Διαβάζοντας το βιβλίο: Μικρή πραγματεία περί μεγάλων αρετών

Του Andre Comte-Sponville

 

«Για τις αρετές δεν μιλάμε πια καθόλου, αυτό δεν σημαίνει ότι δεν τις έχουμε πλέον ανάγκη, ούτε μας δίνει το δικαίωμα να τις αποκηρύξουμε. Καλύτερα να διδάξουμε τις αρετές παρά να καταδικάζουμε τα ελαττώματα, έλεγε ο Σπινόζα: καλύτερη η χαρά από τη θλίψη, καλύτερος ο θαυμασμός από την περιφρόνηση, καλύτερο το παράδειγμα προς μίμηση από την ντροπή. Σκοπός του βιβλίου δεν είναι να δώσει μαθήματα ηθικής, αλλά να βοηθήσει τον καθένα μας να γίνει κύριος του εαυτού του, όπως του ταιριάζει, και μοναδικός του κριτής. Αλλά με τι σκοπό; Να γίνει πιο ανθρώπινος, πιο δυνατός, πιο γλυκός. 

 

Η αρετή είναι δύναμη, είναι αριστεία, είναι απαίτηση. Οι αρετές είναι οι ηθικές μας αξίες, αλλά ενσαρκωμένες, στο μέτρο του δυνατού, βιωμένες, δρώσες: πάντοτε μοναδικές. Όπως ο καθένας μας, πάντοτε πολύμορφες, όπως οι αδυναμίες τις οποίες μάχονται ή διορθώνουν. Δεν υπάρχει καλό από μόνο του, το καλό είναι κάτι που πρέπει να γίνει και είναι αυτό που αποκαλούμε αρετές. Αυτές λοιπόν θα αποτελέσουν εδώ το αντικείμενό μου: από την ευγένεια ως την αγάπη, δεκαοκτώ κεφάλαια με θέμα τις αρετές που μας λείπουν (όμως όχι εντελώς: πως αλλιώς θα μπορούσαμε να τις εννοήσουμε;) και που μας φωτίζουν» (Από το οπισθόφυλλο του βιβλίου).

Ένα βιβλίο που μέσα από τον δρόμο της φιλοσοφίας προσπαθεί να απαντήσει σε ένα διαχρονικό ερώτημα: πώς μπορούμε να ζήσουμε καλά και να γίνουμε καλύτεροι άνθρωποι;

Ο Comte-Sponville δεν αντιμετωπίζει την αρετή ως σύνολο θρησκευτικών εντολών ή κοινωνικών κανόνων. Την αντιλαμβάνεται ως τρόπο ύπαρξης και πράξης. Για τον συγγραφέα, αρετή είναι η ποιότητα που κάνει έναν άνθρωπο καλύτερο και που εκδηλώνεται στην πράξη, όχι απλώς στις προθέσεις του. Δεν αρκεί, για παράδειγμα, να θεωρούμε τον εαυτό μας δίκαιο· πρέπει να πράττουμε δίκαια. Το βιβλίο είναι περισσότερο μια ηθική φιλοσοφία της καθημερινής ζωής.

Ο άνθρωπος βρίσκεται διαρκώς ανάμεσα σε αυτό που είναι και σε αυτό που θα ήθελε να είναι, ανάμεσα στις επιθυμίες και στις υποχρεώσεις του, ανάμεσα στον εγωισμό και στις σχέσεις με τους άλλους, καθώς και ανάμεσα στην αδυναμία και στην προσπάθεια για ηθική βελτίωση. Οι αρετές ουσιαστικά είναι πρακτικές μορφές ελευθερίας και ανθρωπιάς.

Ο συγγραφέας στο βιβλίο αναλύει τις πιο βασικές αρετές, που είναι οι εξής:

Η ευγένεια, η πίστη, η φρόνηση, η εγκράτεια, το θάρρος, η δικαιοσύνη, η γενναιοδωρία, η συμπόνια, η μεγαλοθυμία, η ευγνωμοσύνη, η ταπεινότητα, η απλότητα, η ανοχή, η αγνότητα, η γλυκύτητα, η καλή πίστη, το χιούμορ και η αγάπη.

Μία από τις πρώτες μορφές ηθικής συμπεριφοράς είναι η ευγένεια. Ένας άνθρωπος μπορεί να μην είναι ακόμη πραγματικά ενάρετος, αλλά η ευγένεια τον μαθαίνει να υπολογίζει την παρουσία του άλλου.  Μια ακόμη αρετή είναι η φρόνηση, που αναφέρεται στην ικανότητα να κρίνουμε τι πρέπει να κάνουμε σε μια συγκεκριμένη κατάσταση. Δεν υπάρχει ένας κανόνας για το ποια είναι η σωστή πράξη, το άτομο χρειάζεται κρίση, εμπειρία και επίγνωση των συνεπειών. Ο συγγραφέας αναφέρεται επίσης στο θάρρος, που δε σημαίνει απουσία φόβου, αλλά κατά πόσο μπορούμε να πράττουμε ακόμη κι όταν φοβόμαστε, παρά τον φόβο. Επίσης, μια από τις κορυφαίες κοινωνικές αρετές είναι η δικαιοσύνη, που σημαίνει ότι αναγνωρίζουμε ότι ο άλλος έχει δικαιώματα και αξία ανεξάρτητα από το προσωπικό μας συμφέρον. Ακόμη, η γενναιοδωρία είναι η ικανότητα να δίνουμε χωρίς να απαιτούμε αντίστοιχο όφελος, και περιλαμβάνει τόσο υλικά όσο και συμβολικά αγαθά, όπως ο χρόνος, η προσοχή και η κατανόηση.

Μία ακόμη αρετή είναι η ευγνωμοσύνη, η οποία αντιστρέφει τη λογική της απαίτησης. Η ευγνωμοσύνη μας επιτρέπει να αναγνωρίζουμε το καλό που ήδη υπάρχει στη ζωή μας. Ο συγγραφέας περιλαμβάνει στις αρετές την ταπεινοφροσύνη, που είναι το να μην έχει υπερβολική ιδέα το άτομο για τον εαυτό του. Δεν σημαίνει ότι το άτομο υποτιμά τον εαυτό του, αλλά ότι ο άνθρωπος γνωρίζει ότι μπορεί να κάνει λάθος, ότι δεν γνωρίζει τα πάντα και ότι η αξία του δεν εξαρτάται από το να αποδεικνύει συνεχώς την ανωτερότητά του. Επίσης, η ανοχή είναι ιδιαίτερα σημαντική για τη σύγχρονη κοινωνία. Το να είμαστε ανεκτικοί απέναντι στον άλλο σημαίνει ότι αναγνωρίζουμε το δικαίωμα του άλλου να έχει διαφορετικές απόψεις, εφόσον αυτές δεν παραβιάζουν θεμελιώδη δικαιώματα.

Μία ακόμη από τις αρετές που θεωρείται σημαντική από τον συγγραφέα είναι η αγάπη, η οποία μπορεί να κάνει πολλές από τις υπόλοιπες αρετές σχεδόν φυσικές. Η αγάπη βοηθάει την ύπαρξη και άλλων αρετών, καθώς η πραγματική αγάπη κάνει πιο εύκολη τη γενναιοδωρία, πιο αυθόρμητη τη συμπόνια, πιο ανθρώπινη τη δικαιοσύνη και χωρίς εξωτερική επιβολή τη φροντίδα για τον άλλο.

Οι αρετές είναι ένας τρόπος να προσεγγίζουμε, μέσα από τις πράξεις μας, αυτό που δεν μπορούμε πάντοτε να αισθανθούμε αυθόρμητα.

Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Η αρετή μπορεί να απαιτεί θυσίες και να μας φέρνει αντιμέτωπους με δυσκολίες. Ωστόσο, ένας άνθρωπος που ζει χωρίς δικαιοσύνη, χωρίς γενναιοδωρία και χωρίς σχέσεις ουσιαστικής αγάπης μπορεί να αποκτήσει επιτυχία, αλλά δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί ότι ζει μια ολοκληρωμένη ανθρώπινη ζωή. Άρα η ευτυχία δεν ταυτίζεται με την απόλαυση ή την επιτυχία. Συνδέεται με έναν τρόπο ζωής που θεωρούμε άξιο να ζούμε.

Μέσα από το διάβασμα του βιβλίου, φαίνεται ότι δεν γινόμαστε καλύτεροι άνθρωποι επειδή γνωρίζουμε θεωρητικά το καλό, αλλά επειδή προσπαθούμε να το πραγματοποιούμε στην πράξη. Η γνώση από μόνη της δεν αρκεί. Η αρετή επομένως βρίσκεται στη συνέπεια ανάμεσα στη σκέψη, στη στάση και στην πράξη.

 

Πηγή:

Andre Comte-Sponville.  2002. Μικρή πραγματεία περί μεγάλων αρετών. Εξάντας- Νήματα.

 

Νίκος Κουραβάνας- Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA