Στο βιβλίο του με τίτλο «Ο Φόβος Μπροστά στην Ελευθερία», ο Φρομ αναφέρει τα εξής:
«Οι ανάγκες οι οποίες διαμορφώνονται με βάση τις φυσικές επιταγές δεν είναι και οι μόνες επιτακτικές ανάγκες της ανθρώπινης φύσης. Υπάρχει και μια άλλη κατηγορία εξίσου επιτακτικών αναγκών που δεν είναι ριζωμένες στις οργανικές διαδικασίες, αλλά στον ίδιο τον πυρήνα του ανθρώπινου τρόπου και της πρακτικής ζωής: Είναι οι ανάγκες του ατόμου να σχετιστεί με τον κόσμο γύρω του και να αποφύγει την απομόνωση. Αυτή η αίσθηση της απόλυτης μοναξιάς και της πλήρους απομόνωσης οδηγεί σε ψυχική αποδόμηση, όπως ακριβώς η ασιτία οδηγεί στον θάνατο. Αυτός ο συσχετισμός με τον κόσμο και με τους άλλους δεν είναι ταυτόσημος με την φυσική επαφή.
Ένα άτομο μπορεί να είναι μόνο του υπό φυσική έννοια για πολλά χρόνια, αλλά να σχετίζεται με ιδέες ή με αξίες, ή έστω με κοινωνικά πρότυπα που του δίνουν μια αίσθηση κοινότητας και ανήκειν. Από την άλλη πλευρά, μπορεί να ζει ανάμεσα σε άλλα άτομα και όμως να καταβάλλεται από ένα αίσθημα απόλυτης απομόνωσης, του οποίου συνέπεια είναι, αν μάλιστα το αίσθημα αυτό υπερβεί ένα όριο, μια κατάσταση ψυχικής αστάθειας με εκδήλωση σχιζοφρενικών διαταραχών. Αυτή η απουσία σύνδεσης με κάποιες αξίες, σύμβολα, πρότυπα μπορεί να ονομαστεί κατάσταση ηθικής απομόνωσης και είναι εξίσου αφόρητη με τη φυσική απομόνωση, ή μάλλον η φυσική απομόνωση γίνεται αφόρητη όταν συνδυάζεται και με ηθική απομόνωση.
Ο πνευματικός συσχετισμός του ατόμου με τον κόσμο μπορεί να λάβει πολλές μορφές˙ ο καλόγερος στο κελί του ο οποίος πιστεύει στον Θεό, όπως και ο πολιτικός κρατούμενος που είναι φυλακισμένος στην απομόνωση, αλλά νιώθει ότι είναι κοντά στους συναγωνιστές του, δεν βιώνουν ηθική μοναξιά. Ούτε και ο Άγγλος ευγενής, ο οποίος φορά το σακάκι του για να δειπνήσει ακόμη και στο πλέον εξωτικό περιβάλλον ή ο μικροαστός, ο οποίος, αν και βαθύτατα απομονωμένος από τους συνανθρώπους του, αισθάνεται ενότητα με το έθνος του ή με τα σύμβολά του. Η μορφή του συσχετισμού με τον κόσμο ενδέχεται να είναι ευγενής ή κοινή, και πάλι όμως είναι προτιμότερο το τελευταίο από το να είναι κάποιος ολομόναχος. Η θρησκεία και ο εθνικισμός, όπως και κάθε έθιμο, και κάθε δοξασία, όσο παράλογα και μειωτικά και αν είναι, από τη στιγμή που συνδέουν το άτομο με τους άλλους αποτελούν καταφύγια απέναντι στον μεγαλύτερο φόβο του ανθρώπου: την απομόνωση» (Φρομ, σ.σ.39,40).
Στα ανωτέρω λόγια ξεδιπλώνεται το βάθος της σκέψης του Φρομ υπογραμμίζοντας ότι η ανάγκη του «ανήκειν» είναι ταυτόχρονα σωτήρια και επικίνδυνη, επειδή μπορεί να οδηγήσει τόσο στην ολοκλήρωση του ανθρώπου όσο και στην απώλεια της ελευθερίας του. Ο Φρομ, λοιπόν, στο απόσπασμα αυτό ασχολείται με την ανάγκη του ανθρώπου για σύνδεση. Η ανάγκη αυτή διαφαίνεται πως δεν αποτελεί απλώς μια ψυχολογική επιθυμία, αλλά έναν θεμελιώδη όρο της ανθρώπινης ύπαρξης. Ο άνθρωπος δεν συγκροτεί την ταυτότητά του εν κενώ· αποκτά επίγνωση του εαυτού του μέσα από τη σχέση με τον άλλον, μέσα από τον συγχρωτισμό και τη συναναστροφή, ανταλλάσει ιδέες, απόψεις, σκέψεις κι ως εκ τούτου μέσα από αυτή την ανταλλαγή, γίνεται συμμέτοχος σε ένα κοινό πλαίσιο αξιών, πεποιθήσεων, νορμών και στόχων ή σκοπών, νοηματοδοτώντας τη ζωή του.
Η αποκοπή από κάθε τέτοιο πλαίσιο δεν γεννά μόνο μοναξιά, αλλά και υπαρξιακή αβεβαιότητα, καθώς αν επέλθει η αποκοπή και η συναισθηματική ή η σωματική αλλοτρίωση, τότε το άτομο αδυνατεί να προσδώσει συνοχή στις σκέψεις, τις πεποιθήσεις, τις αξίες και τις εμπειρίες του και να εντάξει τη ζωή του σε μια ευρύτερη και πιο αισιόδοξη προοπτική. Συνεπώς, η ανάγκη του ανήκειν δεν εξαντλείται στη συναναστροφή με άλλους ανθρώπους· εκτείνεται στη βαθύτερη αναζήτηση νοήματος, εκεί όπου οι σκοποί, οι στόχοι, οι προσωπικές επιδιώξεις και τα όνειρα συναντούν συλλογικά ιδανικά, πολιτισμικές παραδόσεις ή πνευματικές αναζητήσεις.
Ωστόσο, θα πρέπει κανείς να λάβει σοβαρά υπόψη ότι η ίδια αυτή ανάγκη του ανήκειν, καθιστά τον άνθρωπο ευάλωτο. Προκειμένου να διαφύγει τον φόβο της απομόνωσης, συχνά προσκολλάται άκριτα σε ομάδες, ιδεολογίες ή δόγματα, θυσιάζοντας την αυτονομία και την ελευθερία της σκέψης και της κρίσης του. Η βαθειά αυτή ανάγκη για αποδοχή μπορεί να αποβεί ισχυρότερη από την επιδίωξη της αλήθειας, με αποτέλεσμα το άτομο να συμμορφώνεται σε αντιλήψεις ή πρακτικές που υπό διαφορετικές συνθήκες θα απέρριπτε. Κατά συνέπεια, η ανθρώπινη πρόκληση δεν συνίσταται μόνο στην υπέρβαση της μοναξιάς, αλλά και στην εξεύρεση μορφών σύνδεσης που να διαφυλάσσουν συγχρόνως την ελευθερία, την κριτική σκέψη και την προσωπική ακεραιότητα της προσωπικότητας και του χαρακτήρα του. Η αυθεντική σχέση με τον κόσμο δεν οικοδομείται πάνω στην άκριτη ταύτιση, αλλά στην ελεύθερη και συνειδητή συμμετοχή σε κοινότητες και αξίες που αναγνωρίζουν και σέβονται τη μοναδικότητα του ανθρώπινου προσώπου ή αλλιώς τον αληθινό εαυτό.
Πόσες φορές βλέπουμε ανθρώπους που παραμένουν σε σχέσεις, οι οποίες δεν τους ικανοποιούν κι ακόμη χειρότερα πόσες φορές βλέπουμε συνανθρώπους μας να παραμένουν σε σχέσεις καταπιεστικές, τοξικές, ακόμη και κακοποιητικές; Πόσες φορές δεν πιάσαμε τον ίδιο μας τον εαυτό να υπομένει λόγια προσβλητικά, άδικα, γεμάτα έλλειψη σεβασμού, ή χρωματισμένα με γερές δόσεις ειρωνείας; Κι όμως μείναμε εκεί υπομένοντας και περιμένοντας πως κάτι θα αλλάξει, και προσπαθήσαμε να προσποιηθούμε πως δήθεν καταλάβαμε λάθος, πως κάτι άλλο εννοούσαν αυτοί που μας πρόσβαλλαν. Κι έτσι παραμένουμε εκεί προσπαθώντας να πείσουμε τον εαυτό μας ότι όλη αυτή η αμηχανία και η πικρία που νιώθουμε είναι μια κατασκευή του μυαλού μας, μια πλάνη ή ένα αδικαιολόγητο συναίσθημα πικρίας. Το δίλημμα όμως είναι πολύ συγκεκριμένο: μήπως θυσιάζουμε την ελευθερία και την αξιοπρέπειά μας, εξαιτίας του φόβου της απομόνωσης και της μοναξιάς που μας κυριεύει;
Πηγή:
Erich Fromm, 2017, Ο Φόβος μπροστά στην Ελευθερία, Εκδόσεις Διόπτρα, Αθήνα.
Νίκος Κουραβάνας - Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου