Ενσυνειδητότητα και ροή

Στο πλαίσιο της θετικής ψυχολογίας, ένα από τα βασικά πεδία μελέτης είναι η χαρά, που δεν εκφράζεται απαραίτητα με το γέλιο μόνο. Πρόκειται για μια επιλογή, και αναδύεται μέσα από τη συμμετοχή σε πλαίσια ψυχαγωγίας από τα βιώματα της ζωής μέχρι και το γέλιο. Η χαρά μπορεί να είναι διαθέσιμη σε κάθε άτομο και μπορεί να κατευθύνει με διαφορετικό τρόπο το μυαλό και το σώμα. Οι θετικές εμπειρίες και οι συνέπειες αυτών αποτελούν επιλογή, ενώ η κοινή αίσθηση των εμπειριών δανείζεται στοιχεία από τις πρώιμες κοινωνικοπολιτιστικές εμπειρίες, που απεικονίζουν τον κόσμο ως απρόβλεπτο, ενώ αποτυπώνουν την ευημερία και την ευτυχία ως εξωτερικούς παράγοντες, που έχουν τις ρίζες τους στην τύχη, ενώ η τύχη είναι αντίθετη από την επιλογή. Τις περισσότερες φορές, άτομα με καλή φυσική ή ψυχολογική κατάσταση θεωρείται πως έχουν χαμηλότερη γενετική προδιάθεση για χρόνιες ασθένειες. Η χαρά συνδέεται με την αναζήτηση θετικών κοινωνικών στηριγμάτων, την απόδοση νοήματος στη δουλειά και στη ζωή, καθώς και τη μάθηση της διαφοροποίησης των σκέψεων που είναι βοηθητικές σε σύγκριση με αυτές που δεν είναι. Σημαντικό ρόλο παίζει η αίσθηση της επιλογής, που παρέχει στους ανθρώπους τη δυνατότητα να νιώθουν ότι εμπλέκονται περισσότερο στο περιβάλλον και στην πορεία της ζωής, έχουν έλεγχο των επιλογών τους και υιοθετούν δημιουργικούς τρόπους σκέψης και επιλογής για συμπεριφορά (Ngnoumen & Langer, 2016).

 

Η ενσυνειδητότητα προάγει την ευημερία, ενώ προκαλεί υποθέσεις και προηγούμενες πεποιθήσεις δημιουργώντας θετικά πιθανά αποτελέσματα της σημασίας με έναν τρόπο που μπορεί να είναι πιο πλεονεκτικός. Οι γνωστικές επανεκτιμήσεις όπως αυτές που εντοπίστηκαν σε προηγούμενες μελέτες εξυπηρετούν για να δοκιμάσουν ξεπερασμένες παραδοχές έναντι των νέων περιστάσεων. Αυτές οι μορφές δοκιμής της πραγματικότητας παρέχουν στα άτομα την ευκαιρία να βελτιώσουν τις προσδοκίες τους με έναν τρόπο που να ανταποκρίνεται στα τρέχοντα περιβάλλοντά τους (Ngnoumen & Langer, 2016).

Επίσης, η απλή παρατήρηση νέων πραγμάτων, που καθορίζει την ενσυνειδητότητα, δημιουργεί δέσμευση και οδηγεί στην ευτυχία. Οι άνθρωποι θα πρέπει να παρατηρούν τις αλλαγές στον κόσμο γύρω τους και να γνωρίζουν ότι όλα τα στοιχεία φαίνονται διαφορετικά από διαφορετικές οπτικές. Η παρατήρηση νέων πραγμάτων δίνει τη δυνατότητα στο οικείο να γίνει και πάλι ενδιαφέρον και συμβάλλει στην ενθάρρυνση της δέσμευσης. Η εμπλοκή με οικεία και άγνωστα πράγματα οδηγεί ένα άτομο στο να ζήσει την παρούσα στιγμή, με ενεργητικό τρόπο, ενισχύοντας τη δημιουργικότητα, προκαλώντας τη δημιουργία νέων τρόπων σκέψης και επιλογής της συμπεριφοράς. Η υψηλή εμπλοκή προάγει την ενσυνειδητότητα και τα συναισθήματα ηρεμίας (Csikszentmihalyi, 1990). 

 

Μια στάση με ενσυνειδητότητα συμβάλλει στην αναγνώριση των θετικών πλευρών μιας αρνητικής κατάστασης, καθορίζοντας τα αρνητικά στοιχεία με όρους θετικών, αναζητώντας μια διακύμανση στη σταθερότητα και στη δημιουργία νέων τρόπων διάκρισης των προϋπαρχουσών κατηγοριών. Οι μορφές της γνωστικής επανεκτίμησης έρχονται σε αντίθεση με την τάση του ανθρώπου να αντιμετωπίζει τα αρνητικά συναισθήματα και να οργανώνει τις πληροφορίες σε ενοποιημένες ολότητες που στηρίζονται σε παλιές αρχές. Η ενσυνειδητότητα συνεπώς συνεπάγεται την αποδοχή και την ενεργό εφαρμογή ενός νέου και διαφορετικού προσανατολισμού στον προηγούμενο τρόπο κατανόησης του κόσμου. Η ενσυνειδητότητα εξουδετερώνει τις αρνητικές αξιολογήσεις δημιουργώντας θετικές εναλλακτικές αξιολογήσεις (Ngnoumen & Langer, 2016).    

Μία ακόμη σημαντική έννοια που βρίσκεται στη βάση της θετικής ψυχολογίας και συνδέεται με την ενσυνειδητότητα είναι η ροή, που μελετήθηκε από τους Seligman και Csikszentmihalyi (2000) και αναφέρεται στη βασική θετική ατομική εμπειρία που εξαρτάται από τη θετική υποκειμενική εμπειρία, από τα θετικά ατομικά χαρακτηριστικά και από τα θετικά θεσμικά όργανα. Η ροή εμφανίζεται όταν οι προκλήσεις μιας κατάστασης και οι δεξιότητες ενός ατόμου είναι ισορροπημένες. Η ροή προβλέπεται να συμβεί όταν ένα άτομο επεκτείνεται λόγω της απόδοσης σε μια δύσκολη κατάσταση και έχει ένα επίπεδο δεξιοτήτων που ταιριάζει με την πρόκληση που αντιμετωπίζει. Οι εμπειρίες ροής οδηγούν σε βέλτιστη λειτουργία και συχνά συνδέονται με μέγιστα επίπεδα απόδοσης και εμπειρία (Csikszentmihalyi, 1990). Οι συνθήκες που επικρατούν πριν την εμπειρία της ροής διευκολύνονται μέσα από την ικανότητα της αξιολόγησης των διαστάσεων της ροής (Jackson, 2016).

 

Η ροή είναι μια βέλτιστη ψυχολογική κατάσταση που έχει οριστεί ότι συμβαίνει όταν οι προκλήσεις και οι δεξιότητες είναι ισορροπημένες και επεκτείνουν ένα άτομο. Η συνολική επικέντρωση στη ροή και τα σχετικά θετικά βιωματικά χαρακτηριστικά αυτής της κατάστασης, παρέχουν μια ευκαιρία για τα άτομα ώστε να μεταφέρουν την εμπειρία τους από μια μέση κατάσταση στο βέλτιστο. Ένα αποτέλεσμα αυτού του αυξημένου επιπέδου εμπειρίας είναι ότι η μέγιστη απόδοση μπορεί συχνά να επιτευχθεί. Η ενσυνειδητότητα είναι μια σημαντική κατάσταση για να βιώσει το άτομο μια εμπειρία μέσα στο ταξίδι της ζωής. Η ροή μπορεί να βιωθεί σε οποιαδήποτε ανθρώπινη προσπάθεια, από τα καθήκοντα της καθημερινής ζωής, μέχρι τις επιδείξεις των επιδόσεων στον αθλητισμό και την εργασία. Μέσα από τη μελέτη ατόμων που μίλησαν για την εμπειρία τους διαπιστώθηκε ότι στόχος τους ήταν να έχουν κίνητρο να έχουν μεγαλύτερη ροή στις αποδόσεις τους (Jackson, 2016).

Η ροή είναι μια εσωτερική, συνειδητή διαδικασία που ανυψώνει την εμπειρία από μια συνηθισμένη κατάσταση σε ένα ανώτερο- άριστο επίπεδο. Είναι η ταυτόχρονη εμπειρία πολλών θετικών πτυχών που κάνουν την εμπειρία της ροής τόσο ξεχωριστή. Κάποιες από τις πτυχές ή τις διαστάσεις της ροής, συμπεριλαμβανομένης της συνολικής εστίασης, της συμμετοχής και της απορρόφησης σε αυτό που κάνει κάποιος. Το μυαλό και το σώμα λειτουργούν μαζί και συνεργάζονται, ενώ υπάρχει μια εγγενής εμπειρία αρμονικής απόλαυσης. Η ροή είναι η ενσάρκωση της θετικής υποκειμενικής εμπειρίας, ενώ η ροή έχει σημασία γιατί έχει σημασία η ποιότητα της εμπειρίας μας. Μέσα από τη ροή, οι ερευνητές μπορούν να κατανοήσουν εκείνες τις στιγμές στον χρόνο που βοηθούν να κάνουν τη ζωή να αξίζει. Η ενσυνειδητότητα μέσα από την καλλιέργεια των στιγμών του παρόντος και την επίγνωση χωρίς άσκηση κριτικής παρέχει ένα μονοπάτι για την ανάπτυξη μιας κατάστασης του μυαλού που μπορεί να βοηθήσει να ξεκλειδώσει η πόρτα της ροής (Jackson, 2016).        

 

 

Πηγές:

Csikszentmihalyi, M. (1990). Flow: The psychology of optimal experience. New York, NY: Harper & Row.

Jackson, S. (2016). Flowing with mindfulness. Investigating the relationship between flow and mindfulness. In I. Ivtzan & T. Lomas (Eds.), Mindfulness in positive psychology. The Science of Meditation and Wellbeing. London: Routledge.

Ngnoumen, C.T. & Langer, E.J. (2016). Mindfulness. The essence of well-being and happiness. In I. Ivtzan & T. Lomas (Eds.), Mindfulness in positive psychology. The Science of Meditation and Wellbeing. London: Routledge.  

Seligman, M. E., & Csikszentmihalyi, M. (2000). Positive psychology: An introduction. American Psychologist, 55 (1), 5–14.

 

Μπορείς να γίνεις ευτυχισμένος…

 

Το κείμενο που ακολουθεί γράφτηκε από έναν 85χρονο που έμαθε ότι πεθαίνει…

«Αν ήταν να ξαναζήσω τη ζωή μου,  θα έκανα περισσότερα λάθη. Δε θα ήμουν τόσο άψογος. Θα χαλάρωνα περισσότερο. Θα ήμουν πιο ευέλικτος. Θα ήμουν πιο επιπόλαιος από όσο υπήρξα σ’ αυτό το ταξίδι. Πράγματι, ελάχιστα πράγματα θα έπαιρνα στα σοβαρά. Θα ήμουνα πιο τρελός. Θα ασχολιόμουν λιγότερο με την υγιεινή.

Θα ρισκάριζα περισσότερο, θα ταξίδευα περισσότερο, θα σκαρφάλωνα σε περισσότερα βουνά, θα κολυμπούσα σε περισσότερα ποτάμια, θα πήγαινα σε περισσότερα άγνωστα μέρη, θα έτρωγα περισσότερα παγωτά και λιγότερα φασόλια. Θα είχα περισσότερα πραγματικά προβλήματα και λιγότερα φανταστικά!

Βλέπετε υπήρξα ένας από αυτούς τους ανθρώπους που ζουν με προφυλάξεις και σύνεση και λογική, κάθε ώρα και κάθε μέρα. Βέβαια, είχα και τις καλές μου στιγμές και αν ξαναζούσα, θα φρόντιζα να έχω περισσότερες και να τις ζω μία- μία ξεχωριστά. Ήμουν ένας από αυτούς που δεν πήγαιναν ποτέ κάπου χωρίς θερμόμετρο, θερμός, υγρό για γαργάρες, αδιάβροχο και αλεξίπτωτο. Αν ήταν να ξαναζήσω, θα ταξίδευα πολύ πιο ανάλαφρος…

Αν ήταν να ξαναζήσω, θα άρχιζα να περπατάω ξυπόλητος νωρίτερα κάθε άνοιξη και θα έμενα έτσι μέχρι αργά κάθε φθινόπωρο. Θα πήγαινα σε περισσότερα λούνα παρκ, θα έβλεπα πιο πολλά ηλιοβασιλέματα και θα έπαιζα με περισσότερα παιδιά, αν ήταν να ξαναζήσω.

Αλλά, βλέπετε, δεν πρόκειται να ζήσω ξανά…» (σελ. 69-70).

 

Απόσπασμα από το βιβλίο του Άντριου Μάθιους "Μπορείς να γίνεις ευτυχισμένος" (σελ. 55-73). Αθήνα: Πρακτική Ψυχολογία Βήμα, 2014.

 

Δομική Θεραπεία Οικογένειας

Η Δομική Θεραπεία Οικογένειας ήταν ένα από τα πρώτα μοντέλα οικογενειακής θεραπείας, με κύριο εκπρόσωπο τον Minuchin. Αναπτύχθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1960 μέσα από ένα πρότζεκτ που εξέταζε τη δομή και τα δυναμικά των μη παραγωγικών και δυσλειτουργικών οικογενειών και θεωρητικών προσεγγίσεων σχετικά με τη δομή και λειτουργία των οικογενειών. Ο Minuchin ασχολήθηκε με οικογένειες ανορεξικών, στις οποίες παρατήρησε ότι υπήρχε σε μεγάλο βαθμό υπερεμπλοκή. Στο πλαίσιο της θεραπείας διέκρινε τις οικογένειες σε λειτουργικές και δυσλειτουργικές, ενώ στόχος της θεραπείας είναι η δημιουργία μικρών ενοτήτων αλλαγής, που οδηγούν σε αναδιαμόρφωση ή αναδιοργάνωση. Πρόκειται για μια προσέγγιση που δεν στοχεύει στην αναζήτηση αλληλεπιδράσεων ανάμεσα στα μέλη της οικογένειας, ούτε διερεύνηση των συναισθημάτων τους. 

 

Η θεραπεία επικεντρώνεται στη λειτουργικότητα της υγιούς οικογένειας, ενώ τα προβλήματα εμφανίζονται όταν οι οικογένειες έχουν υποσυστήματα, που  δεν εμπλέκονται ή εμπλέκονται εχθρικά και τα όρια είναι ασαφή. Η οικογένεια θεωρείται ένα σύστημα που κυβερνάται από κανόνες, που αποτελείται από υποσυστήματα που αλληλεπιδρούν και το ένα επηρεάζει το άλλο. Η λειτουργικότητα του κάθε μέλους εξαρτάται από τη δομή της οικογένειας και τη θέση του κάθε μέλους. Οι κανόνες υποδεικνύουν τι θα κάνεις ο καθένας και με ποιον, ενώ τα όρια θα πρέπει να είναι σαφή και λειτουργικά. Οι λειτουργικές οικογένειες έχουν σαφή και ξεκάθαρα όρια, ενώ επιτρέπουν στα υποσυστήματα να έχουν μια αυτονομία. Οι δομικοί θεραπευτές υποστηρίζουν ότι οι δυσλειτουργικές οικογένειες χαρακτηρίζονται από δύσκαμπτα ή ασαφή όρια, ενώ η λειτουργικότητα των υποσυστημάτων μπορεί να υπονομευθεί από την ύπαρξη συμμαχιών ανάμεσα στα μέλη της οικογένειας.

Σε πρακτικό επίπεδο η δομική θεραπεία οικογένειας επικεντρώνεται στη διεργασία, παρά στη λεκτική αναφορά και δομείται σε συνεδρίες. Οι θεραπευτές θεωρούν ότι η διαδικασία των συναλλαγών που είναι ίδιες στη μορφή ως προς τη δομή της οικογένειας και στοχεύουν στην αλλαγή της λειτουργικότητας των υποσυστημάτων με την αλλαγή των ορίων και των ιεραρχιών μέσα στην οικογένεια. Τα στάδια της θεραπείας ξεκινούν με τη συνέντευξη, η οποία αποτελεί μια ευκαιρία για δημιουργία αλλαγών στην οικογένεια μέσα από τη διεργασία της συμμετοχής, της αξιολόγησης των δομικών ρυθμίσεων εντός του οικογενειακού συστήματος (θέτουν ερωτήσεις, προκαλούν κανόνες και λαμβάνουν πληροφορίες σχετικά με το πρόβλημα που παρουσιάζεται) και τη θέσπιση δυσλειτουργικών συναλλαγών (παρουσίαση ενός διαφορετικού τρόπου για κατανόηση του προβλήματος). Βοηθητικό ρόλο για την ιεραρχία και τα υποσυστήματα της οικογένειας παίζει η δημιουργία του γενεογράμματος της οικογένειας.   

Η οικογενειακή θεραπεία προσεγγίζει τα συμπτώματα μέσα από την αλληλεπίδραση των ατόμων στο οικογενειακό σύστημα και όχι μέσα από το κάθε άτομο ξεχωριστά. Η οικογένεια αποτελεί ένα ευρύτερο οικοδόμημα μέσα στο οποίο είναι σημαντικό να εξεταστούν οι αλληλεπιδράσεις. Η λειτουργικότητα της οικογένειας μπορεί να γίνει κατανοητή μέσα από όλους τους τύπους πληθυσμού και μέσα από τη μελέτη διαφόρων προβλημάτων. Οι οικογενειακοί θεραπευτές χρησιμοποιούν και την αφήγηση, ως ένα μέσο που επιτρέπει την αποφυγή της επιβολής του προσωπικού πλαισίου του θεραπευτή για την κατανόηση της πραγματικότητας του ατόμου. Η αφήγηση βοηθάει ώστε να αναδυθεί η κατάχρηση της εξουσίας στις αλληλεπιδράσεις και η επικέντρωση στη διαδικασία που οι κυρίαρχοι κοινωνικοί λόγοι ελέγχουν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται την πραγματικότητα. Το ενδιαφέρον επικεντρώνεται στα πρότυπα αλληλεπίδρασης που παίζουν τα μέλη της οικογένειας.

 

Minuchin, S. (1998). Where is the family in narrative family therapy? Journal of Marital and Family Therapy, 24 (4), 397-403.

 

 

Αυτοσυμπόνια

Η αυτοσυμπόνια αναφέρεται στη συμπόνια που νιώθει το άτομο για τον εαυτό του και η οποία συμβάλλει και στο πως νιώθει το άτομο για τους άλλους. Η συμπόνια αναφέρεται στην αίσθηση συμπόνιας προς τους άλλους, μια έννοια που περιλαμβάνει και την ευαισθησία της εμπειρίας του πόνου. Πρόκειται για την επίγνωση του πόνου των άλλων, χωρίς να αποφεύγουμε την αποσύνδεση από αυτό και για τα συναισθήματα ευγένειας προς τους άλλους καθώς και μια επιθυμία βελτίωσης του πόνου. Η συμπόνια περιλαμβάνει την κατανόηση της κοινής ανθρώπινης κατάστασης, που είναι εύθραυστη και ατελής, καθώς και την προθυμία να επεκτείνουμε την κατανόηση προς τους άλλους όταν αποτυγχάνουν ή κάνουν λάθη. Η αυτοσυμπόνια περιλαμβάνει το άγγιγμα και το άνοιγμα στα δεινά του ατόμου, χωρίς αποφυγή ή αποσύνδεση από αυτό και με την επιθυμία ανακούφισης του εαυτού με καλοσύνη και ευγένεια. Επίσης, η αυτοσυμπόνια περιλαμβάνει την προσφορά –χωρίς επίκριση- της κατανόησης στον πόνο του άλλου και τη βίωση του πόνου ως μια ευρύτερης ανθρώπινης εμπειρίας (Neff & Davidson, 2016). 

Η αυτοσυμπόνια περιλαμβάνει τρία βασικά στοιχεία, που είναι η αυτοευγένεια και η καλοσύνη προς τον εαυτό, η αίσθηση της κοινής ανθρωπότητας και η ενσυνειδητότητα. Η αίσθηση της ευγένειας και της καλοσύνης στηρίζεται στην απουσία κριτικής προς τον εαυτό και τους άλλους, καθώς το άτομο αναγνωρίζει ότι οι ανεπάρκειες και οι δυσκολίες είναι μέρος της ζωής του καθενός. Το μόνο που χρειάζεται το άτομο όταν βιώνει μια αποτυχία ή όταν κάνει ένα λάθος είναι ζεστασιά, καλοσύνη και αποδοχή. Το άτομο με αυτοσυμπόνια διαθέτει περισσότερο χρόνο για να εξετάσει συναισθηματικά την κατάσταση και προσφέρει στον εαυτό του χαλάρωση και άνεση αντί να προσπαθεί άμεσα να δώσει μια απάντηση ή να βρει μια λύση. Η έννοια της κοινής ανθρωπότητας δίνει μια αίσθηση μοιράσματος των εμπειριών και μείωσης της μοναξιάς. Η σκληρή κριτική ωθεί τους ανθρώπους σε μια διαρκή αίσθηση αποξένωσης και μοναξιάς, ενώ όταν το άτομο εξετάζει τις προσωπικές του αποτυχίες και ελλείψεις νιώθει απομονωμένο και μακριά από τους άλλους, θεωρώντας πως μόνο το ίδιο βρίσκεται σε μια τέτοια κατάσταση. Η αίσθηση της κοινής ανθρωπότητας συμβάλλει στο να αναγνωρίζει το κάθε άτομο ότι όλοι οι άνθρωποι αποτυγχάνουν, κάνουν λάθη και αισθάνονται ανεπαρκείς σε κάποιον τομέα. Η αυτοσυμπόνια συνδέεται με ατέλειες στην εμπειρία και στον εαυτό που θα πρέπει να ειδωθούν χωρίς κριτική και με αποδοχή και ευγένεια (Neff & Davidson, 2016). 

Επίσης, η ενσυνειδητότητα περιλαμβάνει μια επίγνωση της παρούσας εμπειρίας σε έναν καθαρό και ισορροπημένο τρόπο, έτσι ώστε το κάθε άτομο ούτε να αγνοεί ούτε να νιώθει δυσαρέσκεια για τις πτυχές του εαυτού ή της ζωής. Για να μπορέσει το άτομο να επεκτείνει τη συμπόνια, θα πρέπει πρώτα να αναγνωρίσει το πόσο υποφέρει ο εαυτός. Ο συναισθηματικός πόνος διαφέρει από την αυτοκριτική, ενώ η ενσυνειδητότητα βοηθά τους ανθρώπους να αποφύγουν να παρασύρονται από τον πόνο των άλλων. Αναγνωρίζοντας τις σκέψεις και τα συναισθήματα, η ενσυνειδητότητα βοηθάει τους ανθρώπους να αποφύγουν να παρασύρονται από την αφήγηση του πόνου του άλλου. Όποιος βρίσκεται σε υπερβολική ταυτοποίηση, τείνει να υπερβάλλει και να εκφράζει αρνητικές σκέψεις και συναισθήματα, που δεν μπορεί να δει τον εαυτό του ή την κατάσταση καθαρά. Η ενσυνειδητότητα, επομένως, βοηθάει να αφήσουμε τις δραματικές ιστορίες σχετικά με τις ανεπάρκειες και τις αποτυχίες και να κερδίσουμε μια πιο ισορροπημένη οπτική για τον εαυτό (Neff & Davidson, 2016). 

Η αυτοσυμπόνια συνδέεται με θετικά συναισθήματα αγάπης, καλοσύνης και συνδετικότητας. Παρέχει μια ζεστασιά και υποστήριξη σε δύσκολους καιρούς, η αυτοσυμπόνια δίνει στους ανθρώπους τους συναισθηματικούς πόρους που είναι απαραίτητοι για να αντέξουν οδυνηρές ή προκλητικές εμπειρίες. Το άτομο με αυτοσυμπόνια μαλακώνει και καταπραΰνει τα αρνητικά συναισθήματα, κάνοντας το άτομο πιο δυνατό και πρόθυμο να αντιμετωπίσει δυσμενείς καταστάσεις στο μέλλον. Έτσι, τα άτομα μπορούν να ευδοκιμούν και να μεγαλώνουν μπροστά στις αντιξοότητες. Κατά τη διάρκεια στρεσογόνων γεγονότων ζωής, η αυτοσυμπόνια προάγει την ψυχολογική ανθεκτικότητα, ενώ είναι το κλειδί για την ψυχολογική προσαρμογή του ατόμου μετά από μια αντίξοη κατάσταση. Ακόμη, η αυτοσυμπόνια σχετίζεται με την αύξηση της αυτοεκτίμησης, ενώ έχει αρνητική σχέση με τον θυμό, τη στενότητα του μυαλού, τα επίπεδα κοινωνικής σύγκρισης και τη φαντασία. Ακόμη, η αυτοσυμπόνια σχετίζεται με τα κίνητρα και τον έλεγχο της θετικής διάθεσης, παράγοντας συμπεριφορές που σχετίζονται με την υγεία, σε αντίθεση με τις υπερβολικές συμπεριφορές. Επίσης, η αυτοσυμπόνια συμβάλλει στην προαγωγή καλύτερων διαπροσωπικών σχέσεων, όπου το άτομο εμφανίζει ευγένεια και καλοσύνη απέναντι στις προσωπικές δυσκολίες, καθώς και την προσφορά φροντίδας για τις ανάγκες του εαυτού βοηθώντας τους ανθρώπους να ανταποκριθούν σε αυτές. Η αυτοσυμπόνια βρέθηκε ότι παρέχει στις σχέσεις περισσότερη ικανοποίηση και αίσθηση ασφάλειας, ενώ οι άνθρωποι τείνουν να έχουν πιο συμπονετικούς στόχους στις σχέσεις τους, παρέχοντας κοινωνική στήριξη και εμπιστοσύνη (Neff & Davidson, 2016).

Η αυτοσυμπόνια αποτελεί ένα μεταβλητό χαρακτηριστικό που μπορεί να βελτιωθεί με την εκπαίδευση. Οι παρεμβάσεις που στηρίζονται στην ενσυνειδητότητα είναι ένας σημαντικό τρόπος για την αύξηση της αυτοσυμπόνιας, καθώς η ενσυνειδητότητα αποτελεί προϋπόθεση για την αυτοσυμπόνια αλλά και ένα από τα συστατικά της στοιχεία. Ένα από αυτά τα προγράμματα είναι η παρέμβαση μείωσης του στρες που στηρίζεται στην ενσυνειδητότητα (Mindfulness-based stress reduction, MBSR), η οποία συμβάλλει στην αύξηση της ικανότητας του ατόμου να κρατά τις επώδυνες εμπειρίες σε μια ισορροπημένη επίγνωση, ώστε να συνεχίσει να συμπεριφέρεται στον εαυτό του με έναν ευγενικό, γεμάτο κατανόηση τρόπο. Στο πλαίσιο αυτών των προγραμμάτων μεταφέρονται και σιωπηρά μηνύματα προς τον εαυτό για τα οφέλη που έχει να είναι το άτομο ευγενικό και καλοσυνάτο με τον εαυτό του, ενώ διδάσκονται προγράμματα διαλογισμού αγάπης και καλοσύνης, που δημιουργούν συναισθήματα θετικότητας και καλής θέλησης προς τον εαυτό και τους άλλους (Santorelli & Kabat- Zinn, 2003).  

Πηγή

Neff, K. & Davidson, O. (2016). Self- compassion. Embracing suffering with kindness. In I. Ivtzan & T. Lomas (Eds.), Mindfulness in positive psychology. The Science of Meditation and Wellbeing. London: Routledge.

Santorelli, S., & Kabat-Zinn, J. (2003). MBSR curriculum guide and supporting materials: Guidelines for presenting this work. Worcester, MA: Center for Mindfulness in Medicine, Health Care & Society. 

 

«Κακές συνήθειες» των παιδιών

Ονυχοφαγία, πιπίλισμα δακτύλου, τικ

 

Τι μπορεί να προκαλέσει η ψυχική ένταση στα παιδιά; Πώς ορισμένα παιδιά εκφράζουν το άγχος και την ένταση που βιώνουν;

Το άγχος δεν είναι πάντα καθορισμένο με σαφήνεια, ούτε μπορούμε εύκολα να βρούμε τα αίτια στα οποία οφείλεται. Σε πολλές περιπτώσεις το άγχος γίνεται αντιληπτό ως γενικευμένος, αόριστος, αιωρούμενος φόβος, που μπορεί να καλύψει τα πάντα, να απλωθεί παντού και να εκφραστεί με διάφορους τρόπους. Τα παιδιά σε σύγκριση με τους ενήλικες εκφράζουν το άγχος με πιο άμεσο τρόπο, αν και πολλές φορές δε συμβαδίζει η συμπεριφορά τους με τα συναισθήματα που βιώνουν εκείνη τη στιγμή. Μπορούν όμως να ανιχνευθούν τα άγχη των παιδιών στην υπερένταση, στην έντονη ανησυχία, στην υπερκινητικότητα, στην ονειροπόληση, στις στερεότυπες κινήσεις λικνίσματος μπρος- πίσω, στη συχνουρία, στις διαταραχές της ομιλίας, στην απώλεια της όρεξης, στην παλινδρόμηση σε βρεφικές μορφές συμπεριφοράς, στα συχνά κλάματα, στο πείσμα, στα έντονα ξεσπάσματα και στις ιδιόρρυθμες νευρικές συμπεριφορές, όπως η ονυχοφαγία, το πιπίλισμα του δακτύλου, το ανοιγοκλείσιμο των ματιών, το ξύσιμο των γεννητικών οργάνων κ.τ.λ.

«Αν παρατηρήσετε τα παιδιά την ώρα που παρακολουθούν σκηνές τρόμου και έντασης στην τηλεόραση, θα τα δείτε να τρώνε τα νύχια τους, να πιπιλίζουν τον αντίχειρά τους, να τσιμπούν το δέρμα τους, να τραβούν τα μαλλιά τους, κ.ο.κ. Αυτές οι μορφές συμπεριφοράς είναι αρκετά λειτουργικές- φυσιολογικές: μειώνουν την εσωτερική ένταση που δοκιμάζει το παιδί» (Herbert, 1998: 181). Ωστόσο, οι συμπεριφορές αυτές δεν εμφανίζονται πάντα όταν το παιδί βρίσκεται μπροστά σε ένα εμφανές άγχος, αλλά και όταν εκδηλώνει άγχος χωρίς να φαίνονται τα αίτια. Οι εκδηλώσεις της συμπεριφοράς μπορεί να αποτελούν «συνήθειες εκτόνωσης της εσωτερικής έντασης ή συνήθειες εσωτερικής χαλάρωσης». Σε ορισμένες περιπτώσεις οι συνήθειες αυτές μπορεί να συνυπάρχουν και με άλλα σημάδια ψυχικής διαταραχής, που φανερώνουν πιο σοβαρά προβλήματα.

 

Ονυχοφαγία

Ένα από τα χαρακτηριστικά του αγχώδους παιδιού είναι η ονυχοφαγία. Μπορεί να αποτελεί μέρος ενός συνδρόμου συναισθηματικής διαταραχής, αλλά δε συνεπάγεται υποχρεωτικά σοβαρές επιπτώσεις. Η ονυχοφαγία μπορεί να οφείλεται σε ανακούφιση από το άγχος, σε βαρεμάρα, σε ανησυχία ή απλά επειδή έγινε μια συνήθεια του παιδιού. Πρόκειται για την πιο συνηθισμένη συμπεριφορά των παιδιών, μέσα από την οποία προσπαθούν να ανακουφίσουν την ένταση ή να αντιμετωπίσουν τα έντονα συναισθήματα. Οι ανησυχίες, το άγχος και η έλλειψη συναισθηματικής σταθερότητας μπορεί να ενισχύσουν αυτή τη συμπεριφορά. Σε ορισμένες περιπτώσεις θα πρέπει πρώτα να σταθεροποιηθεί το περιβάλλον του παιδιού και έπειτα να αντιμετωπιστεί η συμπεριφορά του.  

 

Το πιπίλισμα του αντίχειρα

 Το περιστασιακό πιπίλισμα του αντίχειρα είναι ένα συνηθισμένο αναπτυξιακό φαινόμενο των πρώτων χρόνων της παιδικής ηλικίας. Αν συμβαίνει μεμονωμένα χωρίς άλλα συμπτώματα άγχους δεν πρέπει να ανησυχούν ιδιαίτερα οι γονείς. Η εσωτερική ένταση της πείνας στο νεογέννητο βρέφος ακολουθείται χρονικά από τον θηλασμό. Το μωρό θηλάζει και η λήψη τροφής ακολουθείται από τη ροή του σάλιου και τελικά  από τη μείωση της έντασης της πείνας. Το παιδί μπορεί να φέρει συχνά το δάκτυλο στο στόμα και να πιπιλίζει το δάκτυλό του ως υποκατάστατο της τροφής. Συχνά, οι γονείς χρησιμοποιούν διάφορες τιμωρίες ώστε να σταματήσει το παιδί αυτή τη συνήθεια: το χτυπούν, το χλευάζουν, το επικρίνουν… τιμωρίες, αποστροφικά σκευάσματα ή στέρηση προνομίων, που συνήθως δεν έχουν αποτελέσματα. Ο γονιός δε χρειάζεται να στέκεται πάντα δίπλα στο παιδί και να παρατηρεί διαρκώς τις ανεπιθύμητες συμπεριφορές, καθώς μπορεί να ενισχύσει στην ανεπιθύμητη συμπεριφορά, αντί να την εξαλείψει. Όταν βλέπουμε το παιδί με τον αντίχειρα στο στόμα τότε μπορούμε να του ζητήσουμε να κάνει κάποιο θέλημα ή να του δώσουμε κάτι άλλο να απασχοληθεί. Αν τα χέρια του παιδιού είναι απασχολημένα με κάποια ευχάριστη και ενδιαφέρουσα δραστηριότητα, δεν μπορούν ταυτόχρονα να βρίσκονται στο στόμα για πιπίλισμα.

Στο συγκεκριμένο ζήτημα θα πρέπει να εστιάσουμε στους φόβους των γονέων, καθώς οι γονείς που ανησυχούν πολύ για το πιπίλισμα του αντίχειρα, αφοσιώνονται σε μια αγχώδη προσπάθεια να κόψουν αυτή τη συνήθεια και δεν ψάχνουν να βρουν μήπως υπάρχει  κάποιο άλλο πραγματικό και βαθύτερο πρόβλημα.

 

Τικ

Τα τικ είναι αυτόματες- ακούσιες κινήσεις, νευρικές συσπάσεις, που δεν ελέγχονται από το παιδί. Περιλαμβάνουν κλείσιμο των ματιών, απότομες κινήσεις της κεφαλής, νευρικές κινήσεις των χεριών, γκριμάτσες, ξερόβηχας, κ.α. Στις περισσότερες περιπτώσεις, τα τικ έχουν ψυχολογική προέλευση, αποτελώντας ενδείξεις εσωτερικής έντασης ή εκδήλωση κάποιας ανεπιθύμητης συνήθειας. Τα παιδιά που έχουν τικ είναι συνήθως ανήσυχα, αμήχανα και ευαίσθητα, ενώ οι γονείς τους είναι ιδιαίτερα απαιτητικοί, τελειομανείς, που εξουσιάζουν και τιμωρούν αυστηρά τα παιδιά τους. Πολλά παιδιά εμφανίζουν τικ σε περιόδους που καλούνται να προσαρμοστούν σε μεγάλες αλλαγές της ζωής τους, όπως το ξεκίνημα του σχολείου, μια απώλεια ή δυσκολίες στην αλληλεπίδραση με τους άλλους. Το έναυσμα για την εμφάνιση των τικ είναι συνήθως η ηλικία των έξι ετών, ενώ είναι πιο συνηθισμένα στα αγόρια από ότι στα κορίτσια.

Οι παρακλήσεις των γονέων προς το παιδί να σταματήσει τη συνήθεια, η γκρίνια και η τιμωρία το μόνο που κάνουν είναι να ενισχύουν και να διαιωνίζουν το πρόβλημα. Η επικέντρωση της προσοχής των γονέων στα τικ του παιδιού, κάνουν το παιδί να νιώθει αμηχανία και ντροπή για τη συνήθεια αυτή, με συνέπεια την αύξηση παρά την εξάλειψη του προβλήματος.

 

Μια κακιά συνήθεια είναι πιο εύκολο να σταματήσει κατά την παιδική ηλικία παρά κατά την ενήλικη ζωή.

Herbert M. (1998). Ψυχολογικά προβλήματα παιδικής ηλικίας (Πρώτος τόμος). Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.     

https://www.babycentre.co.uk/a1022236/how-to-handle-nail-biting-in-children. How to handle nail-biting in children.

Η μητρότητα: μια ψυχαναλυτική ματιά

 Κατά τον Josef Rattner

 

«Η μητρότητα είναι μια από τις δυνατότητες της γυναικείας ζωής, πραγματικά μια πολύ θαυμάσια δυνατότητα: αλλά για να πραγματοποιηθεί αυτή η ευκαιρία της ανθρώπινης ανάπτυξης, πρέπει πρώτα να υπάρχουν και οι κατάλληλες προϋποθέσεις» (σελ. 72).

«Ο συναισθηματικός δεσμός ανάμεσα στη μητέρα και το παιδί έχει αποφασιστική σημασία για την ανάπτυξη του τελευταίου. Το παιδί έρχεται στον κόσμο σχεδόν σαν ένα αδύναμο ζωάκι. 

Όλες οι λειτουργίες της ζωής του δεν είναι ακόμη αναπτυγμένες: μόνο η ικανότητα να θηλάζει δίνεται στο νεογέννητο άμεσα από τη φύση, αλλά κι αυτό πρέπει ακόμη να το εξασκήσει και να το μάθει, ώσπου να γίνεται απρόσκοπτα. Έτσι, το παιδί είναι εξαρτημένο εντελώς από τη μητέρα, αφού αυτή πρέπει να αναλάβει για αυτό κάθε φροντίδα για την περιποίηση και την περίθαλψή του. Έτσι, η αναπτυσσόμενη ψυχική ζωή του παιδιού είναι προσανατολισμένη εντελώς στη μητέρα: αυτό ζει, θα λέγαμε, σε ενιαία συναίσθηση μ’ αυτή, δηλαδή όλα τα μητρικά αισθήματα αποτελούν το κλίμα, που το παιδί αντιλαμβάνεται ασυνείδητα. Μια ευχάριστη και καλή μητέρα είναι για το παιδί όπως ο ήλιος για την ανάπτυξη των φυτών. Υπάρχουν περιπτώσεις, όπου παιδιά χωρίς μητρική φροντίδα αρρωσταίνουν παρά την άριστη υλική περιποίηση, μένουν πίσω στην ανάπτυξη ή και πεθαίνουν –χωρίς τη μητρική αγάπη δεν υπάρχει φαίνεται αρκετή παρότρυνση να συνεχίσουν αυτή τη δυσάρεστη ζωή» (σελ. 77- 78).

«Οι μητέρες πρέπει να θέσουν στα παιδιά τα θεμέλια για την κατοπινή ανθρωπιά. Η συμβολή αυτή των γυναικών στον πολιτισμό έχει γενικά υποτιμηθεί. Στη μητρότητα έβλεπε κανείς μια καθαρά βιολογική λειτουργία, που συνεχιζόταν αυτονόητα μετά τον τοκετό. Αλλά η μητέρα δε γεννάει απλώς το παιδί, αλλά είναι και η πρώτη και σπουδαιότερη δασκάλα του» (σελ. 79).

 

Rattner, Josef. (1970). Ψυχολογία της γυναίκας. Αθήνα: Μπουκουμάνης, σελ. 71-81.   

 

 

Καλή χρονιά με δύο παραμύθια...

 Δελτίο τύπου

Δύο θεραπευτικά παραμύθια για θέματα συμπεριφοράς, άγχους, παρορμητικότητας, αλλά και με βαθιά μηνύματα για τη σημασία της εξωτερικής εμφάνισης, την αυτοαποδοχή και την αποδοχή από τους άλλους, την αυτοεκτίμηση και την αυτοπεποίθηση

 

Η Χρυσομαλλούσα και το μαγικό στέμμα είναι ένα απολαυστικό και διδακτικό παραμύθι, που αφηγείται την ιστορία ενός κοριτσιού, με όμορφα και μακριά ξανθά μαλλιά, τα οποία ζήλεψε μια πριγκίπισσα και της τα ζήτησε με αντάλλαγμα ένα μαγικό στέμμα, το οποίο θα μπορούσε να της χαρίσει πλούτη, ευτυχία, χαρά, καθόλου άγχος και φόβο, αποδοχή και θαυμασμό από τους άλλους. Τι αποφασίζει όμως να κάνει τελικά η ηρωίδα;
Το παραμύθι αυτό ανήκει στην κατηγορία των θεραπευτικών παραμυθιών, καθώς το παιδί μέσα από αυτήν την ιστορία μπορεί να καταλάβει ότι κάποιες συμπεριφορές δεν είναι σωστές, όπως για παράδειγμα το τράβηγμα των μαλλιών, και ότι θα πρέπει να μάθει να εξωτερικεύει τις σκέψεις και τα συναισθήματά του στους γονείς, διότι είναι οι πιο κοντινοί του άνθρωποι που μπορούν να το βοηθήσουν.
Οι γονείς θα πρέπει να έχουν υπόψη ότι τα παιδιά πολλές φορές, λόγω του άγχους και των αλλαγών στην καθημερινότητά τους, δεν μπορούν να βρουν τρόπους εκτόνωσης και διαχείρισης των συναισθημάτων τους. Με αποτέλεσμα να καταφεύγουν ασυναίσθητα σε «αυτοκαταστροφικές» και παρορμητικές συμπεριφορές, όπως να τραβούν τα μαλλιά τους, να τρώνε τα νύχια τους, κ.ο.κ. (απευθύνεται σε όλα τα παιδιά, διότι ακόμη και τα παιδιά που δεν έχουν εμφανίσει τέτοιες συμπεριφορές, δεν αποκλείεται να βιώσουν άγχος και στρες σε κάποια φάση/περίοδο της ζωής τους και να οδηγηθούν σε ανάλογες αντιδράσεις).

Το παραμύθι Λίνα, η γλυκιά κροκοδειλίνα ανήκει στην κατηγορία των θεραπευτικών παραμυθιών. Εξιστορεί τα γεγονότα που συνέβησαν το καλοκαίρι σε ένα κορίτσι-κροκόδειλο.
Καθώς το φθινόπωρο θα ξεκινούσε σύντομα, η Λίνα, η γλυκιά κροκοδειλίνα, η οποία θα πήγαινε για πρώτη φορά στο σχολείο, αγχώθηκε από αυτήν τη σημαντική αλλαγή στη ζωή της και επικεντρώθηκε, με έναν πολύ αρνητικό τρόπο, στην εξωτερική της εμφάνιση.
Η ηρωίδα μας, η μικρή κροκοδειλίνα, αναδεικνύει, μέσα από τις σκέψεις της, τις πράξεις της και την υπερβολική ενασχόλησή της με το δέρμα, ένα σοβαρό ζήτημα που σχετίζεται με την εκτόνωση του άγχους. Πολλές φορές, τα παιδιά ασυναίσθητα εκδηλώνουν τέτοιου είδους συμπεριφορές και είναι δύσκολο τόσο για τα ίδια, όσο και για τους γονείς να ανιχνεύσουν τα αίτια.
Η Λίνα, λοιπόν, αποφασίζει να αλλάξει την εξωτερική της εμφάνιση, προκειμένου να γίνει πιο όμορφη, αλλά τελικά καταφέρνει το αντίθετο. Όλη αυτή η περιπέτεια την ωθεί να έρθει αντιμέτωπη με το πρόβλημά της, αλλά όχι και να το βάλει κάτω.