Η ταινία Le Dîner de cons του Francis Veber, που κυκλοφόρησε το 1998 και βασίζεται στο ομώνυμο θεατρικό έργο του ίδιου, μπορεί να αναλυθεί όχι μόνο ως μια κωμωδία, αλλά και ως μια κοινωνική και ηθική σάτιρα. Πίσω από το χιούμορ και τις παρεξηγήσεις, η ταινία ασχολείται με σημαντικά ζητήματα, όπως η ταξική υπεροψία, η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, τα στερεότυπα, η ανάγκη του ανθρώπου να αισθάνεται ανώτερος από τους άλλους και ο τρόπος με τον οποίο κρίνουμε τους ανθρώπους με βάση την κοινωνική τους θέση ή τις ιδιαιτερότητές τους.
Η ιστορία επικεντρώνεται στον Pierre Brochant, έναν επιτυχημένο εκδότη, ο οποίος μαζί με τους φίλους του συμμετέχει σε ένα ιδιαίτερο «παιχνίδι». Κάθε εβδομάδα οργανώνουν ένα δείπνο στο οποίο ο καθένας προσκαλεί έναν άνθρωπο που θεωρεί ανόητο, με σκοπό να διασκεδάσουν εις βάρος του χωρίς εκείνος να γνωρίζει τον πραγματικό λόγο για τον οποίο βρίσκεται εκεί. Ο Pierre πιστεύει ότι έχει βρει το ιδανικό θύμα στο πρόσωπο του François Pignon, ενός απλού υπαλλήλου του Υπουργείου Οικονομικών, ο οποίος έχει ως ιδιαίτερο χόμπι την κατασκευή μακετών από σπίρτα.
Ωστόσο, τα πράγματα δεν εξελίσσονται όπως τα έχει σχεδιάσει. Ο Pierre, εξαιτίας ενός έντονου πόνου στη μέση, δεν μπορεί τελικά να πάει στο δείπνο και αναγκάζεται να περάσει τη βραδιά μαζί με τον Pignon. Από εκεί ξεκινά μια σειρά από παρεξηγήσεις και απρόβλεπτες καταστάσεις. Σταδιακά, όμως, οι ρόλοι των δύο ανδρών αρχίζουν να αντιστρέφονται. Ο άνθρωπος που στην αρχή παρουσιάζεται ως «ηλίθιος» αποδεικνύεται ότι διαθέτει καλοσύνη, αυθεντικότητα και διάθεση να βοηθήσει, ενώ εκείνοι που θεωρούν τον εαυτό τους έξυπνο και ανώτερο εμφανίζονται συχνά εγωιστές, κυνικοί και χειριστικοί.
Ένα από τα βασικότερα ερωτήματα που θέτει η ταινία είναι ποιος είναι τελικά ο πραγματικός «ηλίθιος». Στην αρχή, ο χαρακτηρισμός φαίνεται να αφορά ξεκάθαρα τον Pignon. Είναι αφελής, κοινωνικά αδέξιος, μιλάει υπερβολικά για τις μακέτες του και συχνά δεν αντιλαμβάνεται τα υπονοούμενα και τις πραγματικές προθέσεις των ανθρώπων γύρω του. Όμως, όσο εξελίσσεται η ιστορία, αυτή η εικόνα αλλάζει. Ο Pignon μπορεί να μην διαθέτει ιδιαίτερη κοινωνική ευφυΐα, όμως είναι ένας άνθρωπος καλοπροαίρετος, συναισθηματικός και πρόθυμος να βοηθήσει. Αντίθετα, οι μορφωμένοι και κοινωνικά επιτυχημένοι άνθρωποι του κύκλου του Pierre χρησιμοποιούν πολλές φορές την ευφυΐα και την κοινωνική τους θέση για να κοροϊδεύουν και να ταπεινώνουν τους άλλους.
Έτσι, η ταινία δημιουργεί μια σημαντική διάκριση ανάμεσα στη διανοητική ή κοινωνική ευφυΐα και στην ανθρώπινη ή ηθική ευφυΐα. Ένας άνθρωπος μπορεί να είναι μορφωμένος, πλούσιος και κοινωνικά επιτυχημένος, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι είναι απαραίτητα καλύτερος ή πιο ανθρώπινος. Αντίστοιχα, κάποιος που θεωρείται κοινωνικά αδέξιος ή διαφορετικός μπορεί να διαθέτει ενσυναίσθηση, καλοσύνη και ειλικρίνεια. Η ταινία, επομένως, μας καλεί να σκεφτούμε αν πραγματικά είναι πιο έξυπνος εκείνος που ξέρει να χειρίζεται τους άλλους ή εκείνος που μπορεί να νοιάζεται για αυτούς.
Παράλληλα, σημαντική είναι η κριτική που ασκείται στην ταξική υπεροψία. Ο Pierre και ο κοινωνικός του κύκλος ανήκουν σε ένα περιβάλλον με οικονομική άνεση, μόρφωση, επαγγελματική επιτυχία και κοινωνικό κύρος. Ο Pignon, αντίθετα, είναι ένας απλός υπάλληλος με ένα ασυνήθιστο χόμπι. Το δείπνο, επομένως, δεν αποτελεί απλώς μια μορφή διασκέδασης, αλλά λειτουργεί ως μια τελετουργία κοινωνικής ανωτερότητας. Οι συμμετέχοντες χωρίζουν τον κόσμο σε «εμάς», τους έξυπνους και επιτυχημένους, και «εκείνους», τους ανθρώπους που θεωρούν κατώτερους και γελοίους. Η ταινία όμως σταδιακά ανατρέπει αυτή την αντίληψη και δείχνει ότι η κοινωνική θέση δεν αποτελεί απαραίτητα ένδειξη ανθρώπινης αξίας.
Στην πραγματικότητα, πίσω από τη συμπεριφορά των πρωταγωνιστών υπάρχει και η ανάγκη να αισθάνονται ανώτεροι. Η κοροϊδία ενός άλλου ανθρώπου μπορεί να λειτουργήσει ως ένας τρόπος ενίσχυσης της προσωπικής αυτοεικόνας. Όταν κάποιος υποτιμά έναν άλλον, μπορεί προσωρινά να αισθανθεί πιο έξυπνος, πιο ικανός ή πιο σημαντικός. Δημιουργείται έτσι ένας κύκλος στον οποίο η υποτίμηση του άλλου οδηγεί σε σύγκριση και στη συνέχεια σε μια αίσθηση προσωπικής ανωτερότητας. Το «δείπνο των ηλιθίων» βασίζεται ακριβώς σε αυτή την ανάγκη: οι συμμετέχοντες διασκεδάζουν επειδή πιστεύουν ότι βρίσκονται σε υψηλότερο επίπεδο από τα άτομα που προσκαλούν.
Η ταινία παρουσιάζει επίσης τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν οι κοινωνικές κατηγοριοποιήσεις και τα στερεότυπα. Ο Pignon χαρακτηρίζεται από την αρχή ως «ο ηλίθιος» και, από τη στιγμή που του δίνεται αυτή η ετικέτα, σχεδόν κάθε συμπεριφορά του ερμηνεύεται μέσα από αυτήν. Αν μιλάει πολύ, θεωρείται ανόητος. Αν κάνει κάποιο λάθος, αυτό επιβεβαιώνει την εικόνα που έχουν σχηματίσει γι’ αυτόν. Αν δεν κατανοεί ένα κοινωνικό υπονοούμενο, θεωρείται και πάλι απόδειξη της υποτιθέμενης ανοησίας του. Με αυτόν τον τρόπο, η ταινία δείχνει πόσο εύκολα μια αρχική κρίση μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε έναν άνθρωπο.
Σε αυτό το σημείο μπορεί να συνδεθεί η ταινία και με την έννοια της αυτοεκπληρούμενης προφητείας. Όταν ένας άνθρωπος αντιμετωπίζεται συνεχώς ως ανίκανος ή κατώτερος, οι άλλοι μπορεί να μην του δίνουν ποτέ πραγματικά την ευκαιρία να δείξει τις ικανότητες και την προσωπικότητά του. Ο Pignon αντιμετωπίζεται περισσότερο ως μια ετικέτα παρά ως ένας ολοκληρωμένος άνθρωπος. Ωστόσο, η εξέλιξη της ιστορίας αποδεικνύει ότι η εικόνα που έχουν σχηματίσει οι άλλοι γι’ αυτόν δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.
Ένα ακόμη σημαντικό ζήτημα είναι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Οι πρωταγωνιστές δεν περιορίζονται στο να κάνουν ένα αστείο εις βάρος του Pignon. Τον μετατρέπουν σε αντικείμενο διασκέδασης χωρίς να γνωρίζει ότι βρίσκεται σε μια τέτοια κατάσταση. Με αυτόν τον τρόπο, του αφαιρούν την αξιοπρέπεια και δεν τον αντιμετωπίζουν ως έναν άνθρωπο με συναισθήματα και προσωπικότητα, αλλά ως ένα «θέαμα» που υπάρχει για να διασκεδάσει τους άλλους. Επομένως, πίσω από την κωμωδία υπάρχει ένα αρκετά σοβαρό ηθικό ερώτημα: μέχρι ποιο σημείο έχουμε δικαίωμα να γελάμε με τις αδυναμίες ενός άλλου ανθρώπου;
Η μεγάλη δύναμη της ταινίας βρίσκεται στην αντιστροφή των ρόλων. Στην αρχή, ο Pierre παρουσιάζεται ως ο έξυπνος, επιτυχημένος και κοινωνικά ισχυρός άνθρωπος, ενώ ο Pignon ως ο αφελής και αποτυχημένος «ηλίθιος». Όσο όμως προχωρά η ιστορία, αυτή η εικόνα ανατρέπεται. Ο Pierre παρουσιάζει όλο και περισσότερο στοιχεία εγωισμού, σκληρότητας και χειριστικότητας, ενώ ο Pignon αποκαλύπτεται ως ένας άνθρωπος με καλοσύνη, αφοσίωση και αυθεντικότητα. Επομένως, ο τίτλος της ταινίας αποκτά ειρωνική σημασία. Το ερώτημα δεν είναι πλέον ποιος χαρακτηρίζεται ως ηλίθιος, αλλά ποιος συμπεριφέρεται πραγματικά με τρόπο που δικαιολογεί αυτόν τον χαρακτηρισμό.
Η συμπεριφορά του Pierre μπορεί επίσης να συνδεθεί με την έννοια της γνωστικής ασυμφωνίας. Ο ίδιος έχει δημιουργήσει μια συγκεκριμένη εικόνα για τον εαυτό του ως έξυπνου, καλλιεργημένου και κοινωνικά ανώτερου ανθρώπου. Ωστόσο, κατά τη διάρκεια της ιστορίας, οι πράξεις του έρχονται σε αντίθεση με αυτή την εικόνα. Η συμπεριφορά του απέναντι στον Pignon δείχνει ότι η κοινωνική και διανοητική του ανωτερότητα δεν τον καθιστά απαραίτητα καλύτερο άνθρωπο. Έτσι δημιουργείται μια αντίφαση ανάμεσα στην εικόνα που έχει ο Pierre για τον εαυτό του και στον τρόπο με τον οποίο πραγματικά συμπεριφέρεται.
Αντίθετα, ο Pignon εκπροσωπεί περισσότερο την ενσυναίσθηση και την ανθρώπινη σύνδεση. Παρά την αφέλεια και την κοινωνική του αδεξιότητα, ενδιαφέρεται για τους ανθρώπους γύρω του και προσπαθεί να βοηθήσει τον Pierre ακόμη και όταν δεν αντιμετωπίζεται με τον σεβασμό που του αξίζει. Η αντίθεση αυτή δείχνει ότι η ανθρώπινη αξία δεν μπορεί να μετρηθεί μόνο με βάση τα χρήματα, τη μόρφωση, την κοινωνική θέση ή την ικανότητα κάποιου να χειρίζεται τις κοινωνικές καταστάσεις.
Τέλος, η κωμωδία λειτουργεί ως μέσο κοινωνικής κριτικής. Ο θεατής γελά με τις παρεξηγήσεις, τις ατυχίες και την αμηχανία των χαρακτήρων, αλλά παράλληλα καλείται να επανεξετάσει τον λόγο για τον οποίο γελά. Στην αρχή μπορεί να γελά με τον Pignon, επειδή φαίνεται αδέξιος και διαφορετικός. Σταδιακά, όμως, αντιλαμβάνεται ότι ίσως το πραγματικό αντικείμενο της κριτικής δεν είναι ο Pignon, αλλά η συμπεριφορά εκείνων που τον αντιμετωπίζουν ως αντικείμενο κοροϊδίας. Με αυτόν τον τρόπο, η ταινία δεν απευθύνεται μόνο στους χαρακτήρες της, αλλά και στον ίδιο τον θεατή, ο οποίος καλείται να αναρωτηθεί αν συμμετέχει, έστω και έμμεσα, στην ίδια διαδικασία κοινωνικής απαξίωσης.
Συνολικά, το Le Dîner de cons μπορεί να θεωρηθεί μια κωμωδία που σταδιακά μετατρέπεται σε κοινωνική και ηθική κριτική. Μέσα από την ιστορία του Pierre και του Pignon, η ταινία εξετάζει την ταξική υπεροψία, τα στερεότυπα, την κοινωνική σύγκριση, την ανάγκη για ανωτερότητα και την τάση των ανθρώπων να κρίνουν τους άλλους με βάση την εμφάνιση, την κοινωνική θέση ή τις ιδιαιτερότητές τους. Το σημαντικότερο στοιχείο είναι η ανατροπή της έννοιας του «ηλίθιου». Ο άνθρωπος που θεωρείται κοινωνικά κατώτερος μπορεί τελικά να αποδειχθεί πιο ανθρώπινος από εκείνον που θεωρεί τον εαυτό του ανώτερο. Έτσι, η ταινία μας οδηγεί σε ένα ουσιαστικό ερώτημα: με ποια κριτήρια χαρακτηρίζουμε έναν άνθρωπο «ηλίθιο» και, τελικά, ποιος έχει πραγματικά το δικαίωμα να το κάνει;
Αν θέλεις, μπορώ να το κάνω και πιο απλό και φοιτητικό, ώστε να φαίνεται περισσότερο σαν προσωπική εργασία και λιγότερο σαν ακαδημαϊκή ανάλυση.
Ελένη Παπαδοπούλου και Νίκος Κουραβάνας, Ψυχολόγοι, MSc, MA
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου