Ζήλια- Το σύνδρομο του Οθέλλου

Στο έργο του Σαίξπηρ ο Οθέλλος ήταν ένας νεόνυμφος ερωτευμένος άνδρας που σκότωσε τη Δεισδαιμόνα, την αθώα σύζυγό του, όταν ένας στρατιώτης, ο Ιάγος, τον έπεισε ότι η γυναίκα του έχει συνευρεθεί σαρκικά με έναν άλλο άνδρα. Έπειτα, ο Οθέλλος αυτοκτόνησε. Ο Οθέλλος αποτελεί ένα πρότυπο ζήλιας, που έχει ολέθρια αποτελέσματα. 

Το Σύνδρομο του Οθέλλου αναφέρεται στην παθολογική ζήλια, η οποία όμως μπορεί να βιωθεί ως ένα συναίσθημα στο πλαίσιο μιας σχέσης από τους περισσότερους ανθρώπους.

Η ζήλια στην περίπτωση του Οθέλλου συνδέεται άμεσα με τη βία. Η ζήλια συνδέεται με συζυγικούς ξυλοδαρμούς, την παιδική κακοποίηση, βιαιοπραγίες, φθορά ξένης περιουσίας και ανθρωποκτονίες. Η βίαιη συμπεριφορά του ατόμου ως συνέπεια σφοδρών αισθημάτων ζήλιας θεωρείται τμήμα του συλλογικού υποσυνειδήτου. Ωστόσο, οι συνέπειες της ζήλιας δεν είναι πάντα άμεσα παρατηρήσιμες. 

Μιλώντας για ζήλια αναφερόμαστε στην έμμονη ζήλια. Η ζήλια είναι καταστροφική για τη σχέση; «Το σύνδρομο του Οθέλλου δεν είναι κατ’ ανάγκη ολέθριο –για τον δεσμό ή τα εμπλεκόμενα μέρη. Ορισμένοι άνθρωποι διατηρούν, τιμούν και διαφυλάττουν τη σχέση τους ακόμη και μετά την έλευση της ζήλιας. Άλλοι δεν κατορθώνουν να κρατήσουν τις ισορροπίες και υφίστανται δριμύτατες επιπτώσεις. Η διαφορά, από τη μία κατάσταση στην άλλη, εξαρτάται συχνά από τον βαθμό συνειδητοποίησης της φάσης που διερχόμαστε και την έγκαιρη λήψη μέτρων για την αποκατάσταση των ισορροπιών» (Ruge & Lenson, 2005, σελ. 53). Το αίσθημα της ζήλιας δεν είναι σίγουρο ότι θα οδηγήσει σε χωρισμό ή σε σφοδρές εκρήξεις.  

Ένα είδος ζήλιας είναι η νοσηρή ζήλια, που θεωρείται πιο συχνή στους άνδρες παρά στις γυναίκες. Η νοσηρή ζήλια είναι ένα φαινόμενο που εκδηλώνεται με παθολογικά συμπτώματα, χωρίς να έχουν δοθεί λαβές ώστε να υπάρχουν υποψίες για απιστία. Η ζήλια αυτή μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως μια αφορμή για τερματισμό μιας σχέσης και να οφείλεται στην έντονη επιθυμία για εξεύρεση νέου συντρόφου. Όταν σε μια σχέση εμφανιστούν ένας ή περισσότεροι εξωσυζυγικοί δεσμοί τότε μπορεί να εμφανιστούν φαινόμενα ζήλιας μέσα στη σχέση.

Ένα ερώτημα είναι πως διαφοροποιείται η φυσιολογική από την παθολογική ζήλια;

Ως παθολογικά καθορίζονται τα συμπτώματα έντονης ζήλιας, που εκδλώνονται με διάφορες συμπεριφορές, όπως:

Έμμονη ιδέα ότι το ταίρι τους απατά, ακόμη και όταν δεν υπάρχει η παραμικρή ένδειξη.

Έντονα εχθρικά ή επιθετικά συναισθήματα απέναντι σε όσους εκδηλώνουν κάποιο ενδιαφέρον προς το ταίρι τους.

Προσπάθεια απόκρυψης του συντρόφου από όσους θεωρούν πιθανούς εραστές. Αποκλεισμό του συντρόφου από επαγγελματικές δραστηριότητες ή κοινωνικές συναθροίσεις.

Εμφάνιση βίαιων ή κακοποιητικών συμπεριφορών λόγω ζήλιας με θύματα το σύντροφο, τα παιδιά που έχουν προκύψει από το δεσμό ή πρόσωπα που θεωρούνται πιθανοί εραστές.

Τη ζήλια και τη σοβαρότητά της δεν την αντιλαμβανόμαστε από την αρχή καθώς την ερμηνεύουμε ως ένδειξη πάθους, αγάπης, ενδιαφέροντος και προσοχής. Ωστόσο, θα πρέπει τις έντονες ή επίμονες συμπεριφορές που παρατηρούμε και υποδηλώνουν έντονη –παθολογική- ζήλια να τα αξιολογούμε αναλόγως…

Τι είναι αυτό που μας οδηγεί στην εμφάνιση έντονης ζήλιας;

Η απώλεια της εμπιστοσύνης σε προηγούμενους δεσμούς: μήπως έχουμε βιώσει έντονα ζήλια και αμφιβολία σε προηγούμενες σχέσεις ή μήπως ο σύντροφός μας ή κάποιος προηγούμενος είχε ιστορικό παράλληλων σχέσεων; Μήπως έχουμε βιώσει έντονη προδοσία σε κάποια από τις σχέσεις μας;

Οικογενειακοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες: μήπως είναι αποτέλεσμα υιοθέτησης ορισμένων οικογενειακών προτύπων; Σε τι οικογενειακό περιβάλλον έχουμε μεγαλώσει και τι συμπεριφορές είχαν οι γονείς μας στη δική τους σχέση; Μήπως ο ένας σύντροφος ξενοκοιμόταν και ο άλλος ζήλευε σε υπερβολικό βαθμό; Μήπως οι γονείς μας πήραν διαζύγιο ή έχουμε βιώσει ένα δυστυχισμένο γάμο των γονέων μας;

Έντονη εξιδανίκευση καταστάσεων και ρομαντικές πεποιθήσεις: τι προσδοκίες έχουμε από μια σχέση με βάση όσα διαβάζουμε στα βιβλία και όσα βλέπουμε στις ταινίες; Πόσο μαγική και ανίκητη θεωρούμε τη δύναμη του έρωτα και πόσο ισχυρή για την επίλυση όλων των προβλημάτων στη ζωή μας;

Οι προσδοκίες της κοινωνίας από τους άνδρες και τις γυναίκες: τι προσδοκίες έχει η κοινωνία για τους ρόλους των δύο φύλων; 

Σταδιακή απομάκρυνση μέσα σε μια σχέση.

Αίσθηση εγκλωβισμού μέσα σε μια σχέση, στην οποία υπάρχουν αρκετά ανεπίλυτα ζητήματα, τα οποία αποφεύγουμε να συζητήσουμε, όπως σεξουαλικά ζητήματα, οικονομικά θέματα, γονεϊκά προβλήματα, προστριβές και συγκρούσεις, ζητήματα που αφορούν σημαντικά πρόσωπα, μείωση του θαυμασμού και της εκτίμησης για τον γάμο και άλλα.

Η συναισθηματική απιστία:

 Όταν ο ένας από τους δύο συντρόφους επιλέγει να επενδύσει περισσότερο σε ένα φιλικό δεσμό παρά στην ερωτική του σχέση. Στο πλαίσιο μιας συζυγικής σχέσης, αυτό συμβαίνει συνήθως με ένα ετερόφυλο φιλικό πρόσωπο. Είναι η εξέλιξη μιας φιλίας, στην οποία το άτομο προσκολλάται χωρίς όμως να υπάρχει ερωτισμός- τουλάχιστον χωρίς εμφανή ερωτισμό. Η προσκόλληση σε μια τέτοια φιλία οφείλεται στην αυξημένη αίσθηση της μοναξιάς μέσα στο γάμο. Το άτομο οδηγείται στην έντονη επένδυση στη φιλία, που ταυτόχρονα οδηγεί σε ακόμη μεγαλύτερη αποξένωση των δύο συντρόφων. Ουσιαστικά, ο σύζυγος που επενδύει σε μια φιλία διοχετεύει σε αυτή σκέψεις, συναισθήματα και φροντίδες που κανονικά θα απευθύνονταν στο γάμο. 

Δηλώσεις- σκέψεις που θα πρέπει να μας προβληματίσουν…

Αν ο σύντροφός μου με απατούσε, θα είχα κάθε δικαίωμα να εκδικηθώ με βίαιο τρόπο την πράξη της απιστίας.

Η απιστία είναι μια ασυγχώρητη πράξη. (μήπως θεωρούμε πολύ πιθανή την απιστία του συντρόφου μας και έχουμε αποφασίσει και τον τρόπο αντίδρασής μας;)

Εξακολουθώ να τρέφω μια πικρία για πρώην συντρόφους με τους οποίους δεν έχω πλέον καμία επαφή (δεν μπορούμε να συγχωρούμε τους πάντες. Όμως θα πρέπει να μην ξεχνάμε ότι οι μνησικακίες και οι ανοιχτοί λογαριασμοί σκιάζουν τη ζωή μας και μας γεμίζουν με προσδοκίες ότι και στην τρέχουσα σχέση μας κάτι μπορεί να πάει στραβά. Μπορούμε επίσης να σκεφτούμε μήπως επιθυμούμε να πάει κάτι στραβά προκειμένου να χωρίσουμε κι από αυτό το δεσμό;)

Θα απατούσα το ταίρι μου αν ήταν βέβαιο ότι δεν θα το μάθει ποτέ (μήπως παραμένουμε πιστοί μόνο για να αποφύγουμε την ευθύνη της εκτροπής, τις μομφές και τον κίνδυνο διάλυσης του δεσμού μας ή παραμένουμε πιστοί επειδή όντως έχουμε επενδύσει πολλά στο ταίρι μας;)

Αν διέθετα περισσότερη δύναμη και επιρροή, μάλλον δεν θα βρισκόμουν στο πλευρό του ανθρώπου με τον οποίο μοιράζομαι σήμερα τη ζωή μου (πώς αξιολογούμε τον εαυτό μας και πώς τις επιλογές μας; Πώς νιώθουμε με αυτές τις επιλογές μας και πόσο επιτρέπουμε σε μια τέτοια σχέση να κατακτήσει ένα επίπεδο ουσιαστικής και βαθιάς επαφής και ολοκλήρωσης;)

Μερικές φορές νιώθω ότι υπερτερώ έναντι του συντρόφου μου σε ομορφιά, εξυπνάδα ή καλοσύνη (μήπως βιώνουμε ένα αίσθημα αποξένωσης από το σύντροφό μας σε βασικούς τομείς της κοινής μας ζωής; Μήπως υπάρχει κάποια λανθάνουσα εχθρότητα ή αντιπαλότητα σε αυτή τη σχέση;)

Νιώθω την ανάγκη να κερδίσω την επιδοκιμασία και την αγάπη του συντρόφου μου (συχνά προσπαθούμε να φανούμε αντάξιοι της στοργής και του σεβασμού των συντρόφων μας, ωστόσο, μήπως νιώθουμε κάποια ανεπάρκεια απέναντι στο σύντροφό μας, μήπως ο σύντροφός μας έχει μια έντονη τάση να συμπεριφέρεται αυταρχικά ή να μας χειραγωγεί;)

Εκπλήσσομαι που ο σύντροφός μου διάλεξε εμένα για σύντροφο (πόση ισοτιμία μεταξύ των δύο μπορεί να υπάρχει σε μια τέτοια σχέση; Πόσο υποδεέστερος νιώθει ο σύντροφος που το σκέφτεται αυτό;)

Είναι πολύ σημαντικό για μένα να διαπιστώνω ότι ασκώ έλξη σε άτομα εκτός της σχέσης μου (μήπως υπάρχει μια υπέρμετρη επένδυση στην προσωπική μας ελκυστικότητα ή μια έντονη ανασφάλεια;)

Μου αρέσει ο εαυτός μου (τι γίνεται όμως όταν έχουμε χαμηλό αυτοσεβασμό; Ο χαμηλός αυτοσεβασμός μπορεί να μας οδηγήσει σε υπέρμετρη εξάρτηση από το σύντροφό μας, με απώτερο στόχο τη διατήρηση της αυτοεκτίμησης, ή σε μια τάση εκδήλωσης υπερβολικής καχυποψίας όσον αφορά το βαθμό αφοσίωσης του συντρόφου μας.

Βιβλιογραφία 

Ruge, K.C., & Lenson, B. (2005). Ζήλια, προδοσία, οργή. Το Σύνδρομο του Οθέλλου και πώς να απαλλαγείτε από αυτό. Αθήνα: Εκδόσεις Μπουκουμάνης.

Εμπιστεύομαι τον εαυτό μου

Η εμπιστοσύνη που έχουμε προς τον εαυτό μας γίνεται αντιληπτή κι από τους άλλους, καθώς εκφράζεται μέσα από τη συμπεριφορά μας, τη γλώσσα μας, τον τρόπο που μιλάμε, που αντιμετωπίζουμε τους άλλους καθώς και μέσα από το σώμα μας. 




Η εμπιστοσύνη στον εαυτό μας συμβάλλει στη δόμηση της αυτοεκτίμησης και της αυτοαποτελεσματικότητας. Η αίσθηση της αυτοαποτελεσματικότητας ενισχύεται όταν βλέπουμε τον εαυτό μας να κατακτά δεξιότητες και να πετυχαίνει στόχους σε διάφορους τομείς, που θεωρούμε σημαντικούς. Η εμπιστοσύνη στον εαυτό μας μπορεί να δομηθεί μέσα από τη μάθηση και τη σκληρή δουλειά μας πάνω σε συγκεκριμένους τομείς που θεωρούμε σημαντικούς και θέλουμε να επιτύχουμε. Η εμπιστοσύνη στον εαυτό μας χτίζεται μέσα από τους στόχους που εμείς οι ίδιοι θέτουμε και τελικά καταφέρνουμε να τους πραγματοποιήσουμε. Δεν είναι αρκετές οι επιβραβεύσεις και οι επιβεβαιώσεις των άλλων. Χρειάζεται κυρίως η δική μας προσπάθεια.

Υψηλά επίπεδα εμπιστοσύνης στον εαυτό μας σημαίνει ότι μπορούμε να κάνουμε το σωστό και πιστεύουμε ότι θα τα καταφέρουμε, χωρίς να μας επηρεάζει η κριτική των άλλων. Επίσης είμαστε πρόθυμοι να παίρνουμε το ρίσκο για νέα πράγματα και να στοχεύουν στο καλύτερο αποτέλεσμα, να παραδεχόμαστε τα λάθη μας και να μαθαίνουμε μέσα από αυτά, αλλά και να περιμένουμε από τους άλλους να μας συγχαρούν για τα επιτεύγματά μας και να μην περιαυτολογούμε. 

Από την άλλη μεριά, τα χαμηλά επίπεδα εμπιστοσύνης στον εαυτό μας οδηγούν στην καθοδήγηση της συμπεριφοράς μας από τις γνώμες και απόψεις των άλλων. Στηρίζουμε δηλαδή τη συμπεριφορά μας σε αυτό που σκέφτονται ή θεωρούμε ότι σκέφτονται οι άλλοι άνθρωποι για εμάς, ενώ προτιμούμε να μείνουμε στην ασφάλεια που μας προσφέρει μια θέση, παρά να πάρουμε ρίσκα και να κινδυνεύουμε να αποτύχουμε. Δουλεύουμε σκληρά για να καλύψουμε τα λάθη μας, με την ελπίδα ότι έτσι θα επιλυθεί το πρόβλημα, ξεχνώντας ορισμένες φορές κι εμείς οι ίδιοι το λάθος μας. Τρέμουμε στην ιδέα μιας παρατήρησης από τους άλλους γιατί μετράει πολύ το τι γνώμη έχουν οι άλλοι για εμάς. Νιώθουμε ότι η γνώμη των άλλων μας καθορίζει ως προσωπικότητα, ως συμπεριφορά και ως ολότητα.

Το ερώτημα είναι τι μπορούμε να κάνουμε για να βελτιώσουμε την εμπιστοσύνη που έχουμε στον εαυτό μας;
Το βέβαιο είναι πως χρειάζεται πολύ προσπάθεια και δεν μπορεί να γίνει με συνοπτικές διαδικασίες. Είναι μια διαρκής διεργασία, στην οποία θα πρέπει να εστιάσουμε και να προσανατολίσουμε τις σκέψεις μας. Τι στόχους έχουμε; Και το πιο βασικό είναι αν βάζουμε εφικτούς στόχους ή αν αόριστα έχουμε απαιτήσεις από τον εαυτό μας. Είναι σημαντικό να βλέπουμε τι μπορούμε να καταφέρουμε, κάνοντας μικρά και σταθερά βήματα κάθε φορά. Ξεκινάμε από μια πρώτη γνωριμία με τον εαυτό μας: ποιοι είμαστε, που βρισκόμαστε και που θέλουμε να πάμε και πώς θα φτάσουμε στην κατάκτηση της εμπιστοσύνης του εαυτού μας;

Ποτέ δεν πρέπει να ξεχνάμε ποια είναι τα πράγματα που ήδη έχουμε καταφέρει στη ζωή μας. Είναι σίγουρο ότι έχουμε καταφέρει κάποια πράγματα, όμως, το ζήτημα είναι κατά πόσο αναγνωρίζουμε αυτά που ήδη έχουμε καταφέρει, καθώς συχνό φαινόμενο όσων δεν εμπιστεύονται τον εαυτό τους, είναι να υποτιμούν πολύ όλα όσα έχουν καταφέρει οι ίδιοι. Σκεφτόμαστε, λοιπόν, συχνά ποια είναι τα δυνατά μας σημεία και τα επιτεύγματά μας μέχρι σήμερα, ενώ ταυτόχρονα σκεφτόμαστε τις ευκαιρίες και τους κινδύνους που μπορεί να βιώσουμε παίρνοντας ένα ρίσκο, ζυγίζοντας τα θετικά και αρνητικά στοιχεία του εαυτού μας. Σε αυτή τη διαδικασία σημαντικό ρόλο παίζει το να καθορίσουμε τι είναι πιο σημαντικό για εμάς τους ίδιους και που θέλουμε να πάμε. Ποια είναι τα πράγματα που είναι πραγματικά σημαντικά για εμάς και τι θέλουμε να πετύχουμε στη ζωή μας; Έχουμε στόχους ή απλά αναλώνουμε τον καιρό μας στις ιδέες, σκέψεις ή επιθυμίες των άλλων; Δεν αρκεί να βάζουμε στόχους, θα πρέπει να παραμένουμε αφοσιωμένοι σε αυτούς βρίσκοντας διάφορους τρόπους για την υλοποίησή τους, αναγνωρίζοντας τη δική μας συμβολή στην επίτευξη αυτών. 

Γνωρίζω και καθορίζω τον εαυτό μου

Είναι η διαμόρφωση μιας ξεκάθαρης αντίληψης για την προσωπικότητά μας, συμπεριλαμβανομένων των δυνατών μας σημείων, των αδυναμιών μας, των αναγκών και των κινήτρων μας, των συναισθημάτων, σκέψεων και πεποιθήσεών μας. Η αυτογνωσία μας επιτρέπει να κατανοήσουμε τους άλλους ανθρώπους, κατανοώντας πρώτα τον εαυτό μας, καθώς είναι σημαντικό πρώτα να ξεκαθαρίσουμε στον εαυτό μας πως τον βλέπουμε, τι στάσεις έχουμε απέναντί του και πώς αντιδρούμε απέναντι στις επιλογές του. 

Μετά από την αλληλεπίδραση με τους άλλους ανθρώπους διαρκώς αλλάζουμε, για αυτό η αυτογνωσία είναι ένα διαρκές ταξίδι γνωριμίας του εαυτού μας. Η γνωριμία με τον εαυτό μας και η αλλαγή της στάσης μας απέναντι στον εαυτό μας είναι μια αμφίδρομη διαδικασία. Καθώς αναπτύσσουμε την αυτογνωσία μας και γνωρίζουμε καλύτερα τον εαυτό μας είμαστε περισσότερο ικανοί να αναδιαμόρφωσουμε τις σκέψεις και τις ερμηνείες που κάνουμε σχετικά με αυτές τις σκέψεις. Η αλλαγή του τρόπου ερμηνείας των πραγμάτων μας οδηγεί σε αλλαγή των συναισθημάτων μας και μέσα από αυτή τη διαδικασία οδηγούμαστε σε μια αλλαγή ως προς τον τρόπο που βλέπουμε τον εαυτό μας. Είναι ένας φαύλος κύκλος, ο οποίος είναι χρήσιμος, γιατί μας βοηθά να εξελιχθούμε, να προχωρήσουμε, να φτάσουμε στον προορισμό μας θέτοντας νέους στόχους.

Τι θέλω, τι ανάγκες έχω, ποιες είναι οι πιο σημαντικές, πώς μπορώ να τις καλύψω, τι στόχους έχω, τι με γεμίζει και τι προσδοκώ από τον εαυτό μου; Δεν μπορούμε να απαιτούμε από τους άλλους την κάλυψη των αναγκών μας, όταν εμείς οι ίδιοι δεν μπορούμε να καλύψουμε τις δικές μας ανάγκες. Και… ξέρουμε ποιες είναι αυτές οι ανάγκες; Μήπως βρισκόμαστε σε μια διαρκής αναζήτηση, χωρίς να ξέρουμε καν τι αναζητούμε; Δεν αρκεί όμως να ξέρουμε τι θέλουμε γιατί θα πρέπει να πιστεύουμε ότι αυτό που θέλουμε θα το καταφέρουμε κιόλας, απογυμνωμένοι από φόβους και δειλίες. Τα εμπόδια τα βάζουμε εμείς οι ίδιοι στον εαυτό μας και δεν τον αφήνουμε να προχωρήσει. Ξέρουμε ότι κάτι μας κρατά πίσω, δεν μας αφήνει να εκπληρώσουμε τα όνειρά μας, τους στόχους μας, την ανάπτυξη του εαυτού μας, όμως αυτό το κάτι νιώθουμε ότι είναι πιο δυνατό από εμάς. Επομένως, για να μπορέσουμε να ξεκινήσουμε αυτό το ταξίδι γνωριμίας του εαυτού μας, θα πρέπει να πιστέψουμε στον εαυτό μας, ότι αυτό που θέλουμε μπορούμε να το καταφέρουμε…

Η ψυχοθεραπεύτρια Virginia Satir (1989) μιλώντας για τον εαυτό αναφέρει:

"Είμαι ΕΓΩ.

Σε όλο τον κόσμο δεν υπάρχει κανένας άλλος ακριβώς σαν κι εμένα. Υπάρχουν άνθρωποι που μου μοιάζουν σε ορισμένα σημεία, αλλά κανένας δεν είναι ολότελα όμοιος με μένα. Για αυτό κάτι που προέρχεται από μένα είναι απόλυτα δικό μου, γιατί εγώ μόνος μου το διάλεξα.

Μου ανήκει κάθε τι που έχει σχέση με μένα:

• το σώμα μου και κάθε τι που κάνει,
• το μυαλό μου με όλες του τις ιδέες και τις σκέψεις,
• τα μάτια μου με όλες τις εικόνες που αποτυπώνουν
• τα αισθήματά μου, όποια και αν είναι, θυμός, χαρά, αγάπη, απογοήτευση ή ενθουσιασμός
• το στόμα μου και όλα τα λόγια που βγαίνουν από αυτό, γλυκά, ευγενικά ή απότομα, σωστά ή λανθασμένα
• η φωνή μου σιγανή ή δυνατή
• και όλες μου οι πράξεις είτε απευθύνονται σε άλλους είτε σε μένα.

Μου ανήκουν οι φαντασιώσεις μου, τα όνειρά μου, οι ελπίδες μου, οι φόβοι μου.

Μου ανήκουν όλοι μου οι θρίαμβοι και οι επιτυχίες, όλες μου οι αποτυχίες και τα λάθη μου.

Και αφού μου ανήκει καθετί δικό μου, μπορώ να γνωρίσω βαθιά τον εαυτό μου και να τον αγαπήσω.

Και έτσι, θα καταφέρω ώστε κάθε μέρος του εαυτού μου να δουλεύει για το καλό μου.

Ξέρω πώς υπάρχουν κομμάτια του εαυτού μου που μου είναι ακατανόητα και άλλα που δεν τα ξέρω καθόλου.

Μα εφόσον νοιώθω φιλικά και αγαπώ τον εαυτό μου, μπορώ με ελπίδα και θάρρος να προσπαθήσω να καταλάβω και να μάθω περισσότερα για μένα.

Το πώς φαίνομαι ότι λέω και ότι κάνω σε μια δεδομένη στιγμή είναι αυθεντικά δικό μου και δείχνει σε τι σημείο βρίσκομαι τη στιγμή εκείνη.

Καμιά φορά όταν κοιτάζω τι έκανα, τι είπα, πώς σκέφτηκα και πώς αισθάνθηκα, βλέπω σημεία που δεν μου ταιριάζουν. Μα μπορώ στο μέλλον να κρατήσω ότι ταιριάζει, ν’ αφήσω αυτά που δεν μου ταιριάζουν, και να ανακαλύψω κάτι καινούργιο για αυτό που δεν ταιριάζει.

Μπορώ να βλέπω, να ακούω, να αισθάνομαι, να σκέφτομαι, να μιλώ και να ενεργώ.

Έχω καθετί που χρειάζεται για να επιζήσω, να είμαι κοντά με τους άλλους, να είμαι δημιουργικός, να καταλαβαίνω και να βάζω σε τάξη μες στο νου μου το πλήθος των ανθρώπων και των πραγμάτων έξω από μένα.

Είμαι κύριος του εαυτού μου και, επομένως, μπορώ να τον οργανώσω.

Είμαι ΕΓΩ και είμαι εντάξει".

(Η Διακήρυξή μου για την Εκτίμηση του Εαυτού, Σατίρ, 1989:48-49)

Satir, Virginia. (1989). Πλάθοντας ανθρώπους. Αθήνα: Κέδρος.