Η αυτοεκπληρούμενη προφητεία

«Όταν οι προσδοκίες διαμορφώνουν την πραγματικότητα»

 

Οι στάσεις και οι πεποιθήσεις που διαμορφώνουμε και έχουμε για τους άλλους ανθρώπους γύρω μας μπορούν να οδηγήσουν σε συμπεριφορές τις οποίες αναμένουμε, είτε το κάνουμε αυτό με πρόθεση είτε όχι. Δηλαδή, οι υποθέσεις που κάνει ο παρατηρητής για ένα άτομο μπορεί να το ωθήσει να υιοθετήσει τις ιδιότητες που αναμένεται να επιδείξει. Αυτό το φαινόμενο είναι γνωστό ως αυτοεκπληρούμενη προφητεία. 

 

 

Η πιο γνωστή έρευνα που έγινε για την αυτοεκπληρούμενη προφητεία είναι αυτή των Rosenthal & Jacobson (1968), οι οποίοι ενημέρωναν κάποιους δασκάλους σε ένα δημοτικό σχολείο του Σαν Φρανσίσκο ότι ορισμένοι μαθητές στην τάξη τους θα μπορούσαν να έχουν υψηλό σχολική πρόοδο κατά την ερχόμενη σχολική χρονιά, με βάση ένα αξιόπιστο ψυχολογικό τεστ που είχαν χορηγήσει. Τα παιδιά που είχαν υποδείξει ως ‘’διάνοιες’’ είχαν επιλεγεί με τυχαίο τρόπο και έπειτα οι ερευνητές εξέτασαν κατά πόσο η επίδοση των μαθητών αυτών βελτιώθηκε σε σύγκριση με τις επιδόσεις των υπολοίπων μαθητών. Τα αποτελέσματα της έρευνας έδειξαν ότι όντως οι μαθητές αυτοί είχαν διαφορετική αντιμετώπιση από τους δασκάλους, με αποτέλεσμα να τα πάνε καλύτερα στο σχολείο και να έχει αυξηθεί και ο δείκτης νοημοσύνης τους.

Η αυτοεκπληρούμενη προφητεία είναι ένα φαινόμενο που έχει μελετηθεί ευρέως και αφορά τόσο θετικές όσο και αρνητικές συμπεριφορές, με βάση τις προσδοκίες του παρατηρητή. Τέτοιου είδους συμπεριφορές είναι η εχθρότητα, η εξωστρέφεια, τα έμφυλα στερεότυπα, τα φυλετικά χαρακτηριστικά, τα στερεότυπα που αφορούν τη φυσική ελκυστικότητα. Γενικότερα, φαίνεται ότι οι προκαταλήψεις που έχουν κάποια άτομα μπορεί να προκαλέσουν την αυτοεκπληρούμενη προφητεία, οδηγώντας σε έναν αυτοδιαιωνιζόμενο και κλιμακούμενο φαύλο κύκλο ανεπιθύμητων ενεργειών, όπου η αυτοεκπληρούμενη προφητεία μπορεί να επηρεάσει όχι μόνο το πώς συμπεριφέρεται το προκατειλημμένο άτομο απέναντι στο θύμα, αλλά και πως το θύμα μπορεί κατόπιν να συμπεριφέρεται με τρόπο που επιβεβαιώνει τις αρχικές προκαταλήψεις του πρώτου.    

Αναφορικά με την αυτοεκπληρούμενη προφητεία θα πρέπει να λάβουμε υπόψη ότι οι άνθρωποι τις περισσότερες φορές δεν έχουν επίγνωση του βαθμού στον οποίο οι προσδοκίες μπορούν να επηρεάσουν τη συμπεριφορά των άλλων. Επίσης, οι προσδοκίες των άλλων σε μικρό βαθμό αντιλαμβανόμαστε το πόσο επηρεάζουν τη δική μας συμπεριφορά. Για αυτό είναι σημαντικό να γνωρίζουμε ότι οι συμπεριφορές που εμείς εκδηλώνουμε εξαρτώνται όχι μόνο από τις δικές μας στάσεις, αλλά και από τις προσδοκίες που έχουν αυτοί με τους οποίους αλληλεπιδρούμε. Οπότε οι συμπεριφορές του καθενός είναι αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης με τους άλλους και «καλλιεργούμε διαρκώς τις κατασκευές της κοινωνικής πραγματικότητας ο ένας του άλλου» (σελ. 137).   

 

Σεβάσου τον άνθρωπο κι αυτός θα κάνει τα υπόλοιπα. Ανώνυμος

Όταν πιστεύεις ότι κάτι είναι αδύνατο, αυτό ακριβώς το καθιστά. Γαλλική παροιμία

 

Πηγή:

Shiraev, E.B. & Levy, D.A. Διαπολιτισμική ψυχολογία. Κριτική σκέψη και εφαρμογές. Εκδόσεις Πεδίο, 2018.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.