Γιατί τα μωρά γεννιούνται για να μαθαίνουν από την ευαίσθητη, στοργική μας φροντίδα
Τα νεογνά περνούν τον περισσότερο χρόνο τους στον ύπνο και στο φαγητό. Αλλά τα μωρά είναι κάτι περισσότερο από απλές μηχανές επιβίωσης. Κατά τη γέννηση, είναι προετοιμασμένα και έτοιμα για κοινωνική εισροή, και η στοργική μας φροντίδα έχει βαθιές επιπτώσεις στην ανάπτυξή τους.
Οι πρώτες κοινωνικές ικανότητες των νεογέννητων: Τι γνωρίζουν τα μωρά από τις πρώτες ημέρες της ζωής τους;
Για πολλές δεκαετίες, οι θεωρίες της ανάπτυξης και της μάθησης αντιμετώπιζαν τα νεογέννητα ως παθητικούς δέκτες ερεθισμάτων. Κυριαρχούσε η άποψη ότι τα βρέφη γεννιούνται ως «κενές πλάκες» (tabula rasa), χωρίς ιδιαίτερες γνώσεις, προσδοκίες ή κοινωνικές ικανότητες. Σύμφωνα με αυτή την αντίληψη, το μυαλό του νεογέννητου ήταν σχεδόν άγραφο και η μάθηση ξεκινούσε ουσιαστικά μόνο μετά τη γέννηση, μέσα από την αλληλεπίδραση με το περιβάλλον.
Η σύγχρονη αναπτυξιακή ψυχολογία και η νευροεπιστήμη έχουν ανατρέψει αυτή την εικόνα. Σήμερα γνωρίζουμε ότι η ανάπτυξη της κοινωνικής αντίληψης αρχίζει πολύ πριν από τη γέννηση. Το έμβρυο δεν είναι ένας παθητικός οργανισμός, αλλά ένας ενεργός μαθητής που συλλέγει πληροφορίες από το περιβάλλον του ήδη μέσα στη μήτρα.
Η μάθηση ξεκινά πριν από τη γέννηση
Κατά τους τελευταίους μήνες της κύησης, το έμβρυο μπορεί να ακούει ήχους από το εξωτερικό περιβάλλον, ιδιαίτερα τη φωνή της μητέρας του. Αν και οι ήχοι φτάνουν εξασθενημένοι μέσα από τα αμνιακά υγρά και τους ιστούς του σώματος, το έμβρυο είναι σε θέση να αντιλαμβάνεται βασικά χαρακτηριστικά της ομιλίας, όπως τον ρυθμό, την προσωδία και τον τονισμό.
Παράλληλα, αναπτύσσεται η αίσθηση της αφής. Το έμβρυο αγγίζει συχνά το πρόσωπο και το σώμα του, αποκτώντας τις πρώτες εμπειρίες σωματικής αυτογνωσίας. Μέσα από αυτές τις αισθητηριακές εμπειρίες συγκεντρώνει πολύτιμες πληροφορίες για τον κόσμο που πρόκειται να συναντήσει μετά τη γέννηση.
Ως αποτέλεσμα, τα νεογέννητα δεν εισέρχονται στη ζωή ως «άδεια δοχεία». Αντίθετα, γεννιούνται ήδη προετοιμασμένα να αναγνωρίζουν ανθρώπους, να ανταποκρίνονται σε κοινωνικά ερεθίσματα και να αναζητούν αλληλεπίδραση.
Αναγνωρίζουν τη φωνή της μητέρας τους
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά ευρήματα της έρευνας είναι ότι τα νεογέννητα αναγνωρίζουν τη φωνή της μητέρας τους από τις πρώτες ώρες της ζωής τους. Οι ερευνητές έχουν χρησιμοποιήσει ευρηματικές μεθόδους για να μελετήσουν τις προτιμήσεις των βρεφών. Σε κλασικά πειράματα, τα νεογέννητα μπορούσαν να ελέγχουν ποια ηχογράφηση θα ακούσουν μέσω του ρυθμού πιπιλίσματος μιας πιπίλας. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι τα βρέφη προτιμούσαν συστηματικά να ακούν τη φωνή της μητέρας τους αντί για τη φωνή μιας άγνωστης γυναίκας. Η προτίμηση αυτή αποκαλύπτει ότι η προγεννητική εμπειρία αφήνει ισχυρά ίχνη στη μνήμη του βρέφους. Η φωνή της μητέρας αποτελεί ένα οικείο και καθησυχαστικό ερέθισμα, το οποίο το νεογέννητο έχει ήδη επεξεργαστεί κατά τη διάρκεια της κύησης.
Αναγνωρίζουν τη μητρική τους γλώσσα
Η προγεννητική μάθηση δεν περιορίζεται μόνο στη φωνή της μητέρας. Έρευνες έχουν δείξει ότι τα νεογέννητα μπορούν να διακρίνουν τη μητρική τους γλώσσα από άλλες γλώσσες. Σε γνωστό πείραμα, νεογέννητα γαλλόφωνα βρέφη άκουσαν την ίδια ιστορία να διαβάζεται στα γαλλικά και στα ρωσικά. Τα μωρά έδειξαν σαφή προτίμηση για τη γαλλική εκδοχή, παρόλο που είχαν μόλις λίγες ημέρες ζωής. Το εύρημα αυτό υποδηλώνει ότι τα βρέφη έχουν ήδη αποθηκεύσει πληροφορίες σχετικά με τα ηχητικά χαρακτηριστικά της γλώσσας που άκουγαν πριν γεννηθούν, δημιουργώντας τις πρώτες βάσεις για τη μετέπειτα γλωσσική ανάπτυξη.
Η ιδιαίτερη προτίμηση στις ανθρώπινες φωνές
Τα νεογέννητα δεν δείχνουν απλώς ενδιαφέρον για οποιονδήποτε ήχο. Από τις πρώτες ημέρες της ζωής τους προτιμούν τις ανθρώπινες φωνές έναντι άλλων ακουστικών ερεθισμάτων. Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι το γεγονός ότι δείχνουν ιδιαίτερη προτίμηση στην «ομιλία κατευθυνόμενη προς βρέφη» (infant-directed speech), γνωστή και ως «μητρική ομιλία». Πρόκειται για τον χαρακτηριστικό τρόπο με τον οποίο οι ενήλικες μιλούν στα μωρά: πιο αργά, με μεγαλύτερες διακυμάνσεις στον τόνο της φωνής, πιο έντονη εκφραστικότητα και συχνές επαναλήψεις. Αυτός ο τρόπος επικοινωνίας βοηθά τα βρέφη να αναγνωρίζουν συναισθήματα, να εστιάζουν την προσοχή τους και να αποκτούν τις πρώτες γλωσσικές δεξιότητες. Το γεγονός ότι τα νεογέννητα τον προτιμούν ήδη από τις πρώτες ημέρες της ζωής τους δείχνει πόσο καλά προετοιμασμένα είναι για κοινωνική μάθηση.
Τα νεογέννητα έλκονται από τα πρόσωπα
Η ανθρώπινη επικοινωνία βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στα πρόσωπα. Εάν τα νεογέννητα ήταν πραγματικά «κενές πλάκες», δεν θα υπήρχε λόγος να προτιμούν ένα πρόσωπο από οποιοδήποτε άλλο αντικείμενο. Ωστόσο, η έρευνα αποκαλύπτει ακριβώς το αντίθετο. Τα νεογέννητα αφιερώνουν περισσότερο χρόνο κοιτάζοντας πρόσωπα ή σχήματα που μοιάζουν με πρόσωπα. Δείχνουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για διαμορφώσεις που περιλαμβάνουν δύο «μάτια» πάνω από ένα «στόμα», ακόμη και όταν πρόκειται για απλά σχέδια. Οι επιστήμονες πιστεύουν ότι τα βρέφη γεννιούνται με έναν στοιχειώδη μηχανισμό ανίχνευσης προσώπων, ο οποίος τα βοηθά να προσανατολίζουν γρήγορα την προσοχή τους στους ανθρώπους και να ξεκινούν κοινωνικές αλληλεπιδράσεις.
Αναγνωρίζουν το πρόσωπο της μητέρας τους
Παρότι η όραση των νεογέννητων είναι ακόμη περιορισμένη και θολή, φαίνεται ότι μπορούν να αναγνωρίζουν το πρόσωπο της μητέρας τους μέσα στις πρώτες 36 ώρες ζωής. Μελέτες έχουν δείξει ότι τα βρέφη κοιτούν περισσότερο το πρόσωπο της μητέρας τους σε σύγκριση με εκείνο μιας άγνωστης γυναίκας. Για να επιτύχουν αυτή τη διάκριση, πιθανότατα χρησιμοποιούν χαρακτηριστικά όπως το περίγραμμα του προσώπου, το χτένισμα ή το χρώμα των μαλλιών. Η ικανότητα αυτή διευκολύνει τη δημιουργία των πρώτων δεσμών προσκόλλησης και ενισχύει τη συναισθηματική σύνδεση μεταξύ μητέρας και παιδιού.
Η σημασία της οπτικής επαφής
Η οπτική επαφή αποτελεί βασικό στοιχείο της ανθρώπινης επικοινωνίας και φαίνεται ότι τα νεογέννητα είναι ιδιαίτερα ευαίσθητα σε αυτήν. Όταν τους παρουσιάζονται πρόσωπα που κοιτούν απευθείας προς το μέρος τους και πρόσωπα που κοιτούν αλλού, τα βρέφη προτιμούν σταθερά εκείνα που διατηρούν άμεση βλεμματική επαφή. Μάλιστα, μπορούν να διακρίνουν ακόμη και μικρές αποκλίσεις στην κατεύθυνση του βλέμματος. Η ευαισθησία αυτή θεωρείται κρίσιμη για την ανάπτυξη της κοινωνικής επικοινωνίας, καθώς επιτρέπει στο βρέφος να αναγνωρίζει πότε κάποιος απευθύνεται σε αυτό και πότε επιδιώκει αλληλεπίδραση.
Τα μωρά προτιμούν συναισθηματικά ζωντανά πρόσωπα
Οι ερευνητές έχουν διαπιστώσει ότι ακόμη και πολύ μικρά βρέφη αντιδρούν αρνητικά όταν ένας ενήλικας σταματά ξαφνικά να εκφράζει συναισθήματα. Στο γνωστό «Πείραμα του Ανέκφραστου Προσώπου» (Still Face Paradigm), ο φροντιστής αλληλεπιδρά φυσιολογικά με το βρέφος και στη συνέχεια υιοθετεί μια εντελώς ανέκφραστη έκφραση. Τα μωρά μειώνουν την προσοχή τους, εκδηλώνουν δυσφορία και προσπαθούν να επαναφέρουν την αλληλεπίδραση. Το εύρημα αυτό δείχνει ότι τα βρέφη δεν χρειάζονται μόνο φυσική φροντίδα, αλλά και συναισθηματική ανταπόκριση. Αναζητούν ενεργά πρόσωπα που επικοινωνούν, ανταποκρίνονται και συμμετέχουν σε κοινωνική επαφή.
Συμπέρασμα
Τα σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα αποκαλύπτουν ότι τα νεογέννητα διαθέτουν πολύ περισσότερες κοινωνικές ικανότητες απ’ ό,τι πιστευόταν παλαιότερα. Από τις πρώτες κιόλας ημέρες της ζωής τους αναγνωρίζουν φωνές, προτιμούν τη μητρική τους γλώσσα, εστιάζουν στα πρόσωπα, ανταποκρίνονται στην οπτική επαφή και αναζητούν συναισθηματική αλληλεπίδραση. Τα βρέφη δεν έρχονται στον κόσμο ως παθητικοί δέκτες εμπειριών. Γεννιούνται έτοιμα να συνδεθούν, να επικοινωνήσουν και να μάθουν. Η κοινωνική τους ανάπτυξη ξεκινά πολύ πριν πουν την πρώτη τους λέξη και βασίζεται σε έναν εντυπωσιακά ανεπτυγμένο μηχανισμό αναζήτησης ανθρώπινης επαφής, ο οποίος αποτελεί το θεμέλιο για όλες τις μελλοντικές σχέσεις και μορφές μάθησης.
Πηγή:
https://parentingscience.com/newborns-and-the-social-world/
Νίκος Κουραβάνας - Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου