Διαβάζοντας το βιβλίο: Το νόημα του άγχους

του Rollo May

 

Σύμφωνα με το οπισθόφυλλο του βιβλίου:

«’’Το Νόημα του Άγχους’’ είναι το τρίτο, χρονικά, βιβλίο που γράφτηκε ποτέ με τη λέξη ‘’άγχος’’ στον τίτλο του. Παράλληλα, αποτέλεσε μια από τις καλύτερες παραγωγές της λεγόμενης ‘’τρίτης δύναμης’’ της ψυχολογίας, μιας τάσης που τότε αντιστεκόταν στις μηχανιστικές αντιλήψεις του συμπεριφορισμού και της κατεστημένης ψυχανάλυσης. Παρά τις δεκαετίες που μεσολάβησαν από την πρώτη του έκδοση, παραμένει κλασικό και μπορεί, ακόμη και σήμερα, τόσο η προσέγγιση όσο και τα συμπεράσματά του να αποτελέσουν ανάχωμα σύγχρονων τεχνοκρατικών και απλουστευτικών, λογικών που θεωρούν δυνατή και επιθυμητή, ‘’μια ζωής χωρίς άγχος’’.

Ο Rollo May υποστηρίζει ότι μια ύπαρξη δίχως άγχος είναι αδύνατη, και τελικά μη ανθρώπινη. Το άγχος είναι φαινόμενο ‘’οντολογικό’’, που χαρακτηρίζει τον άνθρωπο και τον ξεχωρίζει από τα υπόλοιπα όντα, όπως είναι και η συνείδηση του θανάτου του, όπως είναι και η ίδια του η συνείδηση… Το βιβλίο, πάνω από όλα, αποτελεί μια συνοπτική, και προκλητική, ιστορία της έννοιας του άγχους και μια βαθύτατη συζήτηση των ερμηνειών που του δόθηκαν από τους σημαντικότερους φιλοσόφους, ψυχιάτρους και ψυχολόγους της εποχής».

Το βιβλίο αναφέρεται στην Τρίτη δύναμη της Αμερικανικής ψυχολογίας και ψυχιατρικής, που ήταν ένα ρεύμα που προσπάθησε να ξεχωρίσει και να επικρατήσει, καθώς μέχρι τότε επικρατούσε η Ψυχανάλυση και ο Συμπεριφορισμός (Μπηχεβιορισμός). Η Τρίτη δύναμη περιελάμβανε προσωποκεντρικές προσεγγίσεις, υπαρξιακές θεωρίες, την προσέγγιση Gestalt και τη δραματοθεραπεία.

Το βιβλίο περιλαμβάνει τις σύγχρονες ερμηνείες του άγχους, παρουσιάζοντας το άγχος στα μέσα του 20^ου αιώνα, όπως απεικονίζεται στη λογοτεχνία, τις κοινωνικές μελέτες, την πολιτική σκηνή, τη φιλοσοφία και τη θεολογία, καθώς και την ψυχολογία. Στις φιλοσοφικές ερμηνείες του άγχους, ο Rollo May κάνει αναφορά στον Σπινόζα, τον Πασκάλ και τον Κίρκεγκωρ. Στη συνέχεια, παρουσιάζει τις βιολογικές ερμηνείες του άγχους, τις ψυχολογικές ερμηνείες του άγχους και τις πολιτισμικές ερμηνείες του άγχους. Επίσης, ενδιαφέρεται για το άγχος όπως ερμηνεύεται από τους ψυχοθεραπευτές, κάνοντας αναφορά στον Φρόυντ, τον Ρανκ, τον Άντλερ, τον Γιουνγκ, τη Χόρνεϋ και τον Σάλιβαν.

Το άγχος αποτελεί μια διάχυτη ανησυχία, ενώ η βασική διαφορά ανάμεσα στο άγχος και τον φόβο είναι η εξής: ο φόβος είναι μια αντίδραση σε έναν ειδικό κίνδυνο, ενώ το άγχος είναι μη ειδικό, αόριστο, χωρίς αντικείμενο. Το άγχος συνοδεύεται από την αβεβαιότητα και την αδυναμία μπροστά στον κίνδυνο.

Στο βιβλίο, ο Rollo May προτείνει τον εξής ορισμό:

«Το άγχος είναι η ανησυχία που πυροδοτείται από μια απειλή σε κάποια αξία που το άτομο θεωρεί ουσιαστική για την ύπαρξή του σαν προσωπικότητα» (σελ. 214). Η απειλή μπορεί να είναι κατά της φυσικής ζωής ή κατά της ψυχολογικής ύπαρξης ή προς κάποια αξία που είναι σημαντική για το άτομο. Το άγχος εμφανίζεται σαν μια υποκειμενική, άνευ αντικειμένου, εμπειρία. «Όταν ο Κίρκεγκωρ τονίζει ότι το άγχος αναφέρεται σε μια εσωτερική κατάσταση και ο Φρόυντ υποστηρίζει ότι στο άγχος το αντικείμενο αγνοείται, δεν σημαίνει ότι η κατάσταση κινδύνου που πυροδοτεί το άγχος είναι ασήμαντη. Ούτε ο όρος ‘’χωρίς αντικείμενο’’ αναφέρεται μόνο στο γεγονός ότι ο κίνδυνος που προκαλεί το άγχος, στην περίπτωση του  νευρωτικού άγχους, απωθείται στο ασυνείδητο. Το άγχος είναι χωρίς αντικείμενο κυρίως γιατί μας προσβάλλει σε εκείνη τη βάση της ψυχολογικής δομής στην οποία συμβαίνει η αντίληψη του εαυτού σαν διακριτού από τον κόσμο των αντικειμένων» (σελ. 215-216).

 

Πηγή:

Rollo May. 2010. Το νόημα του άγχους. Εκδόσεις ύψιλον.

 

Ελένη Παπαδοπούλου και Νίκος Κουραβάνας, Ψυχολόγοι, MSc, MA

 

 

Ποια είναι και πώς βιώνεται η εμπειρία της «συναισθησίας»;

Παρουσιάζει ενδιαφέρον η περίπτωση της Lorde και της Billie Eilish, οι οποίες είναι δύο από τις πιο σημαντικές και επιδραστικές γυναικείες φωνές της σύγχρονης εναλλακτικής ποπ μουσικής σκηνής. Οι δύο αυτές καλλιτέχνιδες δεν αντιλαμβάνονται τη μουσική μόνο ως ήχο, αλλά και ως εικόνα. Όταν δημιουργούν ή ακούν ένα τραγούδι, μπορούν να βιώνουν ταυτόχρονα χρώματα, σχήματα ή άλλες αισθητηριακές εμπειρίες. Αυτή η ιδιαίτερη αντίληψη ονομάζεται συναισθησία και συμβαίνει όταν ένα ερέθισμα που κανονικά ανήκει σε μία αίσθηση προκαλεί ταυτόχρονα εμπειρία σε μια διαφορετική αίσθηση.

 

Για παράδειγμα, κάποιοι άνθρωποι μπορεί να «βλέπουν» χρώματα όταν ακούν μουσική, άλλοι μπορεί να συνδέουν γράμματα και αριθμούς με συγκεκριμένα χρώματα, ενώ κάποιοι μπορεί να αισθάνονται γεύσεις ή μυρωδιές όταν βλέπουν συγκεκριμένα σχήματα ή ακούν ήχους. Έτσι, ένα άτομο με συναισθησία μπορεί να βλέπει πάντα το γράμμα Α ως κόκκινο ή να αντιλαμβάνεται ένα συγκεκριμένο τραγούδι ως μια συγκεκριμένη χρωματική εικόνα.

Παρόλο που παλαιότερα η συναισθησία θεωρούνταν σπάνια και ασυνήθιστη εμπειρία, οι έρευνες δείχνουν ότι εμφανίζεται συχνότερα από όσο πιστευόταν. Μία από τις πιο συνηθισμένες μορφές είναι η σύνδεση γραμμάτων ή αριθμών με χρώματα, η οποία εμφανίζεται περίπου σε 1 στους 100 ανθρώπους. Επίσης, φαίνεται ότι οι άνθρωποι με συναισθησία, ιδιαίτερα όσοι συνδέουν ήχους με χρώματα, εμφανίζουν συχνότερα ενδιαφέρον για καλλιτεχνικές δραστηριότητες.

Η συναισθησία δεν αποτελεί απλώς έναν διαφορετικό τρόπο περιγραφής του κόσμου, αλλά μπορεί να επηρεάζει πραγματικά τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η αντίληψη. Για παράδειγμα, ένα άτομο που βλέπει συγκεκριμένους αριθμούς με συγκεκριμένα χρώματα μπορεί να ξεχωρίσει ευκολότερα έναν αριθμό ανάμεσα σε πολλούς άλλους, επειδή το χρώμα λειτουργεί σαν επιπλέον πληροφορία. Παράλληλα, οι συναισθητικοί άνθρωποι συχνά παρουσιάζουν καλύτερη μνήμη για χρώματα, επειδή οι πληροφορίες αποθηκεύονται μαζί με τις πρόσθετες αισθητηριακές εμπειρίες τους.

Οι μελέτες δείχνουν επίσης ότι η συναισθησία μπορεί να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αξιολογούν τα ερεθίσματα. Για παράδειγμα, άτομα που συνδέουν γράμματα με χρώματα μπορεί να θεωρούν ορισμένα γράμματα πιο φωτεινά ή πιο έντονα, επειδή τα συνοδεύουν οι προσωπικές τους χρωματικές εμπειρίες. Οι άνθρωποι χωρίς συναισθησία δεν παρουσιάζουν αυτή τη διαφοροποίηση.

Οι επιστήμονες προσπαθούν ακόμη να κατανοήσουν πώς δημιουργείται η συναισθησία στον εγκέφαλο. Ορισμένες έρευνες με τεχνικές όπως η λειτουργική μαγνητική τομογραφία (fMRI) δείχνουν ότι οι συναισθητικοί μπορεί να εμφανίζουν μεγαλύτερη δραστηριότητα σε περιοχές του εγκεφάλου που επεξεργάζονται τα χρώματα, αν και τα αποτελέσματα είναι έως τώρα αντικρουόμενα. Παράλληλα, υπάρχουν ενδείξεις ότι η συναισθησία έχει και γενετική βάση, καθώς έχουν εντοπιστεί συγκεκριμένες γονιδιακές αλλαγές που σχετίζονται με την ανάπτυξη των νευρικών συνδέσεων.

Το σημαντικό συμπέρασμα είναι ότι η ανθρώπινη αντίληψη δεν λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο σε όλους. Ο εγκέφαλος κάθε ανθρώπου οργανώνει και επεξεργάζεται τις πληροφορίες με διαφορετικό τρόπο. Για καλλιτέχνες όπως η Lorde και η Billie Eilish, η συναισθησία δεν αποτελεί απλώς μια ασυνήθιστη εμπειρία, αλλά ένα βασικό εργαλείο δημιουργίας που τους βοηθά να μετατρέπουν τους ήχους σε εικόνες και συναισθήματα.

 

Πηγή:

D.L. Schacter et al., 2025, Εκδόσεις Gutenberg, Αθήνα.

 

Ελένη Παπαδοπούλου και Νίκος Κουραβάνας, Ψυχολόγοι, MSc, MA