Βοηθά η διορατική συζήτηση για το μυαλό τα παιδιά να συνδεθούν και να μάθουν;
Η γονική μέριμνα με επίκεντρο το μυαλό (mind-minded parenting) αποτελεί μια σύγχρονη προσέγγιση ανατροφής που δίνει έμφαση στην αναγνώριση του παιδιού ως αυτόνομου ψυχικού υποκειμένου, με δικές του σκέψεις, συναισθήματα, επιθυμίες και προθέσεις. Οι γονείς που υιοθετούν αυτή τη στάση δεν εστιάζουν αποκλειστικά στην εξωτερική συμπεριφορά του παιδιού, αλλά προσπαθούν να κατανοήσουν τα εσωτερικά κίνητρα που την καθοδηγούν. Παρατηρούν προσεκτικά τα λεκτικά και μη λεκτικά μηνύματα του παιδιού, ερμηνεύουν τις συναισθηματικές του καταστάσεις και συζητούν μαζί του για τον κόσμο των σκέψεων και των συναισθημάτων.
Η προσέγγιση αυτή έχει συνδεθεί με σημαντικά αναπτυξιακά οφέλη, όπως η δημιουργία ασφαλών δεσμών προσκόλλησης, η ανάπτυξη κοινωνικής νοημοσύνης, η ενίσχυση της ενσυναίσθησης και η καλλιέργεια καλύτερων δεξιοτήτων αυτορρύθμισης και αυτοελέγχου.
Ένα εύλογο ερώτημα είναι αν μπορεί να είναι «πολύ νωρίς» για να αντιμετωπίσουμε ένα βρέφος ως συνομιλητή ή ως πρόσωπο με νοητικές καταστάσεις. Οι ψυχολόγοι Elizabeth Meins και Charles Fernyhough υποστηρίζουν ότι όχι μόνο δεν είναι νωρίς, αλλά ότι το πρώτο έτος ζωής αποτελεί μια ιδιαίτερα κρίσιμη περίοδο για την ανάπτυξη αυτής της μορφής αλληλεπίδρασης.
Τα βρέφη φαίνεται να ωφελούνται σημαντικά όταν οι γονείς τους θεωρούν ότι διαθέτουν έναν εσωτερικό κόσμο και προσπαθούν να κατανοήσουν τι αισθάνονται ή τι επιδιώκουν να επικοινωνήσουν. Σύμφωνα με τους ερευνητές, οι γονείς αυτοί χρησιμοποιούν συχνά αυτό που ονομάζεται «κατάλληλα νοητικά σχόλια» (appropriate mind-related comments), δηλαδή λεκτικές παρεμβάσεις που αποτυπώνουν με ακρίβεια την ψυχική κατάσταση του παιδιού.
Για παράδειγμα, μια μητέρα μπορεί να πει: «Μάλλον απογοητεύτηκες επειδή δεν κατάφερες να πιάσεις το παιχνίδι» ή «Βλέπω ότι σε ενδιαφέρει πολύ αυτό που κοιτάζεις». Ωστόσο, η αποτελεσματικότητα αυτών των σχολίων εξαρτάται από την ακρίβειά τους. Αν το παιδί δείχνει ενθουσιασμένο και ένας γονέας σχολιάσει ότι βαριέται, το σχόλιο δεν αντανακλά την πραγματική του κατάσταση και χάνει την αναπτυξιακή του αξία. Επομένως, το κλειδί δεν είναι απλώς να μιλάμε για σκέψεις και συναισθήματα, αλλά να είμαστε συντονισμένοι με αυτά που πραγματικά βιώνει το παιδί.
Ένα από τα πιο σημαντικά ευρήματα της έρευνας αφορά τη σχέση μεταξύ της γονικής μέριμνας με επίκεντρο το μυαλό και της ασφαλούς προσκόλλησης. Η Elizabeth Meins διαπίστωσε ήδη από το 1998 ότι οι μητέρες που απέδιδαν νόημα στις πρώιμες φωνητικές εκδηλώσεις των βρεφών τους είχαν μεγαλύτερη πιθανότητα να αναπτύξουν με αυτά ασφαλείς σχέσεις προσκόλλησης. Σε μεταγενέστερες μελέτες, ερευνητές παρατήρησαν μητέρες και βρέφη ηλικίας έξι μηνών κατά τη διάρκεια παιχνιδιού και κατέγραψαν τη συχνότητα των κατάλληλων νοητικών σχολίων.
Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι τα βρέφη των οποίων οι μητέρες χρησιμοποιούσαν συχνότερα τέτοιου είδους σχόλια είχαν σημαντικά περισσότερες πιθανότητες να εμφανίζουν ασφαλή προσκόλληση στους δώδεκα μήνες ζωής. Παρόμοια ευρήματα έχουν καταγραφεί τόσο για τις σχέσεις με τους πατέρες όσο και για τις σχέσεις με επαγγελματίες φροντιστές σε βρεφονηπιακούς σταθμούς.
Η ασφαλής προσκόλληση αποτελεί θεμέλιο για τη μετέπειτα ψυχοκοινωνική ανάπτυξη του παιδιού, καθώς συνδέεται με μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση, καλύτερη διαχείριση των συναισθημάτων και πιο υγιείς κοινωνικές σχέσεις.
Η ανάπτυξη της θεωρίας του νου και της κοινωνικής νοημοσύνης
Πέρα από τη συναισθηματική σύνδεση, η γονική μέριμνα με επίκεντρο το μυαλό φαίνεται να συμβάλλει σημαντικά στην ανάπτυξη της λεγόμενης «θεωρίας του νου» (Theory of Mind).
Η θεωρία του νου αναφέρεται στην ικανότητα του ατόμου να κατανοεί ότι οι άλλοι άνθρωποι έχουν σκέψεις, πεποιθήσεις, γνώσεις, επιθυμίες και συναισθήματα που μπορεί να διαφέρουν από τα δικά του. Πρόκειται για μια θεμελιώδη δεξιότητα κοινωνικής κατανόησης που επιτρέπει την ανάπτυξη της ενσυναίσθησης, της συνεργασίας και της αποτελεσματικής επικοινωνίας.
Έρευνες έχουν δείξει ότι τα παιδιά που εκτέθηκαν από νωρίς σε κατάλληλη νοητική γλώσσα παρουσιάζουν καλύτερες επιδόσεις σε δοκιμασίες κατανόησης συναισθημάτων και ψευδών πεποιθήσεων. Επιπλέον, αναπτύσσουν μεγαλύτερη ικανότητα να υιοθετούν την οπτική γωνία των άλλων ανθρώπων κατά την προσχολική και σχολική ηλικία.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι οι μελέτες δείχνουν πως δεν αρκεί οι γονείς να αντιλαμβάνονται το παιδί ως νοητικό ον· καθοριστικό ρόλο φαίνεται να παίζει η ίδια η λεκτική συζήτηση για τις σκέψεις και τα συναισθήματα. Με άλλα λόγια, τα παιδιά μαθαίνουν να κατανοούν τα μυαλά των άλλων μέσα από τις καθημερινές συζητήσεις για τον εσωτερικό κόσμο.
Γονίδια ή περιβάλλον; Ένα σημαντικό ερώτημα που απασχόλησε τους ερευνητές είναι κατά πόσο τα παραπάνω αποτελέσματα οφείλονται στη γονική συμπεριφορά ή σε γενετικούς παράγοντες.
Αν και η γενετική επιρροή δεν μπορεί να αποκλειστεί πλήρως, αρκετά στοιχεία υποδεικνύουν ότι η γονική αλληλεπίδραση διαδραματίζει ανεξάρτητο ρόλο. Για παράδειγμα, παρόμοιες συσχετίσεις έχουν βρεθεί μεταξύ παιδιών και φροντιστών που δεν είχαν καμία βιολογική συγγένεια. Επιπλέον, μελέτες διδύμων έδειξαν ότι οι γενετικοί παράγοντες εξηγούν μόνο ένα μικρό μέρος της ανάπτυξης των δεξιοτήτων θεωρίας του νου.
Παράλληλα, η παρουσία μεγαλύτερων αδελφών φαίνεται να επιταχύνει την ανάπτυξη της κοινωνικής κατανόησης, πιθανότατα επειδή τα μικρότερα παιδιά εκτίθενται συχνότερα σε συζητήσεις για σκέψεις, προθέσεις και συναισθήματα.
Ένα ακόμη ενδιαφέρον εύρημα είναι η πιθανή σχέση της γονικής μέριμνας με επίκεντρο το μυαλό με την ανάπτυξη του αυτοελέγχου.
Τα παιδιά που αναπτύσσουν ασφαλείς σχέσεις προσκόλλησης και καλύτερες δεξιότητες θεωρίας του νου φαίνεται να έχουν μεγαλύτερη ικανότητα αυτορρύθμισης. Είναι πιο αποτελεσματικά στον έλεγχο των παρορμήσεών τους, στην τήρηση κανόνων και στην αναβολή της άμεσης ικανοποίησης για την επίτευξη μεγαλύτερων μελλοντικών ανταμοιβών.
Επιπλέον, η συζήτηση για συναισθήματα, επιθυμίες και σκέψεις προσφέρει στα παιδιά ένα πολύτιμο λεξιλόγιο για να κατανοούν και να διαχειρίζονται τις εσωτερικές τους εμπειρίες. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, αποκτούν σταδιακά τα γνωστικά εργαλεία που απαιτούνται για την αυτοπαρατήρηση και τον αυτοέλεγχο.
Μελέτες σε διαφορετικούς πολιτισμούς έχουν δείξει ότι η νοητική γονική στάση κατά τη βρεφική ηλικία προβλέπει καλύτερες επιδόσεις σε δοκιμασίες αυτορρύθμισης και καθυστέρησης της ικανοποίησης κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής.
Η γονική μέριμνα με επίκεντρο το μυαλό αναδεικνύεται ως μια ιδιαίτερα σημαντική διάσταση της ποιοτικής ανατροφής. Μέσα από τη συντονισμένη παρατήρηση και τη συζήτηση για τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τις προθέσεις των παιδιών, οι γονείς συμβάλλουν ουσιαστικά στη δημιουργία ασφαλών συναισθηματικών δεσμών, στην ανάπτυξη κοινωνικής κατανόησης και πιθανώς στην ενίσχυση του αυτοελέγχου.
Τα ερευνητικά δεδομένα υποστηρίζουν ότι τα παιδιά δεν ωφελούνται μόνο από τη φροντίδα των σωματικών τους αναγκών, αλλά και από την αναγνώριση και κατανόηση του εσωτερικού τους κόσμου. Όταν οι γονείς προσπαθούν να «διαβάσουν» με ακρίβεια το μυαλό του παιδιού και να το βοηθήσουν να εκφράσει όσα σκέφτεται και αισθάνεται, δημιουργούν τις προϋποθέσεις για μια πιο υγιή συναισθηματική, κοινωνική και γνωστική ανάπτυξη.
Πηγή:
https://parentingscience.com/mind-minded-parenting/.
Νίκος Κουραβάνας - Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου