Η έκθεση του ανθρώπου σε βαρέα μέταλλα, όπως το κάδμιο, το αρσενικό, ο υδράργυρος, ο μόλυβδος και το χρώμιο, αποτελεί σημαντική απειλή για τη δημόσια υγεία σε παγκόσμιο επίπεδο. Η αυξανόμενη βιομηχανική δραστηριότητα, αλλά και η χρήση ορισμένων ουσιών στη γεωργία και την ιατρική, έχουν συμβάλει στην ενίσχυση της ανθρώπινης έκθεσης σε αυτές τις τοξικές ουσίες. Μεταξύ των βαρέων μετάλλων, ο υδράργυρος παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον εξαιτίας των σημαντικών επιδράσεών του στο νευρικό σύστημα.
Η δηλητηρίαση από υδράργυρο μπορεί να συνδέεται με σοβαρές νευρολογικές και συμπεριφορικές διαταραχές. Ανάλογα με τον βαθμό και τη διάρκεια της έκθεσης, μπορεί να παρατηρηθούν συμπτώματα όπως διαταραχές της μνήμης, καταθλιπτική διάθεση, παράνοια, προβλήματα στον συντονισμό των κινήσεων, αταξία, καθώς και ψευδαισθήσεις. Οι εκδηλώσεις αυτές καταδεικνύουν την ιδιαίτερη ευαισθησία του εγκεφάλου και του νευρικού συστήματος στην τοξική δράση του υδραργύρου.
Ο υδράργυρος απαντάται στο περιβάλλον σε διαφορετικές χημικές μορφές, μεταξύ των οποίων ο στοιχειακός, ο ανόργανος και ο οργανικός υδράργυρος. Ιδιαίτερη σημασία για τη δημόσια υγεία έχει ο μεθυλυδράργυρος, ο οποίος μπορεί να σχηματιστεί στα υδάτινα οικοσυστήματα μέσω μικροβιακών διεργασιών. Η ουσία αυτή μπορεί στη συνέχεια να συσσωρευτεί στους οργανισμούς που ζουν στο νερό και, μέσω της τροφικής αλυσίδας, να μεταφερθεί στα ψάρια και σε άλλα υδρόβια ζώα που καταναλώνονται από τον άνθρωπο.
Ο μεθυλυδράργυρος θεωρείται ιδιαίτερα επικίνδυνος για πληθυσμούς που εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από ποτάμια και λίμνες για την εξασφάλιση τροφής και την επιβίωσή τους. Μετά την κατανάλωση μολυσμένης τροφής, ο μεθυλυδράργυρος απορροφάται σε μεγάλο ποσοστό από το γαστρεντερικό σύστημα και μπορεί να μεταφερθεί σε διάφορους ιστούς του οργανισμού. Ιδιαίτερα ευάλωτο είναι το κεντρικό νευρικό σύστημα, καθώς ο μεθυλυδράργυρος έχει τη δυνατότητα να διαπερνά τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό. Παράλληλα, μπορεί να περάσει και τον αιματοπλακουντιακό φραγμό, γεγονός που καθιστά το αναπτυσσόμενο έμβρυο ιδιαίτερα ευαίσθητο στις επιδράσεις του.
Η έκθεση κατά την εγκυμοσύνη έχει συνδεθεί με αυξημένες συγκεντρώσεις υδραργύρου στο αίμα του ομφάλιου λώρου, γεγονός που επιβεβαιώνει ότι ο υδράργυρος μπορεί να μεταφερθεί από τη μητέρα στο έμβρυο. Επιπλέον, ερευνητικά δεδομένα έχουν δείξει ότι τόσο η προγεννητική όσο και η μεταγεννητική έκθεση στον υδράργυρο ενδέχεται να επηρεάσουν αρνητικά τη νευρολογική ανάπτυξη των παιδιών. Μεταξύ των πιθανών επιπτώσεων έχουν αναφερθεί δυσκολίες στη μνήμη και στη συγκέντρωση, καθώς και αυξημένος κίνδυνος εμφάνισης συμπτωμάτων που σχετίζονται με τη διαταραχή ελλειμματικής προσοχής/υπερκινητικότητας (ADHD).
Σε κυτταρικό επίπεδο, ο μεθυλυδράργυρος μπορεί να εισέλθει στον εγκέφαλο αξιοποιώντας μηχανισμούς μεταφοράς αμινοξέων. Συγκεκριμένα, μπορεί να συνδεθεί με την L-κυστεΐνη και να μεταφερθεί μέσω συστημάτων μεταφοράς που υπάρχουν στα κύτταρα του αιματοεγκεφαλικού φραγμού. Με αυτόν τον τρόπο, φτάνει στα νευρικά και νευρογλοιακά κύτταρα, όπου μπορεί να προκαλέσει σημαντικές βιοχημικές διαταραχές.
Η παρουσία μεθυλυδραργύρου στον νευρικό ιστό μπορεί να οδηγήσει σε οξειδωτικό στρες, να ενισχύσει τη διεγερτοτοξικότητα και να προκαλέσει νευροφλεγμονώδεις αντιδράσεις. Παράλληλα, μπορεί να επηρεάσει τη φυσιολογική λειτουργία των νευροδιαβιβαστών και, κατ’ επέκταση, την επικοινωνία μεταξύ των νευρικών κυττάρων. Οι συγκεκριμένοι μηχανισμοί μπορούν να συμβάλουν στην εμφάνιση γνωστικών, κινητικών και συναισθηματικών διαταραχών που παρατηρούνται σε περιπτώσεις σημαντικής έκθεσης στον υδράργυρο.
Επομένως, η νευροτοξικότητα του υδραργύρου αποτελεί ένα σημαντικό ζήτημα, καθώς οι επιδράσεις του δεν περιορίζονται μόνο σε σωματικές δυσλειτουργίες, αλλά μπορούν να επηρεάσουν τη γνωστική λειτουργία, τη συναισθηματική κατάσταση και τη συμπεριφορά του ατόμου. Αυτό καθιστά ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα τη μελέτη της σχέσης μεταξύ της έκθεσης στον υδράργυρο και των συμπτωμάτων που εμφανίζονται σε λογοτεχνικούς χαρακτήρες, όπως ο Τρελός Καπελάς στην Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων.
Το νευρικό σύστημα μπορεί να υποστεί βλάβη όταν εκτεθεί σε οποιαδήποτε τοξική χημική ουσία που μπορεί να εισέλθει στη γενική κυκλοφορία μέσω της γαστρεντερικής οδού, μέσω των πνευμόνων ή μέσω του δέρματος. Βαρέα μέταλλα, όπως ο υδράργυρος και ο μόλυβδος συγκεντρώνονται στον εγκέφαλο και προκαλούν μόνιμη βλάβη οδηγώντας σε τοξική ψύχωση (χρόνια ψυχική ασθένεια που παράγεται από μια νευροτοξίνη). Ο Τρελός Καπελάς στην Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων είναι καπελάς, καθώς οι καπελάδες συνήθως τρελαίνονταν από τον υδράργυρο που περιείχε η τσόχα που χρησιμοποιούσαν για να φτιάξουν τα καπέλα. Η λέξη παλαβός αρχικά χρησιμοποιήθηκε για να περιγράψει την τοξική ψύχωση που παρατηρήθηκε σε κάποιους κατοίκους της Αγγλίας –κυρίως στους φτωχούς- που βουτούσαν το τσάι τους σε ραγισμένα κεραμικά δοχεία που αποτελούνταν από μόλυβδο.
Ο Τρελός Καπελάς αποτελεί έναν από τους πιο παράξενους και χαρακτηριστικούς χαρακτήρες της Αλίκης στη Χώρα των Θαυμάτων. Η συμπεριφορά του χαρακτηρίζεται από ασυνήθιστο τρόπο ομιλίας, απότομες μεταβολές στη συμπεριφορά, σύγχυση, παράλογους συλλογισμούς και μια γενικότερη αίσθηση αποδιοργάνωσης.
Πηγή:
Waldron, H. A. (1983). Did the Mad Hatter have mercury poisoning? British Medical Journal, 287.
Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc., MA.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου