Μια κοινωνιοψυχολογική ματιά
Η ταινία Το Χαμόγελο της Μόνα Λίζα διαδραματίζεται τη δεκαετία του 1950 στο Wellesley College, ένα ιδιαίτερα συντηρητικό και ελίτ εκπαιδευτικό ίδρυμα για γυναίκες. Η κεντρική ηρωίδα, η καθηγήτρια Ιστορίας της Τέχνης Katherine Watson, έρχεται αντιμέτωπη με ένα κοινωνικό περιβάλλον στο οποίο οι γυναίκες έχουν εκπαιδευτεί να θεωρούν ως βασικό στόχο της ζωής τους τον γάμο, την οικογένεια και την υποστήριξη του συζύγου τους.
Στην ταινία, η κυρίαρχη νόρμα είναι ότι μια «καλή γυναίκα» πρέπει να είναι μορφωμένη, καλλιεργημένη και κυρίως κατάλληλη για γάμο. Η εκπαίδευση δεν παρουσιάζεται απαραίτητα ως μέσο προσωπικής ανάπτυξης ή επαγγελματικής ανεξαρτησίας, αλλά ως στοιχείο που θα κάνει μια γυναίκα καλύτερη σύζυγο. Χαρακτηριστικό είναι ότι οι φοιτήτριες γνωρίζουν ήδη πολύ καλά τι αναμένεται από αυτές και συχνά προσαρμόζουν τη συμπεριφορά τους στις συγκεκριμένες προσδοκίες.
Η ταινία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα συμμόρφωσης. Οι φοιτήτριες προσαρμόζουν τις στάσεις και τις επιλογές τους στις προσδοκίες της ομάδας. Δεν χρειάζεται πάντα να υπάρχει άμεση πίεση. Η κοινωνική πίεση λειτουργεί έμμεσα: οι γυναίκες γνωρίζουν τι θεωρείται «σωστό» και τι μπορεί να θεωρηθεί αποκλίνουσα συμπεριφορά. Η συμμόρφωση γίνεται εμφανής όταν η επιλογή μιας γυναίκας να μην παντρευτεί ή να επιδιώξει επαγγελματική καριέρα αντιμετωπίζεται ως κάτι ασυνήθιστο ή προβληματικό.
Το Wellesley λειτουργεί ως ένα ισχυρό κοινωνικό πλαίσιο που καθορίζει τι σημαίνει να είσαι «σωστή» γυναίκα. Η ταυτότητα επομένως δεν διαμορφώνεται αποκλειστικά ατομικά. Το άτομο μαθαίνει να αντιλαμβάνεται τον εαυτό του μέσα από τις κατηγορίες που προσφέρει η κοινωνία: γυναίκα, κόρη, σύζυγος, μητέρα κ.λ.π. Η Katherine επιχειρεί να διευρύνει αυτές τις κατηγορίες, υποστηρίζοντας ότι μια γυναίκα μπορεί να έχει και άλλους ρόλους και στόχους.
Το στερεότυπο που παρουσιάζεται είναι: γυναίκα → σύζυγος → μητέρα → νοικοκυρά, ενώ η επαγγελματική ή ακαδημαϊκή επιτυχία θεωρείται δευτερεύουσα. Η Katherine αμφισβητεί ακριβώς αυτό το στερεότυπο. Δεν υποστηρίζει απαραίτητα ότι ο γάμος ή η οικογένεια είναι λανθασμένες επιλογές• αμφισβητεί την ιδέα ότι αποτελούν τη μοναδική αποδεκτή επιλογή.
Οι φοιτήτριες έχουν μάθει από την οικογένεια, το σχολείο και το ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον ποιες συμπεριφορές αναμένονται από αυτές. Οι κοινωνικές προσδοκίες έχουν εσωτερικευτεί τόσο πολύ, ώστε πολλές φορές δεν χρειάζεται κάποιος να τις επιβάλει εξωτερικά. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό: η κοινωνική επιρροή είναι αποτελεσματική όταν το άτομο αυτορρυθμίζει τη συμπεριφορά του σύμφωνα με τους κανόνες που έχει εσωτερικεύσει.
Η ταινία συνδέεται έντονα με την κανονιστική κοινωνική επιρροή. Οι άνθρωποι συμμορφώνονται επειδή θέλουν να ανήκουν στην ομάδα, να γίνονται αποδεκτοί και να αποφεύγουν την απόρριψη. Για μια φοιτήτρια του Wellesley, το να αμφισβητήσει τις κυρίαρχες αντιλήψεις μπορεί να έχει κοινωνικό κόστος. Επομένως, η συμμόρφωση δεν σημαίνει απαραίτητα ότι συμφωνεί πραγματικά με τον κανόνα. Μπορεί να σημαίνει ότι φοβάται τις συνέπειες της απόκλισης.
Η Katherine μπορεί να θεωρηθεί ως φορέας κοινωνικής επιρροής και αλλαγής. Δεν προσπαθεί απλώς να μεταδώσει γνώσεις Ιστορίας της Τέχνης. Προσπαθεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο οι φοιτήτριες αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους και τις δυνατότητές τους. Η βασική της θέση είναι ότι: η κοινωνία δεν πρέπει να καθορίζει εκ των προτέρων ποια ζωή είναι κατάλληλη για μια γυναίκα. Έτσι, η Katherine λειτουργεί ως μειοψηφική επιρροή: αποτελεί μια σχετικά μικρή, διαφορετική φωνή μέσα σε ένα ισχυρά ομοιογενές περιβάλλον. Η σταθερότητα της στάσης της μπορεί σταδιακά να προκαλέσει αμφισβήτηση των κυρίαρχων κανόνων.
Το Χαμόγελο της Μόνα Λίζα μπορεί επομένως να ιδωθεί ως μια ταινία για τη δύναμη της κοινωνικής επιρροής στη διαμόρφωση της ταυτότητας και της συμπεριφοράς. Μέσα από τις φοιτήτριες του Wellesley βλέπουμε πώς οι κοινωνικές νόρμες, τα στερεότυπα φύλου, η κοινωνικοποίηση και η ανάγκη για αποδοχή μπορούν να περιορίσουν τις ατομικές επιλογές. Παράλληλα, η Katherine Watson δείχνει ότι η κοινωνική επιρροή δεν οδηγεί μόνο στη συμμόρφωση αλλά μπορεί να λειτουργήσει και προς την αντίθετη κατεύθυνση: ένα άτομο μπορεί να αμφισβητήσει τις κυρίαρχες νόρμες και να λειτουργήσει ως
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου