Υποτίμηση και περιφρόνηση

Η υποτίμηση του αγαπημένου προσώπου ή ενός θετικού στοιχείου, η απώλεια δηλαδή εμπιστοσύνης μας θυμίζει τον μύθο της αλεπούς και των άγουρων σταφυλιών. Ένας μηχανισμός που μας δίνει τη δυνατότητα να ανεχόμαστε τις απογοητεύσεις, χωρίς συναισθήματα οργής και θυμού. Στην καθημερινότητά μας μπορεί  να φανεί πολύ βολικός ο μηχανισμός αυτός για ένα ζευγάρι, που θα μπορεί έτσι να γλιτώνει από τη γοητεία, που νιώθει για ένα αντικείμενο σε ένα κατάστημα πολυτελείας. «Τα άγουρα σταφύλια και η μέθοδος να αποστρεφόμαστε με περιφρόνηση αυτό που θαυμάζουμε κι επιθυμούμε πραγματικά, δεν καλυτερεύουν γενικά την ευτυχία μέσα στον κόσμο» (σελ. 37).

«Η απομάκρυνση με περιφρόνηση από ένα επιθυμητό αντικείμενο ή η απόρριψή του μπορεί να αποδειχτεί επικίνδυνη ψυχολογική αντίδραση, αν δε χρησιμοποιείται μόνο και μόνο για τον έλεγχο της επιθυμίας κατοχής και κυρίως, όταν εμπνέεται από την εκδίκηση και το πνεύμα αντιποίνων. Η πιο εντυπωσιακή απόδειξη είναι η περίπτωση, όπου μια παρόμοια αντίδραση μπορεί να οδηγήσει ένα άνθρωπο στην αυτοκτονία, όταν η απογοήτευση και η μανιακή επιθυμία για εκδίκηση γεννούν ένα τέτοιο μίσος, μια τέτοια περιφρόνηση της ζωής και όλων όσων αυτή προσφέρει, ώστε το άτομο να απορρίπτει τελικά την ίδια τη ζωή και να την καταστρέφει. 

Αυτή η αντίδραση περιφρόνησης και απόρριψης είναι πιθανότητα η πιο μεγάλη αιτία, η πρωταρχική πηγή πάρα πολλών εκδηλώσεων παρανομίας, προδοσίας, εγκατάλειψης, απιστίας, δόλου, που συναντά κανείς τόσο συχνά στη ζωή, ιδιαίτερα σε ορισμένους τύπους ατόμων, όπου αυτός ο μηχανισμός είναι πολύ έντονος: στους τύπος Δον Ζουάν ή στις πόρνες (όσον αφορά το φύλο), στους ασταθείς, που δεν είναι ικανοί να διατηρήσουν μια κατάσταση ή να επιμείνουν προς μια κατεύθυνση (πράγμα που σχετίζεται με το ένστικτο της αυτοσυντήρησης). 

Αυτοί οι άνθρωποι περνούν τη ζωή τους στο να ψάχνουν, να βρίσκουν και μετά να απογοητεύονται, διότι, είτε σε ποιότητα, είτε σε ένταση, οι επιθυμίες τους είναι έξω από το μέτρο και απραγματοποίητες. Και τελικά, αποχωρίζονται, περιφρονούν και απορρίπτουν, μόνο και μόνο για να ξαναρχίσουν αμέσως να αναζητούν» (σελ. 38-39).

Klein, M. & Riviere, J. (2008). Η αγάπη και το μίσος. Η ανάγκη της επανόρθωσης. Αθήνα: Κονιδάρη. 

Το αίσθημα της απόρριψης

«Ένας θεμελιακός μηχανισμός της ψυχολογικής μας εξέλιξης είναι να αποστρεφόμαστε σε ορισμένο βαθμό κάποιο πράγμα, που ποθούμε, με τον σκοπό να το βρούμε πιο εύκολα αλλού. Από ψυχική άποψη, κανένας μας δε θα είχε ποτέ μεγαλώσει, αν δεν είχαμε νιώσει μια κάποια δυσαρέσκεια για το γάλα της μητέρας μας, για τα στήθη της ή για τα μπιμπερό μας. Καθώς αποστρεφόμαστε αυτά τα πράγματα και καθώς μεταστρέφουμε τους σκοπούς μας σε άλλες κατευθύνσεις, οι ανάγκες που προέρχονται από την πείνα και τη γενετήσια ευχαρίστηση, αποκόβονται από τη μητέρα. Σιγά- σιγά βρίσκουμε αλλού την τροφή που αναζητούμε και για το σώμα και για την ευχαρίστηση να τρώμε και να πίνουμε, παράλληλα, η ερωτική ευχαρίστηση, που φεύγει από το στήθος ξαναβρίσκεται αλλού. 

Ασυνείδητα, σε όλη τη ζωή, αναζητούμε όλοι την ερωτική ευχαρίστηση: ικανοποίηση των γενετήσιων επιθυμιών του σώματος, οι πιο πολλοί από μας την πετυχαίνουμε συνειδητά με τον ένα ή τον άλλο τρόπο. Η γενετήσια ευχαρίστηση του ενήλικου είναι ο πιο εξελιγμένος τρόπος των ικανοποιήσεων παρόμοιας φύσης, που πετυχαίνουμε πιο νωρίς στη ζωή με διαφορετικά μέσα. Για παράδειγμα, ταυτόχρονα με τη λήψη της τροφής, που έχει ανάγκη, το μωρό στο στήθος νιώθει μια αισθησιακή ευχαρίστηση, καθώς ρουφάει τη ρόγα του στήθους. Για αυτό η ψυχανάλυση χαρακτηρίζει ‘σεξουαλικές’ όλες αυτές τις μορφές εξέλιξης της γενετήσιας ευχαρίστησης, πράγματι, όλα συμβάλλουν στη διαμόρφωση μιας τελικής σεξουαλικής στάσης και ορισμένες από αυτές τις μορφές (όπως ο θηλασμός ή ο θηλασμός, που μετατρέπεται σε φιλί) μπορούν και να συνεχίσουν να παίζουν άμεσο ρόλο στην ενήλικη γενετήσια δραστηριότητα.

Όλοι περνάμε από τον μηχανισμό αυτό, είτε σαν κοριτσάκια, που αναζητούμε (και τελικά το βρίσκουμε σαν γυναίκες) κάποιο πράγμα στο άλλο φύλο, που να μοιάζει με το στήθος και τη ρόγα αλλά που είναι καλύτερο, διότι δίνοντας και παίρνοντας  ευχαρίστηση δημιουργούμε ζωή κι ευχαρίστηση, που τη δίνουμε στον άλλο με το μέσο εκείνο, που αρχικά το αναζητούσαμε μόνο για την άμεση ευχαρίστηση, ή, σαν αγοράκια, η δυσαρέσκεια προς τη μητέρα μας μας απομακρύνει από αυτήν και μας οδηγεί αν τη χωρίσουμε, θα λέγαμε, στα δύο, να την ξεχωρίζουμε από το βυζί της, από τη λειτουργία της να δίνει το γάλα. Το αγοράκι βρίσκεται γρήγορα στο σώμα του το όργανο, που μοιάζει με το στήθος και που παράγει υγρά, το κρατάει για να το χρησιμοποιεί, για να δημιουργήσει ζωή και να δώσει ευχαρίστηση, το υπόλοιπο της μητέρας του, το σώμα της, το αγαπητό της πρόσωπο, τα χέρια που το αγκαλιάζουν, τα γυρεύει πάλι αλλού. Κι έτσι ακριβώς, καθώς ξεμακραίνουμε από τη μάνα μας, μέσα από διαφορετικά μονοπάτια, γινόμαστε τελικά ενήλικοι άντρες και γυναίκες. Στην ομαλή κατάσταση αυτή η πορεία της απόσπασης από τη μητέρα είναι αργή και βαθμιαία, αλλά η υποκατάσταση της μητέρας και του στήθους της μπορεί να γίνει, ακόμα και σε μωρά, με τρόπο απότομο και παθολογικό. Δηλαδή, μπορεί να συμβεί μια απόρριψη της μητέρας πολύ πιο άμεση και γεμάτη απελπισία, καθώς κι ένα αποτράβηγμα και μια υποτίμηση, που μπορούν να έχουν μακρόχρονες συνέπειες και να προκαλέσουν απόρριψη των πιο αγαπητών και των πιο επιθυμητών πραγμάτων. 

Σε ορισμένα άτομα, αυτή η υποτίμηση μπορεί να έχει τη ρίζα της στην έλλειψη πίστης και εμπιστοσύνης σε κάθε τι καλό και τα οδηγεί να δυσπιστούν σε ότι βρίσκουν καλό και να αποφεύγουν τα καλά πράγματα. Εξάλλου, η απογοήτευση και ένα πνεύμα εκδίκησης σπρώχνουν τα άτομα αυτά να πληγώσουν και να καταστρέψουν αυτά τα πράγματα, διότι μπορεί το μίσος και η επιθυμία εκδίκησης να συνοδεύουν το γεγονός της απομάκρυνσης από ένα πράγμα, που το ποθούσαν ζωηρά. Ασφαλώς, ορισμένα άτομα, όπως ορισμένες αξιαγάπητες γεροντοκόρες ή γεροντοπαλίκαρα, μέσα στην αποστροφή τους για τις πολύ στενές επαφές, εκφορτίζουν με αξιοθαύμαστο τρόπο αυτό το στοιχείο του μίσους. Αντίθετα,  στο άτομο που υποφέρει, στο άτομο που είναι απομονωμένο, παρατηρούμε ότι κάποια δυσαρέσκεια προς την πηγή της ζωής έχει δηλητηριάσει την ίδια του τη ζωή, τη στιγμή που είχε κάνει αυτή την απομάκρυνση, η μνησίκακη απογοήτευσή του εκτονώνεται συχνά στις κάποιες σχέσεις, που είναι αναγκασμένο να διατηρεί, αναπόφευκτα, με τον υπόλοιπο κόσμο» (σελ. 34-36). 

Klein, M. & Riviere, J. (2008). Η αγάπη και το μίσος. Η ανάγκη της επανόρθωσης. Αθήνα: Κονιδάρη. 

Ερωτική απογοήτευση: Δεν αξίζει ούτε καν να σκεφτούμε την αυτοκτονία…

Οι ευαίσθητοι άνθρωποι πληγώνονται βαθιά, όταν τα συναισθήματα αγάπης τους όχι μόνο δεν αναγνωρίζονται, αλλά χρησιμοποιούνται προς εκμετάλλευση. Στην πραγματικότητα, δεν είναι ακριβώς τα συναισθήματα, αλλά το ίδιο το άτομο που το χρησιμοποιούν και το εκμεταλλεύονται, για να περάσουν καλά και μετά το εγκαταλείπουν και το κάνουν να νιώθει ανάξιο να αγαπηθεί. 


Δεν έχουμε όλοι οι άνθρωποι τον ίδιο βαθμό ψυχικής ανθεκτικότητας για να αντιμετωπίσουμε τέτοιου είδους καταστάσεις. Τα συναισθήματα είναι πολλά και διάφορα ύστερα από ένα χωρισμό όπου νιώθεις ότι απλά σε χρησιμοποίησαν. Απογοήτευση, ματαίωση, θλίψη, αμηχανία, απόγνωση, πένθος, ακόμη και σκέψεις αυτοκτονίας. Νιώθεις ότι δεν αξίζεις τίποτα, ότι η ζωή σου έχει τελειώσει εδώ, ότι έχασες τον χρόνο σε μια σχέση που ήταν ένα τίποτα, ότι δεν έχεις ή δε θέλεις να ζήσεις κάτι άλλο. Και ότι αφού δε σ’ αγάπησε κι αυτό το άτομο, ποιος πρόκειται να σ’ αγαπήσει;


Οι επιλογές είναι πολλές: να λυπηθείς και να προσπαθείς να γυρίσεις σελίδα, να παρακαλέσεις ώστε να γυρίσει πίσω, να αναζητήσεις εκδίκηση, να μείνεις προσδοκώντας μια ανέλπιστη επιστροφή, κ.ο.κ. Τι γίνεται όμως όταν δεν μπορείς απλά να το ξεπεράσεις και οι σκέψεις αυτοκτονίας ξεπηδούν άξαφνα, πνίγουν τη λογική και φαντάζουν ως η μόνη επιλογή;

Κάτω από συνθήκες τόσο έντονης συναισθηματικής φόρτισης χάνεται η λογική και παίρνουμε αποφάσεις εν θερμώ, βεβιασμένες, απερίσκεπτες και επιπόλαιες. Ας σκεφτούμε όμως ότι δεν είναι η κατάλληλη στιγμή για να πάρουμε την οποιαδήποτε απόφαση. Ας δώσουμε λίγο χρόνο στον εαυτό μας για να προβληματιστούμε σχετικά με κάποιες σκέψεις και ερωτήματα που ακολουθούν:

Προβαίνοντας σε μια τέτοια πράξη δεν εκδικούμαστε αυτόν που ήταν ο ηθικός αυτουργός και μας οδήγησε στο να σκεφτόμαστε να βάλουμε ένα τέλος στη ζωή μας. Εκδικούμαστε και τιμωρούμε τον ίδιο μας τον εαυτό, δηλαδή τιμωρούμε αυτόν που δεν έφταιξε σε κάτι, τιμωρούμε το θύμα της υπόθεσης. Για ποιον λόγο όμως; Γιατί τα συναισθήματά μας ήταν αθώα και ειλικρινή; Γιατί νιώσαμε αληθινή αγάπη; Γιατί ήμασταν δοτικοί και φροντίζαμε να μην προσβάλουμε και να μην προδώσουμε; Για ποιον ακριβώς λόγο θα πρέπει να τιμωρήσουμε τον εαυτό μας;  


Ο άλλος αξίζει περισσότερο από τον ίδιο μας τον εαυτό; Είναι τόσο πολύτιμος που θέλουμε να θυσιάσουμε την ίδια μας τη ζωή για την απόρριψη που δεχτήκαμε; Τα λάθη μπορούν να διορθωθούν και οι σχέσεις μας να βελτιωθούν, με την αυτοκτονία δεν επιλύουμε τίποτα, γιατί όλα τελειώνουν εκεί… 


Εφόσον δεν εκτιμήθηκε η αγάπη μας και όσα προσφέραμε σ’ αυτή τη σχέση, γιατί θεωρούμε ότι θα νοιαστεί το άτομο που μας εγκατέλειψε; Γιατί πιστεύουμε ότι θα συγκινηθεί από την αποτρόπαιη πράξη της αυτοκτονίας; Ίσως να δώσουμε και πάτημα, μια δικαιολογία ότι δεν ήμασταν καλά στο μυαλό και η πράξη μας το αποδεικνύει. Δε λυπήθηκε τότε που είπε το οριστικό αντίο, χωρίς να σεβαστεί και να νοιαστεί αν ο κόσμος μας καταρρεύσει από τη φυγή του. Γιατί, λοιπόν, τώρα να νοιαστεί για τη δική μας φυγή; Τη φυγή όχι απλώς από τη ζωή του, αλλά τη φυγή από τη δική μας ζωή.

Έχουμε ποτέ σκεφτεί ότι ίσως και να χαρεί, γιατί ήταν ένας άνθρωπος που δεν έχει μάθει να αγαπά κι έτσι… θα συνεχίσει μια ώρα αρχύτερα για το επόμενο θύμα;… δίχως πλέον να σκεφθεί ότι υπάρχουμε εκεί και ότι  περιμένουμε… Έχουμε σκεφτεί ότι βάζοντας ένα τέλος για αυτό τον λόγο στερούμε από τον εαυτό μας να αγαπηθεί πραγματικά από έναν άλλο άνθρωπο που θα μπορέσει να μας εκτιμήσει, να μας νοιαστεί, να μας δώσει όλα όσα δεν πήραμε από κανέναν: συναισθηματική πληρότητα, τρυφερό χάδι, ζεστή αγκαλιά, στοργή, αφοσίωση, γαλήνη, ηρεμία, εγκαρδιότητα, αλληλεγγύη, υποστήριξη, ενσυναίσθηση, μοίρασμα, συντροφιά… και τελικά συναισθηματική και ψυχική ωρίμανση…;

Φρομ: Μια ερμηνεία για το καλό και το κακό

                                  Βίντεο από το Youtube- Αφήγηση για τον Έριχ Φρομ

Σύμφωνα με τον Φρομ: 

«Η κακία είναι αποκλειστικά ανθρώπινο φαινόμενο. Πρόκειται για την προσπάθεια οπισθοδρόμησης σε ένα προ-ανθρώπινο στάδιο και εξάλειψης αυτού που είναι αποκλειστικά ανθρώπινο: της λογικής, της αγάπης, της ελευθερίας. Ωστόσο, η κακία δεν είναι μόνο ανθρώπινη αλλά και τραγική. Ακόμη, και αν ο άνθρωπος οπισθοδρομήσει στις πιο αρχαϊκές μορφές εμπειρίας, δεν μπορεί ποτέ να πάψει να είναι άνθρωπος. Έτσι, η κακία δε θα τον ικανοποιήσει ποτέ ως λύση. Το ζώο δεν μπορεί να είναι κακό, δρα σύμφωνα με τις έμφυτες παρορμήσεις, οι οποίες ουσιαστικά υπηρετούν το συμφέρον της επιβίωσής του. Η κακία είναι η προσπάθεια να υπερβεί κανείς την ανθρώπινη και να περάσει στη μη ανθρώπινη σφαίρα. Ωστόσο, είναι βαθιά ανθρώπινη, γιατί ο άνθρωπος δεν μπορεί να γίνει ζώο, όπως δεν μπορεί να γίνει «Θεός». Το Κακό είναι η από πλευράς ανθρώπου απώλεια του εαυτού του στην τραγική προσπάθεια να αποδράσει από το βάρος της ανθρώπινης φύσης του. Και το δυναμικό για Κακό είναι ακόμη μεγαλύτερο, επειδή ο άνθρωπος είναι προικισμένος με μια φαντασία που του επιτρέπει να φανταστεί όλες τις δυνατότητες για Κακό, και έτσι να της επιθυμήσει και να τις κάνει πραγματικότητα, να τροφοδοτήσει την κακή φαντασία του. Η ιδέα του Καλού και του Κακού που εκφράζεται εδώ αντιστοιχεί ουσιαστικά με εκείνη που εκφράζεται από τον Σπινόζα. «Στο εξής επομένως», λέει, «θα εννοώ ως ‘καλό’ αυτό που γνωρίζουμε μετά βεβαιότητας ότι αποτελεί μέσο για να προσεγγίσουμε εγγύτερα στον τύπο της ανθρώπινης φύσης που έχουμε θέσει ενώπιόν μας. (…)

Ο άνθρωπος είναι υπεύθυνος μέχρι το σημείο που είναι ελεύθερος να επιλέξει τη δική του πράξη. Όμως η ευθύνη δεν είναι παρά ένα ηθικό αξίωμα και συχνά μια εκλογίκευση της επιθυμίας των αρχών να τον τιμωρήσουν. Ακριβώς επειδή η κακία είναι ανθρώπινη, επειδή είναι η δυνατότητα της οπισθοδρόμησης και της απώλειας της ανθρωπιάς μας, βρίσκεται μέσα σε όλους μας. Όσο περισσότερο το αντιλαμβανόμαστε, τόσο πιο πρόθυμοι είμαστε να διορίσουμε τον εαυτό μας κριτή των άλλων.     

Η καρδιά του ανθρώπου μπορεί να σκληρύνει, μπορεί να γίνει απάνθρωπη, αλλά ποτέ μη ανθρώπινη. Πάντα παραμένει η καρδιά του ανθρώπου. Όλους μας καθορίζει το ότι γεννηθήκαμε άνθρωποι, και επομένως το αδιάπτωτο έργο της επιλογής. Πρέπει να επιλέγουμε τα μέσα μαζί με τους στόχους. Δεν πρέπει να βασιζόμαστε σε κανέναν για να μας σώσει, αλλά να έχουμε πλήρη επίγνωση ότι οι λανθασμένες επιλογές μας καθιστούν ανίκανους να σώσουμε τον εαυτό μας» (σελ. 190-191).

Φρομ, Ε. (2017). Η καρδιά του ανθρώπου. Αθήνα: Διόπτρα, σελ. 179- 191.