Ζηλοτυπία, Φθόνος, Απληστία και Μίσος, κατά Άντλερ

 

«Τα γνωρίσματα του χαρακτήρα που θα αναπτύξει ένα παιδί θα αντιστοιχούν στην κατεύθυνση που ακολούθησε η ψυχική του ανάπτυξη. Αυτή η κατεύθυνση μπορεί να είναι μια ευθεία γραμμή ή να χαρακτηρίζεται από στροφές. Στην πρώτη περίπτωση, το παιδί μοχθεί για την επίτευξη του στόχου του με άμεσο τρόπο και αναπτύσσει έναν χαρακτήρα επιθετικό και θαρραλέο. Μπορούμε να πούμε ότι οι απαρχές της ανάπτυξης του χαρακτήρα έχουν πάντα κάτι από αυτό το επιθετικό και διεκδικητικό στοιχείο. Αυτή η γραμμή όμως, εύκολα μπορεί να καμφθεί από τις δυσκολίες της ζωής» (σελ. 21-22).   

«Οι δυσκολίες κάθε είδους απειλούν πάντοτε την ευθεία ανάπτυξη ενός χαρακτήρα… Μπορούμε να ξεχωρίσουμε τους ανθρώπους: από το πώς αντιμετωπίζουν τις δυσκολίες. Οι αισιόδοξοι είναι εκείνοι οι άνθρωποι των οποίων η ανάπτυξη του χαρακτήρα, γενικά, έχει εξελιχθεί σε ευθεία γραμμή, αντιμετωπίζουν κάθε δυσκολία με θάρρος και δεν την παίρνουν πολύ στα σοβαρά. Διατηρούν την εμπιστοσύνη στον εαυτό τους και υιοθετούν σχετικά εύκολα μια ευμενή στάση απέναντι στη ζωή. Δεν απαιτούν πολλά, επειδή αξιολογούν σωστά τον εαυτό τους και δεν αισθάνονται αδικημένοι. Συνεπώς, είναι σε θέση να αντέξουν τις δυσκολίες της ζωής, πολύ πιο εύκολα από εκείνους που βρίσκουν πάντα κάποια αφορμή ώστε να θεωρούν τους εαυτούς τους αδύναμους και ανεπαρκείς. Σε πιο δύσκολες καταστάσεις, οι αισιόδοξοι παραμένουν ήρεμοι, με την πεποίθηση ότι τα λάθη μπορούν πάντα να διορθωθούν... Τα πράγματα είναι διαφορετικά με τον τύπο του απαισιόδοξου. Αυτοί παρουσιάζουν τα πιο σοβαρά προβλήματα διαπαιδαγώγησης. Είναι εκείνα τα άτομα που απέκτησαν ένα αίσθημα κατωτερότητας εξαιτίας των προβλημάτων και των εντυπώσεων της παιδικής τους ηλικίας, τα άτομα που αντιμετώπισαν ποικίλες δυσκολίες και απέκτησαν έτσι την αίσθηση ότι η ζωή δεν είναι εύκολη. Θα βλέπουν πάντα τη σκοτεινή πλευρά της ζωής, λόγω της απαισιόδοξης κοσμοθεωρίας τους, η οποία καλλιεργήθηκε από τον λάθος τρόπο με τον οποίο τους μεταχειρίστηκαν κατά την παιδική τους ηλικία» (σελ. 24-25).

 

Απόσπασμα από το βιβλίο του Άλφρεντ Άντλερ (σελ. 79-94). Η θεωρία του χαρακτήρα. Αθήνα: Νίκας

Ρεβέκα: ένα 19χρονο κορίτσι με αυτισμό

Ένα περιστατικό του Όλιβερ Σακς

«Παιδί σε πολλά πράγματα»: δεν μπορούσε να βρει τον δρόμο της γύρω από το τετράγωνο του σπιτιού της, δεν μπορούσε να ανοίξει με σιγουριά την πόρτα με ένα κλειδί. Μπέρδευε το δεξί με το αριστερό, έβαζε τα ρούχα της ανάποδα και δεν το διόρθωνε ποτέ. Ήταν αδέξια και ασυντόνιστη σε όλες τις κινήσεις της, ήταν ντροπαλή και αποτραβηγμένη, αλλά ικανή να δημιουργεί ζεστούς, βαθείς και παθιασμένους δεσμούς. 

Η Ρεβέκκα είχε τη δυνατότητα να αντιλαμβάνεται τον πραγματικό κόσμο σαν ένα συνεκτικό, ευδιάκριτο ποιητικό όλον: την ικανότητά της να το βλέπει, να το σκέφτεται και να το ζει. Λάτρευε την αφήγηση παραμυθιών, που της έδινε τη δυνατότητα να συνθέτει και να ενοποιεί τον κόσμο. Ο Σακς τη χαρακτηρίζει «άθικτη και ολοκληρωμένη σαν ‘αφηγηματικό’ ον». Μετά τον θάνατο της γιαγιάς της βίωσε το πένθος και κατάφερε να το ξεπεράσει και να προχωρήσει μέσα από την αφήγηση, τη μουσική και τη δραματουργία, αγαπούσε το θέατρο, καθώς την ανασυγκροτούσε.

Λέει η Ρεβέκκα: «Είμαι σαν ένα ζωντανό χαλί. Έχω ανάγκη από ένα καλούπι, ένα σχέδιο σαν αυτό που έχετε στο χαλί σας. Γίνομαι κομμάτια και ξεφτάω, εκτός αν υπάρχει κάποιο σχέδιο». Και ο Σακς σκέφτεται: «Μπορεί κανείς να έχει ένα ακατέργαστο χαλί χωρίς σχέδιο;».

«Ένα ζωντανό χαλί, όπως ήταν η Ρεβέκα, έπρεπε να έχει και τα δύο, και ειδικά αυτή, με την έλλειψη της μιας σχηματικής δομής, μπορεί πράγματι να ξέφτιζε αν δεν είχε ένα σχέδιο. ‘Μου χρειάζεται ένα νόημα, συνέχισε, τα μαθήματα, οι παράξενες εργασίες δεν έχουν νόημα… Αυτό που στ’ αλήθεια μου αρέσει», πρόσθεσε με πίκρα και με λαχτάρα, είναι το θέατρο’.

Πήραμε τη Ρεβέκα από το εργαστήριο που μισούσε και τα καταφέραμε να τη γράψουμε σε μια ειδική θεατρική ομάδα. Της άρεσε, την ανασυγκροτούσε, τα πήγε εκπληκτικά καλά: μεταμορφώθηκε σε ένα πλήρες πρόσωπο, με αυτοκυριαρχία, άνεση, με στιλ σε κάθε της ρόλο. Αν κάποιος έβλεπε τώρα τη Ρεβέκα στη σκηνή –γιατί το θέατρο και η θεατρική ομάδα έγιναν γρήγορα η ίδια η ζωή της- δε θα μπορούσε ποτέ να μαντέψει ότι ήταν πνευματικά ελλειμματική». (σελ. 224-225).

Ο ρόλος στο θέατρο προσδίδει οργάνωση, παρέχει μια ολοκληρωμένη προσωπικότητα.

Η Ρεβέκα βοηθήθηκε από τη δυνατότητα να μιλάει ελεύθερα στον Σακς, από τη δυνατότητα να μπορεί να αφηγείται… να διηγείται με ζωηρότητα τα όνειρά της… Η Ρεβέκα είχε ανάγκη να εκφράσει όλα όσα νιώθει και τελικά βρήκε το θέατρο για να το πραγματοποιήσει. Η αφήγηση είναι από μόνη της λυτρωτική, αρκεί να υπάρχει κάποιος που θα μπορέσει να ακούσει, να είναι εκεί, να μην κρίνει, να μην αδιαφορεί, να μην προσπαθεί να επιβάλλει τα δικά του θέλω. Τελικά, τι είναι η αφήγηση και πόσο ψυχοθεραπευτική είναι; Πόσο δυστυχισμένη θα ήταν η Ρεβέκα αν παρέμενε στην ηλικία των 20 ετών ανάμεσα σε μαθηματικά και γλώσσα, να προσπαθεί να παλέψει με ασκήσεις που ποτέ μέχρι τώρα δεν είχε κατακτήσει; Πόσο βοηθητικό θα ήταν διαρκώς να της υπενθυμίζουν τα ελλείμματά της; Τι πιθανότητα υπάρχει κάτι που δεν κατακτήθηκε μέχρι αυτή την ηλικία να το αποκτήσει η κάθε Ρεβέκα σ’ αυτή την ηλικία;

Ποιος αποφασίζει τι είναι καλύτερο για την κάθε Ρεβέκα αυτού του κόσμου; Πόσο παράλογες και βαθιά εγωιστικές είναι σε πολλές περιπτώσεις οι απαιτήσεις του γονιού που πιστεύει πως το αυτιστικό παιδί θα καταφέρει στα 20 ή στα 30 του αυτά που δεν κατάφερε μέχρι τώρα; Αυτά που δεν το κάνουν ευτυχισμένο, απλά το βασανίζουν για να δείχνει κανονικό στον έξω κόσμο; Πόσο καταστροφικές είναι οι προσδοκίες του γονιού που δεν μπορεί να ακούσει ούτε το ίδιο του το παιδί, τυφλωμένος από την πεποίθηση ότι το παιδί μπορεί να γίνει φυσιολογικό ή είναι φυσιολογικό αφού έχει τόσο μυαλό; 

Δυστυχώς, είναι πολλές οι περιπτώσεις παιδιών που παραμένουν εγκλωβισμένα στη δυστυχία των ίδιων των γονιών, στις φιλοδοξίες και στη ματαιοδοξία τους, στο φαίνεσθαι και στην εικόνα αυτών, που δεν νοιάζονται για το τι κάνει αυτά τα παιδιά ευτυχισμένα, τι μπορεί να μειώσει το άγχος αυτών των παιδιών και τι μπορεί να κατευνάσει για λίγο τις δυσκολίες; Τι έχει τελικά σημασία; Να κάνει κάτι δημιουργικό… και ποιος καθορίζει το δημιουργικό; Και ποιος ξέρει τι είναι δημιουργικό για ένα αυτιστικό παιδί; Και ποιος θα αποφασίσει για το τι είναι δημιουργικό για ένα παιδί που έχει από μόνο του τόσες δυσκολίες, αγωνίες και άγχη; Και μέχρι πότε θα πρέπει να του επιβάλλουν στη ζωή όλα όσα επιθυμούν λες και είναι παιδί; Και ποιος τους καθιστά αυτούς πιο ώριμους; Προβληματισμοί για όλα εκείνα τα παιδιά που δυσκολεύονται να προχωρήσουν γιατί η ίδια η οικογένεια περιμένοντας την αποκατάσταση του παιδιού μέσα από τη θεραπεία μπλοκάρει κάθε εξέλιξη.   

 

Όλιβερ Σακς. (2011). Ο άνθρωπος που μπέρδεψε τη γυναίκα του με ένα καπέλο. Αθήνα: Άγρα.

 

Εκφοβισμός (bullying): η σιωπή είναι συνενοχή

Ψηφιοποιημένο σχολείο και bullying

 

Η συμμετοχή στην παιδεία και τη μόρφωση είναι αναγκαία και απαραίτητη προϋπόθεση για την ψυχική και την πνευματική καλλιέργεια του ανθρώπου, ώστε αυτός να καταστεί ικανός να παρακολουθεί τις εξελίξεις, αλλά και να συμμετέχει ως ενεργό μέλος στην κοινωνία και να συμβάλλει δυναμικά και αποτελεσματικά στη διαμόρφωσή της.

Η προσωπική ολοκλήρωση του ατόμου θα ήταν ανέφικτη δίχως τη συμμετοχή του στις διεργασίες της μάθησης, της μόρφωσης και της εκπαίδευσης. Οι εξελίξεις των καιρών μας, έχουν μεταβάλει κάποιες βασικές παραμέτρους που χαρακτήριζαν το κλασικό, το παραδοσιακό σχολείο, το οποίο αντικαταστάθηκε από το σχολείο του μέλλοντος, που εισέβαλλε κάπως πρώιμα ως λύση ανάγκης. Η τάξη του σχολείου μεταφέρθηκε στο δωμάτιο του μαθητή, ο πίνακας αντικαταστάθηκε από τον ηλεκτρονικό υπολογιστή και γενικότερα η οργανωμένη εκπαιδευτική διαδικασία πραγματοποιείται μέσω της σύγχρονης τεχνολογίας. Στην πραγματικότητα όλα γίνονται ηλεκτρονικά, οι βιβλιοθήκες είναι ηλεκτρονικές, τα βιβλία είναι ηλεκτρονικά και ψηφιοποιημένα, ακόμη και οι ίδιοι οι μαθητές και οι δάσκαλοι φαντάζουν σαν ηλεκτρονικοί. 

 

Το μαθησιακό περιβάλλον και η εκπαιδευτική διαδικασία απαιτεί πλέον τεχνολογικές δεξιότητες και γνώσεις από τους μαθητές, τους γονείς και τους δασκάλους και η αξιοποίηση της τεχνολογίας θα πρέπει να αποτελεί σύμμαχο και όχι εχθρό. Όμως, τα προβλήματα είναι πολλά και ίσως δισεπίλυτα, καθώς η μετάβαση προς το νέο ηλεκτρονικό σχολείο δεν είναι ούτε εύκολη, ούτε ανώδυνη και δυστυχώς δεν εξασφαλίζει πάντα ισότιμη συμμετοχή και πρόσβαση σε όλους. Ο χρόνος και η ιστορία θα δείξει το κατά πόσο η κοινωνία θα προσαρμοστεί στην ψηφιοποιημένη αυτή εποχή και στο κατά πόσο η τεχνολογία και το ψηφιοποιημένο σχολείο θα καταφέρει να δημιουργήσει ένα καινοτόμο, ευέλικτο και ελκυστικό εκπαιδευτικό περιβάλλον που θα προσφέρει επαρκή εφόδια στον μαθητή, που θα τον ενθαρρύνει να μη λησμονά να ονειρεύεται, να παίρνει δημιουργικές πρωτοβουλίες, να αυτενεργεί, να εμπνέεται, να έχει φαντασία και γόνιμη περιέργεια και κυρίως αγάπη για τη γνώση. 

Ίσως εύλογα να αναρωτηθεί κανείς αν στο νέο ψηφιοποιημένο σχολείο υφίσταται το σοβαρότατο φαινόμενο του “bullying” (εκφοβισμού) όπως έχει καθιερωθεί να αποκαλείται η σωματική, η λεκτική, η κοινωνική και η ψυχολογική κακοποίηση, που εκδηλώνεται σκόπιμα, απρόκλητα και επαναλαμβανόμενα σε κάποιον μαθητή ή σε μια ομάδα μαθητών. Πριν επιχειρήσουμε να δώσουμε μια απάντηση, είναι σημαντικό να υπογραμμίσουμε ότι ο σωματικός εκφοβισμός περιλαμβάνει χτυπήματα, σπρωξίματα, αρπαγή χαρτζιλικιού ή φαγητού ή βιβλίων, κάποιου ρούχου κ.ο.κ. Ο λεκτικός εκφοβισμός περιλαμβάνει συνήθως υποτιμητικά- κοροϊδευτικά και κακεντρεχή σχόλια για την εξωτερική εμφάνιση, τη νοημοσύνη, την οικονομική κατάσταση κτλ και σχετίζεται άμεσα με τον εκφοβισμό μέσω του διαδικτύου, όπου κάποιο μήνυμα με περιεχόμενο υβριστικό ή ψευδές για τη φήμη του ατόμου ή κάποιο βίντεο αποστέλλεται στο ίδιο το θύμα ή σε άλλους συμμαθητές, γνωστούς ή φίλους. Ο κοινωνικός εκφοβισμός περιλαμβάνει συνήθως την καταστροφή προσωπικών αντικειμένων και την απομόνωση του μαθητή από την ομάδα, ανυπόστατες κατηγορίες (αποδιοπομπαίος τράγος), να μην του μιλούν, να μην παίζουν μαζί του κτλ. 

Δεν είναι λίγοι αυτοί που ισχυρίζονται ότι το bullying πλέον δεν υφίσταται και ότι το ψηφιοποιημένο σχολείο μπορεί να το καταστείλει και να το εξαλείψει. Προφανώς, όσοι ισχυρίζονται κάτι τέτοιο αναφέρονται μονάχα στο σωματικό bullying, και όχι στο λεκτικό ή στο κοινωνικό, που είναι κι αυτά αρκετά σοβαρά και που μάλιστα υφίστανται αρκετά συχνά με θλιβερές συνέπειες για τον ψυχισμό του ατόμου που το βιώνει, ακόμη και με αυτοκτονίες μαθητών, οι οποίες έρχονται στα φώτα της δημοσιότητας από καιρού εις καιρόν. 

 

Τις περισσότερες φορές όταν ακούμε για bullying στο σχολείο η σκέψη μας πηγαίνει στους μαθητές, οι οποίοι αναλόγως είτε θα έχουν τον ρόλο του θύτη είτε τον ρόλο του θύματος. Σπανίως η σκέψη μας πάει στο bullying που κάποιος μαθητής βιώνει και που ο θύτης δεν είναι κάποιος άλλος μαθητής, αλλά κάποιος δάσκαλος που με τα σχόλιά του φέρει σε δύσκολη θέση τον μαθητή. Για παράδειγμα, όταν αδιάκριτα συγκρίνει έναν κακό μαθητή με κάποιο καλό, όταν σχολιάζει ειρωνικά ή κοροϊδευτικά μια λανθασμένη απάντηση αυτού του μαθητή, όταν δεν τον ανταμείβει είτε με επαινετικά λόγια είτε με δίκαιη βαθμολόγηση, εφόσον η προσπάθειά του ή η απάντησή του ήταν αντικειμενικά καλή. Μεροληψίες αυτού του είδους δεν σπανίζουν στο σχολείο και δεν αφορούν μια εκπαιδευτική βαθμίδα αλλά λαμβάνουν χώρα σε όλες ακόμη και στο πανεπιστήμιο. 

 

Είναι θλιβερό το γεγονός ότι τις περισσότερες φορές το bullying γίνεται αντιληπτό από όλους αλλά αυτοί που πρέπει να μιλήσουν για να το σταματήσουν σιωπούν. Η οικογένεια συνήθως το μαθαίνει τελευταία και δυστυχώς όταν είναι πολύ αργά. Θα πρέπει να γίνει σαφές ότι η σιωπή είναι συνενοχή.   

 

Κουραβάνας Νικόλαος- Παπαδοπούλου Ελένη

Διαβάζοντας... «Ο κόσμος είναι φτιαγμένος από γυαλί»…

 

Ένα από τα πολύ γνωστά αποφθέγματα του Sigmund Freud είναι το εξής: «Όπου και αν με πήγαν οι θεωρίες μου, βρήκα ότι ένας ποιητής ήδη είχε πάει εκεί…». Με αυτή τη φράση προφανώς ο Φρόυντ ήθελε να υπογραμμίσει τη σημασία που θα έπρεπε να έχει η λογοτεχνία στη ζωή μας. Δεν είναι εξάλλου τυχαίο ότι ο Φρόυντ μελέτησε και εμπνεύστηκε από τις αρχαίες ελληνικές τραγωδίες, αλλά και από την ελληνική μυθολογία.

 

Η λογοτεχνία, λοιπόν, μας βοηθά να καλλιεργήσουμε την ψυχή και τον νου μας, να ψυχαγωγηθούμε, να διαμορφώσουμε κάποιες ιδέες για εμάς τους ίδιους, αλλά και τον κόσμο που μας περιβάλλει. Επίσης, η λογοτεχνία μας βοηθάει να έρθουμε σε επαφή με τα συναισθήματά μας, να γίνουμε φιλομαθείς, να αναβαθμίσουμε τις γνώσεις μας, να αγαπήσουμε το βιβλίο και να αποτελέσουμε παράδειγμα προς μίμηση για κάποιους σημαντικούς μας άλλους ή για τα παιδιά μας.

Ένα εξαιρετικό βιβλίο λογοτεχνίας από έναν σπουδαίο συγγραφέα, τον Morris West, είναι το “The world is made of glass” («Ο κόσμος είναι φτιαγμένος από γυαλί»). Παρά το γεγονός ότι έχουν μεταφραστεί αρκετά βιβλία του στα ελληνικά, το συγκεκριμένο δεν έχει μεταφραστεί. Ο West έχει γράψει τριάντα βιβλία, εκ των οποίων πολλά από τα μυθιστορήματά του ανέβηκαν ως ταινίες στη μεγάλη οθόνη. Αξίζει ίσως να σημειωθεί ότι τα βιβλία του έχουν μεταφραστεί σε 28 γλώσσες και έχουν πουλήσει περισσότερα από εβδομήντα εκατομμύρια αντίτυπα παγκοσμίως.

 

Στο εξώφυλλο του βιβλίου του αναφέρονται τα εξής:

«Το υπέροχο νέο μυθιστόρημα του Morris West είναι μια ιστορία αγάπης, σεξουαλικής εμμονής, δολοφονίας, ενοχής και της απόλυτης ανάγκης για συγχώρεση ως προϋπόθεση της ανθρώπινης λογικής. Η εξαιρετική του δύναμη θα δώσει στον συγγραφέα ένα ακόμη ευρύτερο κοινό από πριν. Αυτό το μυθιστόρημα αφορά έναν άνδρα και τρεις γυναίκες σε μια σύγκρουση που διερευνά τη λεπτή γραμμή μεταξύ αγάπης και μίσους, καλού και κακού, φαντασίας και πραγματικότητας. Η αφήγηση βασίζεται στην πραγματικότητα: ένα ιστορικό περιπτώσεων που καταγράφεται στην αυτοβιογραφία του Carl Gustav Jung. Ο απολογισμός του είναι σύντομος και περιέργως απόκρυφος: Μια κυρία ήρθε στο γραφείο μου. Αρνήθηκε να δώσει το όνομά της ... Αυτό που έπρεπε να μου γνωστοποιήσει ήταν μια εξομολόγηση. Η εκδοχή της συνάντησης του Morris West είναι ένα συναρπαστικό μείγμα αλήθειας και δραματικού προβληματισμού. Τα γεγονότα καλύπτουν τη χρυσή εποχή του Belle Epoque, μέχρι το λυκόφως του 1913, πριν σβήσουν τα φώτα πάνω από την Ευρώπη και ξεκίνησε ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος. Ήταν μια χρονιά κρίσης για τον Jung. Απομακρύνθηκε από τον παλιό του φίλο και τον δάσκαλό του, τον Φρόιντ. Η γυναίκα του ήταν έγκυος στο πέμπτο παιδί τους. Είχε αρχίσει μια ερωτική σχέση με τον μαθητή του Toni Wolff και, για να καλύψει τα πάντα, είχε ήδη υποστεί μια μανιακή - καταθλιπτική ασθένεια που επρόκειτο να διαρκέσει για τέσσερα χρόνια. Ο Jung και η ανώνυμη γυναίκα που ήρθε αναζητώντας τη βοήθειά του είναι δύο μοίρες σε μια πορεία σύγκρουσης. Ώριμη, όμορφη, διεφθαρμένη, η ίδια η γυναίκα είναι μια κλασική δημιουργία της οποίας η μνήμη θα στοιχειώσει τον αναγνώστη πολύ μετά το γύρισμα της τελευταίας σελίδας. Ο κόσμος είναι φτιαγμένος από γυαλί μπορεί να κριθεί ως το αριστούργημα του Morris West».

Το εν λόγω μυθιστόρημα παρά το γεγονός ότι είναι δημοφιλές στο ευρύ κοινό συνίσταται για να διαβαστεί από ψυχαναλυτές και ψυχοθεραπευτές όλων των προσεγγίσεων. Προσωπικά, θα σύστηνα το μυθιστόρημα αυτό σε όσους αναγνώστες αρέσει το μυστήριο. Πέρα από τις αναφορές σε διάφορες πόλεις και χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας νομίζω ότι είναι εκπληκτικό το γεγονός ότι η αφήγηση σε ταξιδεύει σε απίστευτα ακριβείς ιστορικές λεπτομέρειες από τη ζωή του Jung, την οικογενειακή του ζωή, δηλαδή τη σχέση του με τη σύζυγό του και τα παιδιά του, τη σχέση του με τον μαθητή του Toni Wolff, την έναρξη της «δημιουργικής» ασθένειάς του, κτλ.

Μέσα από έναν πλούσιο πεζογραφικό λόγο, ο West καταφέρνει να μεταφέρει τον αναγνώστη στο μυαλό ενός σπουδαίου ψυχιάτρου- ψυχαναλυτή, που προσπαθεί να ξεκλειδώσει τα μυστικά και το ασυνείδητο της ασθενούς του. Ο αντίκτυπος της συνάντησης με αυτή την όμορφη αλλά «κακιά» γυναίκα επέφερε μια φοβερή επίδραση στον Jung οδηγώντας τον σχεδόν σε πλήρη κατάρρευση. Όμως, μέσα από τους τεράστιους αγώνες του Jung, ενός από τους πρωτοπόρους της σύγχρονης ψυχιατρικής, όλοι εμείς σήμερα επωφελούμαστε από το έργο του και τις ανακαλύψεις του.     

 

Κουραβάνας Νικόλαος- Παπαδοπούλου Ελένη