Ψυχική Ασθένεια και Αυτο-στιγματισμός

Κάθε χρόνο στις 10 Οκτωβρίου, γιορτάζεται η Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας σε μια προσπάθεια ευαισθητοποίησης της κοινής γνώμης γύρω από το τι συνιστά την ψυχική ασθένεια και ταυτοχρόνως επιχειρείται μια προσπάθεια στήριξης της ψυχικής υγείας σε όλο τον κόσμο. Υπολογίζεται ότι πάνω από 450 εκατομμύρια άνθρωποι πάσχουν από ψυχικές διαταραχές, οι οποίες στο 60% ξεκινούν στην εφηβεία και είτε παρουσιάζεται άρνηση αναγνώρισης του προβλήματος, είτε δεν δίνεται η κατάλληλη σημασία. Επίσης, η κατάθλιψη σε παγκόσμια κλίμακα υπολογίζεται σε 154 εκατομμύρια άτομα. Ακόμη, το ποσοστό κατάχρησης αλκοόλ ανέρχεται στα 95 εκατομμύρια κρούσματα, ενώ η σχιζοφρένεια αποτελεί μια από τις 10 συχνότερες αιτίες αναπηρίας στον κόσμο (Ε. Ψαρρά, 2020).

Σύμφωνα με την Μ. Οικονόµου-Λαλιώτη, Επικ. Καθηγήτρια Ψυχιατρικής και επιστηµονικά υπεύθυνη του Προγράµµατος «αντι-στίγµα» ΕΠΙΨΥ, η ψυχική διαταραχή εκφράζει ένα ευρύ φάσμα συμπτωμάτων που έχουν αντίκτυπο στην ψυχική υγεία κι επηρεάζουν την σκέψη, το συναίσθημα, την συμπεριφορά, αλλά και την επικοινωνία του ατόμου. Το φάσμα της ψυχικής διαταραχής μπορεί να περιλαμβάνει καταστάσεις διαφορετικές όπως αγχώδεις διαταραχές ή φοβίες, κατάθλιψη ή ακόμη πιο σοβαρές διαταραχές όπως την σχιζοφρένεια. Μπορεί να προσβάλει άτομα κάθε ηλικίας και να παρουσιαστεί σε κάθε οικογένεια επηρεάζοντας την ψυχοσυναισθηματική και κοινωνική ζωή του ατόμου και της οικογένειάς του, απειλώντας πολλές φορές εκτός από την ποιότητα της ζωής και την ίδια την ζωή του ατόμου. Μία από τις βασικές αιτίες που το άτομο αρνείται να επισκεφθεί κάποιον ειδικό ψυχικής υγείας είναι το κοινωνικό στίγμα, δηλαδή ένας έντονα μειωτικός χαρακτηρισμός για κάποιον που πάσχει από κάποιου είδους ψυχικής διαταραχής ή νόσου, στερώντας του το δικαίωμα της πλήρους αποδοχής και αναγκάζοντάς τον να προσπαθεί να κρύψει το πρόβλημά του ή να απομονώνεται.  Όταν αυτά τα αρνητικά στερεότυπα για την ψυχική νόσο γίνονται αποδεκτά από το άτομο, τότε μιλούμε για αυτό-στιγματισμό. 

 

Σύμφωνα με τους Corrigan & Watson (2005), ως κύριες συνιστώσες του στίγματος προσδιορίζονται τα στερεότυπα, οι προκαταλήψεις και οι διακρίσεις. Τα στερεότυπα συνδέονται με την συχνά άκριτη εφαρμογή γενικεύσεων παραβλέποντας τις ατομικές διαφορές, π.χ. «οι ψυχικά ασθενείς είναι επικίνδυνοι». Από την άλλη, οι προκαταλήψεις συνδέονται με την συναισθηματική αντίδραση του ατόμου στα στερεότυπα, π.χ. «φόβος», ενώ οι διακρίσεις περιλαμβάνουν τις αρνητικές συμπεριφορές σε βάρος των στιγματιζόμενων, π.χ. «αποφυγή» και απορρέουν από τις προκαταλήψεις. Για τον Corrigan, όταν το άτομο ενστερνίζεται τις κοινωνικές προκαταλήψεις σε βάρος του και ενδοβάλλει το αρνητικό περιεχόμενό τους, τότε αυτοστιγματίζεται. Ο αυτοστιγματισμός ή το στίγμα του εαυτού διακρίνεται από μια ποικιλία αρνητικών συναισθημάτων όπως ενοχή, ντροπή, αίσθημα κατωτερότητας, με συνέπεια τάση για μυστικότητα και απομόνωση. Επιπροσθέτως, το άτομο διακατέχεται από χαμηλή αυτοπεποίθηση και νιώθει ότι δεν αξίζει όσο αξίζουν οι άλλοι ή ότι δεν είναι αρκετά ικανό ή αποτελεσματικό ως προς την επίτευξη στόχων ή την επίλυση προβλημάτων ή δυσκολιών. Ο αυτοστιγματισμός συνδέεται επίσης με την αποφυγή θεραπείας, υποσκάπτοντας τη δέσμευση του ασθενούς στη θεραπεία κι επηρεάζοντας αρνητικά την ανάρρωσή του. Πιο συγκεκριμένα, η αρνητική θεραπευτική έκβαση συνδέεται με την αποφυγή της ιατρικής βοήθειας, καθώς και με τις αρνητικές ενδοψυχικές διεργασίες στις οποίες οδηγεί ο αυτοστιγματισμός, που σχετίζονται με μειωμένα επίπεδα ανάρρωσης σε βάθος χρόνου, επιβαρυμένη κλινική εικόνα ως προς την προϋπάρχουσα ψυχωσική συμπτωματολογία κι αυξημένα καταθλιπτικά συμπτώματα και αυτοκτονικό ιδεασμό, απώλεια αισθήματος σκοπού στη ζωή που υπονομεύει περαιτέρω την ανάρρωσή του. 

 

Οι συνέπειες, λοιπόν, μπορεί να είναι αρκετά σημαντικές για το ίδιο το άτομο, αλλά και για το οικογενειακό ή ευρύτερο συγγενικό ή φιλικό περιβάλλον, αλλά κάποιες φορές διευρύνεται και στους επαγγελματίες ψυχικής υγείας ή στους φροντιστές του ατόμου. Οι Link & Phelan (2001), έχουν διαμορφώσει ένα μοντέλο που περιλαμβάνει ως αλληλένδετες συνιστώσες του στίγματος, την «ετικετοποίηση», τη «στερεοτυποποίηση», τον «(κοινωνικό) διαχωρισμό», την «απώλεια της κοινωνικής θέσης» και τις «διακρίσεις». Το στίγμα, δηλαδή, είναι αποτέλεσμα της αλληλενέργειας των ανωτέρω διαστάσεων. Εφόσον, η διάγνωση μπορεί να επιφέρει τον στιγματισμό του ατόμου, οι ψυχικά νοσούντες προτιμούν να μην διαγνωσθούν, για να μην κατηγοριοποιηθούν στους ψυχικά ασθενείς.

Στο σημείο αυτό είναι σημαντικό να έχουμε υπόψη ότι το στίγμα της ψυχικής ασθένειας έχει χαρακτηριστεί σαν μια ασθένεια με αντίστοιχες ή και σοβαρότερες συνέπειες από την ίδια την ψυχική νόσο. Στα άτομα που τα συμπτώματα είναι ευδιάκριτα και ειδικά σε περιπτώσεις βίαιης και επικίνδυνης συμπεριφοράς, φαίνεται πως ο γενικός πληθυσμός επιθυμεί μια μεγαλύτερη κοινωνική απόσταση, επιφέροντας έτσι σοβαρές συνέπειες στην ποιότητα της ζωής αυτών των ασθενών, στην αυτοπεποίθησή τους και στις μειωμένες κοινωνικές ή εργασιακές ευκαιρίες που τους προσφέρονται. Από την άλλη, για τους ασθενείς που τα συμπτώματά τους δεν είναι ευδιάκριτα, ο κοινωνικός περίγυρός τους τείνει λαθεμένα να τα θεωρεί εντελώς υγιή και δίχως ανάγκη θεραπείας, γεγονός που αντί να βοηθήσει αυτά τα άτομα, τα κάνει να αισθάνονται απόγνωση ή ανικανότητα, με μειωμένες ευκαιρίες εξέλιξης. Σε γενικές γραμμές, τα στερεότυπα για τους ψυχικά πάσχοντες σχετίζονται με ετικέτες όπως απρόβλεπτοι, βίαιοι, επικίνδυνοι, ανίκανοι, κοινωνικά και οικογενειακά δυσλειτουργικοί. Κάποιες από αυτές τις καταστάσεις ισχύουν κυρίως για ασθενείς που δεν λαμβάνουν την κατάλληλη θεραπευτική αντιμετώπιση, όμως η άκριτη γενίκευση της στερεότυπης αυτής εικόνας για όλους ανεξαιρέτως τους ψυχικά νοσούντες και η δυσπιστία και η επιφυλακτικότητα που προκύπτει, έχει ως αποτέλεσμα τη βίωση απόρριψης ή αποφυγής των ατόμων αυτών στις διαπροσωπικές και ευρύτερες κοινωνικές τους σχέσεις, καθώς και να υφίστανται πληθώρα άλλων διακρίσεων στην απασχόληση, τη στέγαση, ακόμη και στην αντιμετώπιση που λαμβάνουν από τις υπηρεσίες υγείας. Το στίγμα αποτελεί το μεγαλύτερο εμπόδιο για το άτομο με ψυχική ασθένεια για μια αξιοπρεπή θέση στην κοινωνία. 

 

Τα τελευταία χρόνια, εξαιτίας της πανδημίας του COVID -19, παρατηρήθηκε διόγκωση του άγχους και της κατάθλιψης, καθώς και αύξηση της ανεργίας εξαιτίας των απανωτών εγκλεισμών (lockdowns), ενώ η αύξηση των μεταναστών και των προσφύγων επέτεινε τα ήδη υπάρχοντα προβλήματα διαχείρισης των ψυχιατρικά ασθενών. Ειδικά οι πρόσφυγες και οι μετανάστες που πλέον αποτελούν το 9% του πληθυσμού της Ελλάδας, αντιμετωπίζουν σοβαρές ψυχικές διαταραχές κι έχουν αυξημένες τάσεις αυτοκτονίας, λόγω των δύσκολων καταστάσεων που έχουν αντιμετωπίσει. Πάντως, αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία ίσως δεν είναι ο τρόπος που οι Δημόσιες υπηρεσίες ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις και τις ανάγκες της κοινωνίας, αλλά πώς η ίδια η κοινωνία θα αποβάλλει τον στιγματισμό απέναντι στους ψυχικά νοσούντες. Η αλλαγή της νοοτροπίας θα πραγματοποιηθεί μέσα από την ενημέρωση και σίγουρα το να κλείνουμε την πόρτα ή τα μάτια απέναντι στο πρόβλημα δε θα φέρει τη λύση.

 

Πηγές:

 

Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας. Απλές συμβουλές για να νιώσετε καλύτερα | Νοσοκομείο ΥΓΕΙΑ (hygeia.gr)

 

Το κοινωνικό στίγμα της ψυχικής ασθένειας (ekt.gr)

 

31.1-GR-2020-36.pdf (psychiatriki-journal.gr)

 

ΨυχικήΥγείαΣτηνΕλλάδαmichail_mlead20017.pdf

 

 

Κουραβάνας Νικόλαος- Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc.

 

Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας (ΝΔΠ)

 

               Βίντεο: Αφήγηση- Κουραβάνας Νικόλαος, Ψυχολόγος, MSc.

 

Ένας σύντομος οδηγός εντοπισμού και αντιμετώπισης ατόμων με (ΝΔΠ)

Ίσως να σας είναι πολύ γνώριμη η φράση: «αυτός είναι νάρκισσος», κι ενδεχομένως να έχετε ακούσει ή διαβάσει κάποια πράγματα σχετικά με αυτούς τους ανθρώπους. Αυτό όμως που πολλοί άνθρωποι δεν γνωρίζουν είναι ότι η ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας (ΝΔΠ), στην πραγματικότητα αποτελεί μια σοβαρή κατάσταση που μπορεί να δημιουργήσει σοβαρά προβλήματα στο ίδιο το άτομο και σε όσους το συναναστρέφονται. Στο εν λόγω άρθρο θα αναφερθούμε στα βασικά χαρακτηριστικά αυτών των ατόμων, γιατί όσο πιο πολλά γνωρίζουμε, τόσο καλύτερα μπορούμε να προετοιμάσουμε τον εαυτό μας προκειμένου να αντιμετωπίσουμε καλύτερα τα άτομα με (ΝΔΠ). 

 

Πόσο συχνή είναι η ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας;

Οι ειδικοί εκτιμούν ότι έως και το 5% των ανθρώπων έχουν (ΝΔΠ). Ο ναρκισσισμός είναι μία από τις 10 διαταραχές προσωπικότητας. Αυτές οι διαταραχές κάνουν τους ανθρώπους να σκέφτονται, να αισθάνονται και να συμπεριφέρονται με τρόπους που βλάπτουν τον εαυτό τους ή τους άλλους. Τα σημάδια των διαταραχών της προσωπικότητας εμφανίζονται συνήθως στα τέλη της εφηβείας και στις αρχές της ενηλικίωσης.

Με ψυχολογικούς όρους ο νάρκισσος δεν είναι ο ερωτευμένος με τον εαυτό του όπως συνέβη στον αρχαίο Ελληνικό μύθο, αλλά ο ερωτευμένος με μια ειξιδανικευμένη, διογκωμένη και μεγαλειώδη εικόνα του εαυτού του, σε μια προσπάθεια αποφυγής των βαθιών αισθημάτων ανασφάλειας. Όμως, για να υποστηρίξουν τις αυταπάτες για το δήθεν μεγαλείο που τους περιβάλλει, τα άτομα αυτά προβαίνουν σε δυσλειτουργικές στάσεις και συμπεριφορές. Έτσι, το άτομο με (ΝΔΠ) διακρίνεται από εγωκεντρική κι αλαζονική σκέψη και συμπεριφορά, έλλειψη ενσυναίσθησης, υπερβολική ανάγκη για θαυμασμό κι έλλειψη εκτίμησης για τους άλλους ανθρώπους, σε συνδυασμό με χειριστικές ή απαιτητικές συμπεριφορές. Επομένως, κάθε τομέας της ζωής των ατόμων με (ΝΔΠ) επηρεάζεται από την εργασία, την οικογένεια και την φιλία, μέχρι τις στενότερες διαπροσωπικές ερωτικές σχέσεις. 

 

Ένα πολύ χαρακτηριστικό γνώρισμα του νάρκισσου είναι ότι πάντα θα ρίχνει την ευθύνη στους άλλους και δε θα αναγνωρίσει ποτέ ότι έκανε λάθος ή ότι δεν είχε δίκαιο. Ο νάρκισσος δε θα δεχθεί την κριτική προς το πρόσωπό του και έχοντας εξαιρετική ευαισθησία ακόμη και στις παραμικρές επικρίσεις, θα αντιδράσει άσχημα και θα τις εκλάβει μαζί με τις παραμικρές διαφωνίες, ως προσωπικές επιθέσεις. Συνεπώς, είναι σημαντικό να είστε σε θέση να εντοπίζετε τους ναρκισσιστές στην ζωή σας για να προστατεύσετε τον εαυτό σας από τα παιχνίδια εξουσίας τους και να δημιουργήσετε πιο υγιή όρια.

Άλλα χαρακτηριστικά και συμπτώματα της (ΝΔΠ)

Περισσότερο από την αλαζονεία ή την ματαιοδοξία, καθοριστικό χαρακτηριστικό του νάρκισσου είναι η αίσθηση μεγαλοπρέπειας και η μη ρεαλιστική αίσθηση ανωτερότητας. Ο νάρκισσος βλέπει τον εαυτό του σαν «μοναδικό» ή «ξεχωριστό» ή «ιδιαίτερο» κι ότι μπορεί να γίνει κατανοητός μόνο από άλλους «ξεχωριστούς» ανθρώπους. Αποφεύγει οτιδήποτε «μέτριο» ή «συνηθισμένο» και θέλει να συναναστρέφεται μόνο με άτομα υψηλού επιπέδου και να επισκέπτεται μέρη όπου πάλι θα είναι για λίγους και ξεχωριστούς ανθρώπους. Ο νάρκισσος πιστεύει ότι είναι καλύτερος από όλους τους άλλους κι ότι θα πρέπει να αναγνωριστεί γι’ αυτό και συχνά θα υπερβάλλει ή θα λέει ψέματα για τα ταλέντα ή για τα επιτεύγματά του. Είτε μιλά για τις σχέσεις του, είτε για την εργασία του, θα τον ακούσετε να λέει μονάχα για το πόσο πολύ συνεισφέρει και το πόσο τυχεροί είναι οι άλλοι που τον γνώρισαν και τον έχουν στη ζωή τους.

Ένα άλλο χαρακτηριστικό είναι ότι ο νάρκισσος ζει σε έναν κόσμο φαντασίας, ούτως ώστε να μπορέσει να υποστηρίξει τις αυταπάτες για το μεγαλείο του και άρα ζει σε έναν φανταστικό κόσμο που διακρίνεται από αυταπάτες, διαστρεβλώσεις και μαγική σκέψη. Ο νάρκισσος αναμοχλεύει αυτό-δοξαστικές φαντασιώσεις σχετικά με απεριόριστη επιτυχία, δύναμη, λάμψη, ελκυστικότητα, ιδανική αγάπη, κατασκευάζοντας έναν εξιδανικευμένο κόσμο που θα τον κάνει να νιώθει ξεχωριστός κι ότι έχει τον έλεγχο. Στην πραγματικότητα όμως κατασκευάζει αυτές τις φαντασιώσεις για να προστατευθεί από αισθήματα εσωτερικού κενού και ντροπής, αντικρούοντας, αγνοώντας ή εκλογικεύοντας γεγονότα ή απόψεις που δεν συμφωνούν με τον φανταστικό κόσμο που έχει κατασκευάσει. Οτιδήποτε απειλεί να γκρεμίσει τον φανταστικό κόσμο του, το αντιμετωπίζει με ακραία αμυντικότητα ή ακόμη κι οργή, αρνούμενος την πραγματικότητα. Ο νάρκισσος στα πλαίσια της εύθραυστης αίσθησης της αυτοεκτίμησής του θεωρεί τον εαυτό του ανώτερο, δίχως να αντιλαμβάνεται ότι είναι εγωιστής. Οπωσδήποτε, η επικοινωνία και η συνεννόηση με τους άλλους αποτελεί πραγματικά πρόκληση. 

 

Άλλο βασικό χαρακτηριστικό είναι η ανάγκη για συνεχή έπαινο και θαυμασμό. Φανταστείτε την αίσθηση ανωτερότητας του νάρκισσου σαν ένα μπαλόνι το οποίο δίχως ένα σταθερό ρεύμα χειροκροτήματος κι ανωτερότητας χάνει συνεχώς αέρα και τα περιστασιακά κομπλιμέντα δεν αρκούν για να θρέψουν το ναρκισσιστικό Εγώ. Γι’ αυτό ο νάρκισσος περιβάλλεται από ανθρώπους που είναι πρόθυμοι να καλύψουν την εμμονική τους ανάγκη για διαρκή επιβεβαίωση. Ο θαυμασμός και τα κομπλιμέντα που εισπράττει ο νάρκισσος θα είναι πάντα μονόπλευρα και δε θα επιστρέψει ποτέ σε κανέναν κομπλιμέντα ή θαυμασμό. Επίσης, αν οι θαυμαστές σταματήσουν να θαυμάζουν ή να κάνουν κομπλιμέντα στον νάρκισσο, τότε αυτή την στάση θα την εκλάβει σαν προδοσία.  

Πέραν αυτών, ο νάρκισσος αισθάνεται ότι επειδή θεωρεί τον εαυτό του ξεχωριστό, θα πρέπει να απολαμβάνει και την ευνοϊκή μεταχείριση που για τον ίδιο δικαιωματικά του αναλογεί. Ο νάρκισσος απαιτεί από τους γύρω του να συμμορφώνονται με κάθε επιθυμία ή ιδιοτροπία τους κι ό,τι επιθυμούν, πιστεύουν ότι πρέπει να το πάρουν. Αν κάποιος δεν μπορέσει να ικανοποιεί κάθε του ανάγκη, τότε θεωρείται ως άχρηστος κι αν κάποιος έχει το θράσος να αψηφήσει την θέληση ενός νάρκισσου ή να ζητήσει κάτι σε αντάλλαγμα, τότε θα έρθει αντιμέτωπος με ψυχρότητα, οργή ή επιθετικότητα.  

Όπως αντιλαμβάνεται κανείς, ο νάρκισσος δεν έχει ιδιαίτερους ενδοιασμούς στο να εκμεταλλευτεί τους άλλους χωρίς ενοχές ή ντροπή. Εφόσον ο νάρκισσος δεν έχει την ικανότητα της ενσυναίσθησης, δηλαδή δεν μπορεί να μπει στην θέση του άλλου, τους αντιμετωπίζει σαν αντικείμενα που βρίσκονται εκεί για να εξυπηρετούν τις ανάγκες του. Επομένως, οι άλλοι είναι στη ζωή του για να τους εκμεταλλευτεί προκειμένου να πετύχει τους δικούς του σκοπούς και δε θα σκεφτεί ποτέ αν η συμπεριφορά του επηρεάζει ή πληγώνει τους άλλους. Ακόμη κι αν κάποιος προσπαθήσει να συζητήσει μαζί του και του το επισημάνει, δε θα το καταλάβει πραγματικά, καθώς το μόνο που καταλαβαίνει ένας νάρκισσος είναι τις δικές του ανάγκες.

Ένα ακόμη βασικό χαρακτηριστικό του νάρκισσου είναι ότι κάθε φορά που συναντά κάποιον που φαίνεται πως έχει κάτι που λείπει από τον ίδιο (συνήθως αυτοπεποίθηση ή δημοφιλία), αισθάνεται απειλή και σαν αμυντικό μηχανισμό μπορεί να περιφρονεί, να υποτιμά, να μειώνει τον άλλον, ακόμη και να απειλεί, να προσβάλει ή να εκφοβίζει. 

 

Πώς αντιμετωπίζουμε έναν νάρκισσο;

Στην αρχή ένας νάρκισσος θα μας φανεί ιδιαίτερα ελκυστικός και γοητευτικός, καθώς έχει μια πολύ καλή ικανότητα στο να κατασκευάζει μια κολακευτική εικόνα για τον εαυτό του που θα εντυπωσίαζε την πλειοψηφία των ανθρώπων. Μας σαγηνεύει με την φαινομενική του αυτοπεποίθηση, τα μεγαλόπνοα όνειρά του, την δήθεν μοναδική κα καλλιεργημένη προσωπικότητά του και χαρακτήρα και πέφτουμε στην παγίδα του, νομίζοντας ότι έχουμε πράγματι απέναντί μας έναν σημαντικό και μοναδικό άνθρωπο κι ότι με το να τον συναναστρεφόμαστε ίσως μάθουμε τα μυστικά του για να γίνουμε κι εμείς ξεχωριστοί κι ελκυστικοί.

Συνήθως, μετά από αρκετό καιρό κάποιος αντιλαμβάνεται ότι κάτι δεν πάει καλά με το άτομο που τόσο θαύμαζε κι ότι όλο αυτό που του «πλάσαρε» ο άλλος ήταν απλά μια εικόνα ή καλύτερα ένα προσωπείο που δεν έχει καμία σχέση με την πραγματικότητα, αλλά απλώς έκρυβε την ασχήμια σε μια προσπάθεια να στηριχθεί ο ακόρεστος εγωισμός του νάρκισσου. Είναι σημαντικό να γνωρίζει κανείς ότι για τον νάρκισσο οι επιθυμίες και τα συναισθήματά σας δεν μετράνε κι ότι τα άτομα με (ΝΔΠ) δεν αναζητούν συντρόφους, αλλά υπάκουους θαυμαστές. Ο νάρκισσος λέει ψέματα, χειραγωγεί, πληγώνει και δεν σέβεται κανέναν. Αν η κακή του συμπεριφορά σας έχει κουράσει και αντιληφθεί ότι θα σας χάσει, τότε παροδικά θα αλλάξει λέγοντάς σας ψέματα για το πόσο σημαντικό άτομο είστε στην ζωή του. Στην πραγματικότητα εννοεί ότι δε θέλει να σας χάσει από θαυμαστή του, γιατί αν ήσασταν σημαντικό άτομο, δε θα σας φερόταν με αυτό τον τρόπο, πληγώνοντάς σας ή χειραγωγώντας σας. Οπότε, μην πέφτετε στην παγίδα του φανταστικού κόσμου που έχει κατασκευάσει και βρείτε την αξιοπρέπεια να αποχωρήσετε από μια τέτοια σχέση για να προστατέψετε τον εαυτό σας. Αντί να χάνετε τον χρόνο σας με τις αυταπάτες ενός νάρκισσου, εστιάστε στα δικά σας όνειρα και στο πώς θα αλλάξετε την ζωή σας.

Αν πάλι το άτομο με (ΝΔΠ) είναι μέλος της οικογένειάς σας ή ένας άνθρωπος που θα θέλατε να κρατήσετε στην ζωή σας, τότε προσπαθήστε να θέσετε υγιή όρια. Ο νάρκισσος νομίζει ότι είναι δικαίωμά του να παραβιάζει τακτικά τα όρια των άλλων και δεν είναι ικανός για αληθινή αμοιβαιότητα στις σχέσεις του. Είναι, λοιπόν, δύσκολος έως ακατόρθωτος ο αμοιβαίος σεβασμός κι αυτό είναι πολύ πιο έντονο όταν συγκατοικείτε με έναν νάρκισσο. Ένας νάρκισσος π.χ. δε θα σας ρωτήσει για να δανειστεί ή να χρησιμοποιήσει κάτι δικό σας και δε θα διστάσει να σας κατασκοπεύσει, να κρυφακούσει ή να διαβάσει την προσωπική αλληλογραφία σας, να σας κλέψει ιδέες ή να σας δώσει περίεργες ή κακόβουλες και καταστροφικές συμβουλές. Οπότε, μην λαμβάνετε ποτέ σοβαρά υπόψη τις απόψεις του και αρχίστε να κλειδώνετε το δωμάτιό σας, επίσης βάλτε κωδικό στον υπολογιστή για να προφυλάξετε τα αρχεία σας και μην συζητάτε τις ιδέες σας ή τα μελλοντικά σας σχέδια. 

 

Μια ευθέως κόντρα με έναν νάρκισσο μπορεί να δοκιμάσει τις ψυχικές σας δυνάμεις και αντοχές και πραγματικά να σας καταβάλλει, γι’ αυτό προσπαθήστε να πείτε αυτό που θέλετε με ήπιο τρόπο και με ηρεμία. Αν θέλετε να συζητήσετε για την συμπεριφορά του, τότε εστιάστε στο πώς σας κάνει να νιώθετε, παρά στα κίνητρα και τις προθέσεις του, γιατί κάτι τέτοιο θα σας κάνει να θυμώσετε. Αν σας απαντήσει επιθετικά, μείνετε ήρεμοι και απομακρυνθείτε αν χρειαστεί κι επιστρέψτε στη συζήτηση σε κάποια άλλη στιγμή.

Πάντως, να είστε προετοιμασμένοι ότι υπάρχει ένα σοβαρό ενδεχόμενο ο νάρκισσος να επαναστατήσει ενάντια στα νέα όρια που θα επιβάλλετε. Από την άλλη, όταν θα θέσετε τα νέα όρια, να είστε και διατεθειμένοι να τα κρατήσετε, διότι, αν θα υποχωρήσετε, τότε θα στείλετε το μήνυμα ότι δε χρειάζεται να σας παίρνει στα σοβαρά. Επίσης, είναι πολύ πιθανό εξαιτίας των νέων ορίων, να στρέψει τις ευθύνες σε εσάς και να σας κατηγορήσει προβάλλοντας χαρακτηριστικά του εαυτού του πάνω σας. Έχετε υπόψη ότι η καλύτερη άμυνα ενάντια στις προσβολές ενός νάρκισσου είναι να έχετε ανεπτυγμένη μια ισχυρή αίσθηση εαυτού. Να γνωρίζετε καλά τον εαυτό σας και ποια είναι τα δυνατά σας σημεία και τα πλεονεκτήματά σας, ούτως ώστε να σας είναι πιο εύκολο να απορρίψετε οποιαδήποτε άδικη κριτική που θα ασκηθεί εναντίον σας.

 

 

Πηγές:

Narcissistic Personality Disorder: Traits, Tests, Treatment (clevelandclinic.org)

 

Narcissistic Personality Disorder - HelpGuide.org

 

 

Κουραβάνας Νικόλαος- Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc.

Τα «σπασμένα» παιδιά, γίνονται «σπασμένοι» ενήλικες…

 

                         Βίντεο- Αφήγηση: Κουραβάνας Νικόλαος, Ψυχολόγος, MSc.

 

Ποια είναι τα αρχέτυπα παιδικού τραύματος και ποιο απ’ αυτά είναι το δικό σας;

Σύμφωνα με την E.B. Johnson, συγγραφέα του βιβλίου με τίτλο: “Healing childhood trauma”(θεραπεύοντας το παιδικό τραύμα), τα «σπασμένα» παιδιά όταν μεγαλώσουν γίνονται «σπασμένοι» ενήλικες. Αν κάποιος επιθυμεί να αφήσει πίσω αυτόν τον πόνο, θα πρέπει να ξεκινήσει προσδιορίζοντας το αρχέτυπό του. Οι εμπειρίες της παιδικής μας ηλικίας έχουν πολύ μεγαλύτερη επίδραση από τον σχηματισμό αμυδρών αναμνήσεων. Οι παιδικές μας εμπειρίες, ειδικά όταν αυτές σχετίζονται με το χάος ή το φόβο, μεταμορφώνουν τη ζωή μας για πολλές δεκαετίες, διαμορφώνοντας οποιαδήποτε άλλα γεγονότα της ζωής μας,  δημιουργώντας κρίσιμους τρόπους αντίδρασης κι επεξεργασίας του άγχους, αλλά ακόμη και του πώς σχηματίζουμε τις σχέσεις μας. 

 

Ο D. Kalsced, ο οποίος είναι Γιουνγκιανός ψυχαναλυτής κι έχει κι αυτός γράψει πολλά ενδιαφέροντα βιβλία για το παιδικό τραύμα συμφωνεί με την Johnson. Στο βιβλίο του με τίτλο: «The Inner World of Trauma: Archetypal Defenses of the Personal Spirit (1996)» (Ο εσωτερικός κόσμος του τραύματος: Αρχετυπικές άμυνες του προσωπικού πνεύματος), διερευνά πώς οι πρώιμες εμπειρίες κακοποίησης ή κακομεταχείρισης βλάπτουν εντελώς την ανάπτυξη της ψυχικής ζωής του παιδιού. Μπροστά σε αυτόν τον πόνο, αυτό που κάνει το νηπιακό μυαλό είναι να προσπαθεί να υπερασπιστεί τον εαυτό του. Ωστόσο, κάνοντας αυτό, τα παιδιά τείνουν να δημιουργούν εικόνες και άμυνες που είναι σίγουρα κακόβουλες και ακόμη και καταστροφικές. Αυτό εξηγεί τα αρχέτυπα του παιδικού τραύματος. Στην πραγματικότητα, αυτά τα αρχέτυπα είναι απαραίτητα για τη θεραπεία και τη διαφώτιση του ασθενούς που υποφέρει από τραύμα.

Για να επιλύσουμε και να θεραπεύσουμε τα τωρινά μας αδιέξοδα, θα πρέπει να προσδιορίσουμε ποιο είναι το αρχέτυπο του παιδικού τραύματος μας. Αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει να πάμε σε βάθος για να αντιμετωπίσουμε αναμνήσεις, στιγμές κι ανθρώπους με τους οποίους είχαμε ισχυρές συναισθηματικές αλληλεπιδράσεις. Αντί να προσπαθούμε να ξεφύγουμε από τον πόνο της παιδικής μας ηλικίας, θα ήταν σοφότερο να τον αγκαλιάσουμε. Κι αυτό μπορούμε να το κατορθώσουμε αν μάθουμε όσα περισσότερα μπορούμε σχετικά με το από που προερχόμαστε, ούτως ώστε να σχεδιάσουμε το που θα πάμε. 

Οι παιδικές εμπειρίες έχουν, λοιπόν, αντίκτυπο σε όλη τη μετέπειτα ζωή μας. Τα γεγονότα που συμβαίνουν στην παιδική μας ηλικία διαμορφώνουν τις αποφάσεις που λαμβάνουμε στην ενήλικη ζωή μας, την σταδιοδρομία που ακολουθούμε, τους συνεργάτες που επιλέγουμε κοκ. Κάποια από τα μαθήματα που μας δίδαξε η ζωή όταν ήμασταν παιδιά ήταν καλά, ενώ κάποια άλλα ήταν τοξικά. Όπως όμως κι αν ήρθαν τα πράγματα, θα πρέπει να έχουμε υπόψη ότι είναι στο χέρι μας να αντλήσουμε δύναμη και να διορθώσουμε την ζημιά που έχει γίνει.

Ας έχουμε υπόψη ότι τα «σπασμένα» παιδιά δεν γεννιούνται έτσι, αλλά παγιδεύονται στον πόνο και την δυσλειτουργικότητα κάποιων ρόλων, εξαιτίας κάποιων αμελών ή εγωκεντρικών ενηλίκων που με την συμπεριφορά τους υπονομεύουν την ευτυχία των παιδιών και τα εμποδίζουν από το να δημιουργήσουν υγιείς σχέσεις κι από το να αξιοποιήσουν πλήρως τις δυνατότητές τους. Έτσι, τα παιδιά για να επιβιώσουν υιοθετούν κάποιους συγκεκριμένους ρόλους ή αλλιώς αρχέτυπα, που όμως έχουν σοβαρό αντίκτυπο στην ζωή τους αργότερα, καθώς αν δεν κατανοήσουν αυτά τα αρχέτυπα, δε θα μπορέσουν να ξεφύγουν ποτέ απ’ αυτά.

Θα πρέπει να έχουμε υπόψη ότι όλα τα γεγονότα και οι εμπειρίες που λαμβάνουν χώρα κατά την παιδική ηλικία αποτελούν μαθησιακές ευκαιρίες για τα παιδιά. Αν τα γεγονότα είναι καλά, τότε δημιουργούν καλές αναμνήσεις, συναισθήματα και μοτίβα, ενώ όταν τα γεγονότα είναι άσχημα, τότε συμβαίνει το αντίθετο. Συνήθως, οι κακές εμπειρίες σχετίζονται με την ψυχολογική ή συναισθηματική κακοποίηση, αλλά επίσης την σωματική κακοποίηση ή την σεξουαλική κακοποίηση, καθώς επίσης και την παραμέληση ή την εγκατάλειψη. Τέτοιες εμπειρίες ενσταλάζουν στο παιδί τον φόβο, την ενοχή, την ντροπή, καθώς και μια πληθώρα άλλων αρνητικών συναισθημάτων που μπορούν να οδηγήσουν στο άγχος ή την απελπισία. 

 

Βεβαίως, υπάρχουν και εμπειρίες που έχουν έμμεσο αντίκτυπο στα παιδιά, όπως ο αλκοολισμός κάποιου γονέα, ο τζόγος ή άλλες εξαρτήσεις, καβγάδες μεταξύ των γονέων και άλλες συμπεριφορές που επηρεάζουν συναισθηματικά την ψυχική υγεία των παιδιών και το χειρότερο είναι ότι τα παιδιά αργότερα ως ενήλικες μιμούνται ασυναίσθητα αυτές τις συμπεριφορές ή μοτίβα οικογενειακών συμπεριφορών (family patterns).  

Υπάρχουν πέντε διαφορετικά αρχέτυπα, τα οποία όταν θα τα κατανοήσουμε, τότε θα μπορέσουμε να σπάσουμε τα δεσμά που μας κρατούν αλυσοδεμένους με τα τραύματα του παρελθόντος μας. Μόνο όταν εξοπλιστούμε με την σωστή γνώση, θα ελευθερωθούμε χωρίς να χρειάζεται να επαναλάβουμε το παρελθόν μας.

1ο αρχέτυπο: «ο αναγκαίος ήρωας»

Αποτελεί ένα από τα πιο τραγικά αρχέτυπα, γιατί ο ρόλος αυτός είναι αναγκαστικός κι έρχεται με βαρύ φορτίο και λίγες εξόδους. Τον ρόλο αυτό τον αναλαμβάνει συνήθως το μεγαλύτερο παιδί, το οποίο αναγκάζεται να αντισταθμίσει τρόπους που το εξαντλούν και το αμφισβητούν. Το παιδί αυτό ποτέ δεν γνωρίζει ποιο είναι πραγματικά, καθώς εργάζεται πάντα πολύ σκληρά για να κάνει την οικογένεια να φαίνεται όσο το δυνατόν καλύτερη στον έξω κόσμο.  Καταβάλλουν υπερπροσπάθειες για να φαίνονται όσο το δυνατόν καλύτερα εξωτερικά, πιστεύοντας ότι τόσο λιγότερο θα πονάνε τα πράγματα εσωτερικά.

2ο αρχέτυπο: «ο γελωτοποιός»

Συνήθως είναι ένας ρόλος που τον αναλαμβάνουν οι νεότεροι της οικογένειας, του οποίου ο πρωταρχικός στόχος περιλαμβάνει την κάλυψη ζητημάτων αναμόρφωσης της οικογένειας, αλλά με πολύ διαφορετικό τρόπο. Το άτομο χρησιμοποιεί την κωμωδία, τα αστεία και το χιούμορ ή τις γελοιότητες για να γιατρέψει τις πληγές των άλλων, αλλά και για να κρύψει τις δικές του ανασφάλειες και ελλείψεις. Όταν τα πράγματα γίνουν αρκετά ασταθή, ο γελωτοποιός θα αγωνιστεί για την ηρεμία, όμως το μεγαλύτερο όπλο του είναι και η μεγαλύτερη αδυναμία του. Η χιουμοριστική του διάθεση μπορεί να κάνει τους άλλους να αισθάνονται πιο άνετα, όμως δεν επαρκεί για να απαλύνει τον πόνο του ίδιου του ατόμου.

3ο αρχέτυπο: «το άγριο παιδί»

Πρόκειται για έναν ρόλο πολλές φορές γνωστό ως «αποδιοπομπαίο τράγο», δηλαδή αυτόν του απόκληρου ή του περιθωριακού της οικογένειας, που πάντα μπαίνει σε μπελάδες και είναι απερίσκεπτος, παρορμητικός, συναισθηματικός και συχνά σε σύγκρουση με πρόσωπα εξουσίας ή αντιμέτωπος με το γράμμα του νόμου. Είναι το άτομο που θα κατηγορηθεί από την οικογένεια για ό, τι πάει στραβά κι έτσι συνήθως είναι το πρώτο άτομο που θα φύγει από την «φωλιά». Το άτομο αυτού του αρχετύπου λαχταρά την προσοχή περισσότερο από οτιδήποτε άλλο κι αυτό με τη σειρά του μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρά προβλήματα.

4ο αρχέτυπο: «ο αντικαταστάτης»

Εμφανίζεται όταν οι φροντιστές μας αποτυγχάνουν να μας παρέχουν την ασφάλεια που χρειαζόμαστε. Έτσι, το παιδί αναλαμβάνει τον προστατευτικό ρόλο αντικαθιστώντας τον γονιό ή και τα αδέλφια του. Συνήθως, το παιδί αυτό είναι ωριμότερο σε σχέση με άλλα παιδιά της ηλικίας του και ξοδεύει πολύ χρόνο «μαζεύοντας τα κομμάτια» ύστερα από μια έκρηξη ή μια κατάρρευση των οικογενειακών δεσμών. Αντί να αφήσει τους πραγματικούς φροντιστές της οικογένειας να αναλάβουν τους ρόλους τους και να αντιμετωπίσουν τις αδυναμίες τους, ο αντικαταστάτης αναλαμβάνει τον δικό τους ρόλο αντικαθιστώντας τους αποτυχημένους φροντιστές.

5ο αρχέτυπο: «ο δίχως σκοπό περιπλανώμενος»

Αποτελεί το πιο τυπικό και το πιο σύνηθες αρχέτυπο. Εδώ αντί να ενεργεί, αυτό το χαμένο παιδί κλείνεται προς τα μέσα. Συνήθως αναφέρεται ως το «αόρατο» παιδί, που αποσύρεται στο δωμάτιό του ή βρίσκει παρηγοριά στα βιβλία, τη μουσική και την φαντασία του για να αντιμετωπίσει το οικογενειακό χάος. Στο παιδί αυτό δεν αρέσει να ξεχωρίζει, ούτε να ξοδεύει πολύ χρόνο αναλύοντας την δυστυχία του. Είναι σχεδόν ανύπαρκτο στην οικογένεια και συνεχίζει να διατηρεί αυτό τον ρόλο στην ενήλικη ζωή, περιπλανώμενο χωρίς σκοπό.

Όλα τα παραπάνω αρχέτυπα μας βοηθούν να γνωρίσουμε τον πόνο μας και τον τρόπο που τον εκφράζουμε κι αποτελούν ένα εξαιρετικό σημείο εκκίνησης για την προσωπική μας ψυχοθεραπεία. Όσο περισσότερα γνωρίζουμε σχετικά με το γιατί συμπεριφερόμασταν έτσι, τόσο πιο αποτελεσματικά μπορούμε να δουλέψουμε στο εδώ και τώρα επιλέγοντας και προσαρμόζοντας εκείνα τα βήματα που είναι απαραίτητα για να μας πάνε μπροστά.  

 

Βήμα 1ο : γράψτε μια νέα αφήγηση για τη ζωή σας

Όταν ήμασταν παιδιά βλέπαμε τους γονείς μας με δέος, σαν παντοδύναμους και τους σεβόμασταν ξεχνώντας όμως να επεκτείνουμε την ίδια αγάπη και σεβασμό για τον εαυτό μας. Η νέα μας αφήγηση, λοιπόν, θα πρέπει να περιλαμβάνει αγάπη και σεβασμό για εμάς, καθώς και προσπάθεια να ξεφύγουμε από ρόλους που δεν μας ταιριάζουν. Για να βρούμε την ευτυχία και τον σκοπό στην ζωή μας, θα πρέπει πρώτα να αγαπήσουμε τον εαυτό μας, ακόμη και τα άσχημα κομμάτια του κι έπειτα να τον συγχωρήσουμε για τα λάθη ή τις παραλείψεις που μας οδήγησαν εδώ που είμαστε σήμερα και που δεν μας αρέσει. Είναι στο χέρι μας να αλλάξουμε ό,τι δεν μας αρέσει, αρκεί να το αποφασίσουμε να αφήσουμε πίσω τον βουβό πόνο των παιδικών μας χρόνων.

Βήμα 2ο : ενισχύστε την αυτοεκτίμησή σας

Η ειρήνη, η ευημερία και η πληρότητα δε θα έρθουν αν δεν χτίσουμε πρώτα το ισχυρό θεμέλιο της αυτοεκτίμησης. Όταν ήμασταν παιδιά, μας ήταν δύσκολο να αποδράσουμε από τα δεσμά ενός επικριτικού, ματαιωτικού ή απορριπτικού γονέα, όμως πλέον ως ενήλικες μπορούμε να δούμε την αξία μας και ποιοι πραγματικά είμαστε. Πρέπει να καταλάβουμε ότι είναι ολότελα δικό μας το δικαίωμα στον αυτοσεβασμό, κι ότι δεν χρειαζόμαστε την έγκριση, ούτε την άδεια κανενός για να τιμήσουμε την αξία κάθε πτυχής της ζωής μας. Καλλιεργώντας αξίες όπως την καλοσύνη, την γενναιοδωρία, τον σεβασμό, μπορούμε να οικοδομήσουμε έναν νέο εαυτό αποκλείοντας τοξικά πράγματα και τοξικούς ανθρώπους από την ζωή μας. Δείτε τον εαυτό σας σαν ένα λουλούδι που χρειάζεται τις κατάλληλες συνθήκες και το περιβάλλον για να ευδοκιμήσει. Δεν χρειάζεστε άτομα που έβαζαν εμπόδια στο να ανεβείτε προς το φως και προς το να βρείτε τον αληθινό σας εαυτό.

Βήμα 3ο : αναζητήστε βοήθεια από κάποιον ειδικό

Η επίλυση και η αντιμετώπιση των τραυμάτων του παρελθόντος δεν είναι εύκολο να γίνει από εμάς τους ίδιους και πολλές φορές ούτε συγγενείς , ούτε προσφιλή μας πρόσωπα μπορούν να μας βοηθήσουν. Τα συμπτώματα του τραύματος, επειδή ποικίλουν από περίπτωση σε περίπτωση, είναι καλό να αξιολογηθούν από καταρτισμένους επιστήμονες κι επαγγελματίες ψυχικής υγείας όπως οι ψυχίατροι και οι ψυχολόγοι. Η εύρεση ενός ειδικού στην θεραπεία τραύματος μπορεί να σας πάρει κάποιον χρόνο, αλλά σίγουρα αξίζει τον κόπο. Πολύ καλή αντιμετώπιση του τραύματος έχει η ψυχοθεραπευτική προσέγγιση της γνωστικής – συμπεριφοριστικής θεραπείας και του EMDR. Ένας ειδικός μπορεί να σας βοηθήσει να φτάσετε στην ρίζα του προβλήματος κι όσο δύσκολη κι αν είναι η ψυχοθεραπεία, σίγουρα δεν είναι τόσο δύσκολη όσο το να ζεις διαρκώς με ψυχικό πόνο. 

 

Πηγές:

What's Your Childhood Trauma Archetype? | Practical Growth (medium.com)

The Five Archetypes of Childhood Trauma (exploringyourmind.com)

 

Κουραβάνας Νικόλαος- Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc.