Η νευρωτική οργάνωση του χαρακτήρα προκύπτει όταν επιμέρους χαρακτηριστικά και στάσεις συνδυάζονται με τρόπο που θυμίζει τις νευρώσεις. Ωστόσο, διαφέρει από τη νεύρωση, γιατί δεν βασίζεται σε σχηματισμούς συμβιβασμού που δημιουργεί το Εγώ για να επιλύσει μια σύγκρουση. Αντίθετα, ο σχηματισμός χαρακτήρα, ακόμη κι όταν βρίσκεται κοντά στη νεύρωση, λειτουργεί και ως τρόπος εκτόνωσης της εσωτερικής έντασης μέσα από τη συμπεριφορά και τις σωματικές εκδηλώσεις.
Η αναγνώριση του «νευρωτικού χαρακτήρα» αποτέλεσε σημαντική εξέλιξη: ένα άτομο μπορεί να μην εμφανίζει εμφανή συμπτώματα, αλλά ο τρόπος που αγαπά, εργάζεται και σχετίζεται κοινωνικά να καθορίζεται από ιδεοψυχαναγκαστικούς μηχανισμούς. Η έννοια του χαρακτήρα επιτρέπει να συνδέσουμε την παρατηρήσιμη συμπεριφορά με την εσωτερική ψυχική οργάνωση, λαμβάνοντας υπόψη τις συγκρούσεις, τις σχέσεις αντικειμένου, τις φαντασιώσεις, αλλά και ζητήματα ταυτότητας και οικογενειακών δεσμών.
Ο Jean Baudry διέκρινε σαφώς το σύμπτωμα από το στοιχείο χαρακτήρα. Όρισε τον χαρακτήρα ως ένα ευρύ σύνολο σταθερών και τυπικών γνωρισμάτων και στάσεων που μας επιτρέπουν να αναγνωρίζουμε ένα πρόσωπο. Ο χαρακτήρας λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα σε αυτό που φαίνεται εξωτερικά και σε αυτό που είναι δομικό στον ψυχισμό, υπερβαίνοντας την απλή λογική των συμβιβαστικών σχηματισμών. Τον μελέτησε σε συνάρτηση με το Εγώ, την οργάνωση του ψυχικού οργάνου, την αυτονομία, τις ασυνείδητες φαντασιώσεις, τις σχέσεις αντικειμένου, την παιδική νεύρωση και την προσαρμογή.
Από τη σταθερότητα των συμπεριφορών και των στάσεων μπορούμε να εντοπίσουμε στοιχεία χαρακτήρα. Εφόσον αναγνωρίσουμε αρκετά από αυτά, αναζητούμε έναν βασικό «οργανωτή» που να εξηγεί τη μεταξύ τους συνοχή. Αν αυτός είναι επαρκώς περιεκτικός, συγκροτεί έναν τύπο χαρακτήρα. Μέσα από τη μελέτη τέτοιων τύπων επιχειρείται η διατύπωση γενικών αρχών που εξηγούν τη δομή και την ύπαρξη του χαρακτήρα συνολικά — δηλαδή την οργάνωσή του.
Το πρώτο ψυχαναλυτικό μοντέλο ήταν ο «πρωκτικός χαρακτήρας», όπως περιγράφηκε από τον Sigmund Freud. Μια φαινομενικά απλή τριάδα γνωρισμάτων απέκτησε θεωρητικό βάθος, καθώς συνδέθηκε με έννοιες όπως η ενόρμηση, η άμυνα, η ταύτιση, η επιθετικότητα, το Υπερεγώ, η αντίληψη, η μνήμη, ο ναρκισσισμός και το τραύμα. Σε αντίθεση με λογοτεχνικούς τύπους όπως ο Don Juan, ο πρωκτικός χαρακτήρας δεν μπορεί να κατανοηθεί χωρίς αναφορά στη θεωρία των ενορμήσεων.
Ο Freud επισήμανε ότι οι στάσεις που συγκροτούν τους αμυντικούς μηχανισμούς εμπεριέχουν και ενορμητικά στοιχεία. Η γνωσιακή ιδιοτυπία των ασθενών αντανακλά την αλληλεπίδραση ενόρμησης και άμυνας, ενώ συχνά παρατηρείται έντονη αυτοκριτική και δυσκολία άμεσης έκφρασης της επιθετικότητας.
Σε δομικό επίπεδο, ο χαρακτήρας συνδέεται με το Εγώ αλλά δεν ταυτίζεται με αυτό. Δεν αποτελεί ανεξάρτητη ψυχική λειτουργία με δική της ενέργεια ούτε έχει από μόνος του αιτιώδη δύναμη. Είναι το αποτέλεσμα της συνθετικής και απαρτιωτικής δράσης του Εγώ. Τα στοιχεία του χαρακτήρα είναι το τελικό προϊόν αυτής της επεξεργασίας. Όταν παγιωθούν, το Εγώ γίνεται δύσκαμπτο. Ο Freud τόνισε τον ρόλο των ταυτίσεων στη διαμόρφωση του Εγώ, γεγονός που εγείρει το ερώτημα αν ο χαρακτήρας αποτελεί υποδιαίρεσή του ή ιδιαίτερο γνώρισμα που διαφοροποιεί τη λειτουργία του από άτομο σε άτομο.
Εξ ορισμού, τα στοιχεία του χαρακτήρα υποδηλώνουν σταθερότητα και περιορίζουν την ελευθερία επιλογής, λειτουργώντας ως «διακόπτες» που κατευθύνουν τη συμπεριφορά. Παραμένουν σταθερά ακόμη και σε συνθήκες κινδύνου. Η δυσκαμψία του χαρακτήρα αφορά την αδυναμία αλλαγής συμπεριφοράς, ακόμη κι όταν η αλλαγή θα ήταν προσαρμοστική. Δεν πρόκειται απλώς για πείσμα· το άτομο βιώνει την αλλαγή ως απώλεια της ίδιας του της ταυτότητας.
Η αυτονομία του χαρακτήρα κατακτάται σταδιακά και προσφέρει μια σχετική ανεξαρτησία από τις συγκρούσεις, προστατεύοντας από παλινδρόμηση και αποδιοργάνωση. Ωστόσο, σε συνθήκες έντονης πίεσης μπορεί να εμφανιστούν παροδικές μεταβολές στη συμπεριφορά. Για να μιλήσουμε όμως για πραγματική αλλαγή χαρακτήρα, απαιτείται βαθιά δομική μεταβολή, όπως τροποποίηση μιας ασυνείδητης φαντασίωσης. Τελικά, η αυτονομία του χαρακτήρα συνδέεται με το υποκειμενικό αίσθημα ότι ενεργούμε με σχετική ανεξαρτησία και ελεύθερη βούληση.
Πηγή:
Μανωλόπουλος Σωτήρης. 2012. Για τον χαρακτήρα. Μια ψυχαναλυτική προσέγγιση. Εκδόσεις Μετά.
Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου