να θεωρούμε τους άλλους δεδομένους. Τι πιο όμορφο πράγμα από αυτό που θα μας έχει διδάξει η ζωή! Ότι δεν χρειάζεται να μας ανήκει κάτι ή κάποιος για να είμαστε ευτυχισμένοι. Ότι η κατοχή του άλλου σημαίνει στέρηση της ελευθερίας του να πετάξει με τα δικά του φτερά, να αναπτυχθεί και να βρει το νόημα ανεξάρτητος, δίχως πίεση, δίχως εξαναγκασμό. 

 

Κουραβάνας Νικόλαος- Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγος, MSc. 

 

 

Διαβάζοντας... Όλιβερ Τουίστ

Μια συγκινητική και δραματική ιστορία με αίσιο όμως τέλος του σπουδαίου μυθιστοριογράφου Καρόλου Ντίκενς, τόσο αληθινή όσο η ίδια η ζωή! Ο Ντίκενς δεν ωραιοποιεί τα πράγματα, δε ντύνει την αλήθεια με το ψέμα, δεν κρύβει, ούτε κατασκευάζει μια ιστορία ηρώων που ζουν σε έναν γυάλινο κόσμο προστατευμένο από την κυνικότητα και τη σκληρότητα της ζωής, την ωμή βία, τις κοινωνικές αντιθέσεις, την ανοχή, τη φτώχεια, την ανισότητα, την περιθωριοποίηση, την αλλοτρίωση από την κοινωνία και από τον ίδιο τον εαυτό του ατόμου. Θίγει καίρια ζητήματα που έχουν απασχολήσει τους κοινωνικούς φιλοσόφους από τις απαρχές σχηματισμού των πόλεων, όπως λόγου χάρη πλούτος- φτώχεια, μόρφωση - παιδεία, υψηλή – χαμηλή κοινωνική τάξη, τα δικαιώματα του ανθρώπου κοκ. 

 

Υπογραμμίζει επίσης, το πώς οι αντιξοότητες και η άδικη μοίρα δεν είναι σε θέση να επενεργούν για πάντα, αλλά μπορούν να αντιστραφούν. Όπως ο ίδιος ο Ντίκενς είχε πει «με τις περιπέτειες και τη δυστυχισμένη ζωή του μικρού Όλιβερ, θέλησα να αποδείξω ότι το πνεύμα του καλού καταφέρνει πάντα να υπερνικά κάθε αντίξοη περίσταση και τελικά να θριαμβεύει».   

 

Ίσως, οι περισσότεροι από εμάς να έχουμε παρακολουθήσει την ομώνυμη ταινία στον κινηματογράφο ή στην τηλεόραση ή την παράσταση στο θέατρο, αλλά πάντα η ανάγνωση ενός βιβλίου αποτελεί μια τελείως ξεχωριστή εμπειρία, μάλλον επειδή η ανάγνωση γίνεται σε πιο αργούς χρόνους και ρυθμούς και έτσι μας επιτρέπει να σκεφτούμε περισσότερο ή με τη φαντασία μας να ταξιδεύουμε στον χώρο και στον χρόνο της εποχής που διαδραματίζεται η ιστορία.

Το βιβλίο που έπεσε στα χέρια μας είναι το “Oliver Twist”, του Charles Dickens, το οποίο είναι γραμμένο σε απλοποιημένα αγγλικά από τον Kevin Windell, όπου μαθητές της Α’ και Β’ κανονικής μπορούν να το απολαύσουν με άνεση και να έρθουν σε επαφή με το εν λόγω έργο κι έτσι να αποκομίσουν τα μηνύματα που ο Ντίκενς προσπαθεί να περάσει. Είναι ένα ευκολοδιάβαστο βιβλίο, εύληπτο και ενδιαφέρον, για αυτό αξίζει να το ψάξετε και να το βρείτε. Είναι όλο εικονογραφημένο σε γυαλιστερό χαρτί, ενώ υπάρχει λεξιλόγιο για τις άγνωστες λέξεις, αλλά και κάποιες ερωτήσεις για την κατανόηση, οπότε μπορεί να χρησιμοποιηθεί και ως εργαλείο μάθησης από τους καθηγητές αγγλικών ή και τους γονείς που γνωρίζουν αγγλικά. 

 

Charles Dickens. (2001). Oliver Twist. Fekkas Classics. 

 

Κουραβάνας Νικόλαος- Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγος, MSc.