Ο Εαυτός από την οπτική της Κοινωνικής Ψυχολογίας

Πώς θα καθόριζες τον εαυτό αν σκεφτόσουν όπως ένας κοινωνικός ψυχολόγος;

Για να μπορέσουμε να κατανοήσουμε καλύτερα τους ανθρώπους, τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τις συμπεριφορές τους μέσα στην καθημερινότητα θα πρέπει να γνωρίζουμε περισσότερα για το πώς προσδιορίζεται ο εαυτός μέσα στην κοινωνική ομάδα, μέσα στην ευρύτερη κοινωνία. Επομένως, είναι σημαντικό να καθορίσουμε τον εαυτό μας με βάση την κοινωνική και την ανθρωπιστική/ ατομική ψυχολογία.

Σύμφωνα με τον Lewis (1990) υπάρχει ο υπαρξιακός εαυτός, που είναι μέρος του σχήματος για τον εαυτό ή της έννοιας για τον εαυτό, και αναφέρεται στην αίσθηση του να είναι ξεχωριστό το άτομο και να διακρίνει τον εαυτό του από τους άλλους και να αποκτήσει επίγνωση της σταθερότητας του εαυτού. Η επίγνωση ότι ο εαυτός υπάρχει ως ξεχωριστή οντότητα από τους άλλους και μπορεί να συνεχίσει να υπάρχει μέσα στον χώρο και στον χρόνο. Από την άλλη πλευρά, υπάρχει ο κατηγοριοποιημένος εαυτός, που γίνεται αντιληπτός ως ένα αντικείμενο μέσα στον κόσμο. Ο εαυτός μπορεί να τοποθετηθεί σε διάφορες κατηγορίες, ανάλογα με την ηλικία, το φύλο, τις ικανότητες, την καταγωγή, κτλ. Το παιδί από μικρή ηλικία μαθαίνει να περιγράφει τον εαυτό του αναφέροντας εξωτερικά και εσωτερικά του χαρακτηριστικά, που το διαφοροποιούν από τους άλλους ανθρώπους και βοηθούν να έχουμε μια εικόνα για αυτό. 

 

Ο Carl Rogers (1959) καθόρισε την έννοια του εαυτού μέσα από τρία διαφορετικά στοιχεία, που ήταν η άποψη του ίδιου του ατόμου για τον εαυτό του (αυτοεικόνα), η αξία που δίνει στον εαυτό του (αυτοαξία ή αυτοεκτίμηση) και η επιθυμία για το πώς θα ήθελε να είναι ο εαυτός (ιδανικός εαυτός).

Ένας τρόπος να περιγράψουμε τον εαυτό μας είναι μέσα από τη φυσική μας εμφάνιση, ένα σύνολο από χαρακτηριστικά που συνδέονται άμεσα και με τον τρόπο που μας βλέπουν οι άλλοι και μπορούν να μας γνωρίσουν. Επίσης, ως κοινωνικά όντα έχουμε κοινωνικούς ρόλους και με βάση αυτούς καθορίζουμε τις κοινωνικές μας συμπεριφορές, έτσι μπορούμε κι εμείς να γνωρίζουμε πώς θα συμπεριφερθούμε αλλά και οι άλλοι να γνωρίζουν τι συμπεριφορές αναμένουν από εμάς. Επιπλέον, φέρουμε τα χαρακτηριστικά προσωπικότητας, που στο σύνολό τους μας κάνουν ξεχωριστούς και διαφορετικούς από τους άλλους, αλλά και μοναδικούς καθώς και τις υπαρξιακές μας δηλώσεις (είμαστε ανθρώπινα όντα, είμαστε πνευματικές υπάρξεις). 

 

Η εικόνα του εαυτού διαμορφώνεται μέσα από τις κοινωνικές ομάδες στις οποίες ανήκουμε. Η ομάδα υπαγωγής συμβάλλει στη δόμηση της κοινωνικής ταυτότητας και τα μέλη της ομάδας προσαρμόζουν τα χαρακτηριστικά τους με βάση την ομάδα αυτή. Ο τρόπος που το άτομο διαχειρίζεται τον τρόπο που παρουσιάζει και εκφράζει τον εαυτό του στην καθημερινή ζωή εξαρτάται από τις ομάδες αναφοράς και τα πλαίσια μέσα στα οποία βρίσκεται. Το άτομο δεν επιλέγει πάντα τις ομάδες στις οποίες ανήκει και δε συμβάλλουν όλες οι ομάδες σε μια θετική κοινωνική ταυτότητα κι επομένως, σε μια θετική εικόνα για τον εαυτό. Σε ορισμένες περιπτώσεις ανήκουμε σε ομάδες που δεν επιλέγουμε και μπορεί να μην έχουμε καν την επιλογή να απαλλαγούμε από την αντίστοιχη κοινωνική ταυτότητα. Έτσι, φέρουμε μια κοινωνική ταυτότητα με βάση το φύλο που γεννιόμαστε, μια κοινωνική ταυτότητα με βάση την οικογένεια στην οποία μεγαλώνουμε, μια κοινωνική ταυτότητα με βάση τον τόπο στον οποίο ζούμε, κτλ. Όσο μεγαλώνουμε επιλέγουμε και νέες ομάδες να ενταχθούμε, επομένως, αποκτούμε και νέες κοινωνικές ταυτότητες…

Οι Morse και Gergen (1970) επισήμαναν ότι η εικόνα του εαυτού και η αυτοεκτίμηση αλλάζουν όταν βρισκόμαστε κάτω από αβέβαιες ή αγχογόνες καταστάσεις. Ωστόσο, οι Miller και Ross (1975) υποστήριξαν ότι παίζει καθοριστικό ρόλο κατά πόσο εμείς θεωρούμε ότι έχουμε κοινωνικά επιθυμητά χαρακτηριστικά. Επιπλέον, ο Argyle (2008) καθόρισε τέσσερις παράγοντες που επηρεάζουν την αυτοεκτίμηση, που είναι οι αντιδράσεις των σημαντικών άλλων, η σύγκριση με τους άλλους, οι κοινωνικοί ρόλοι και η κατηγοριοποίηση (που βρισκόμαστε εμείς και που οι άλλοι). 

 

Ο εαυτός αποτελεί μια έννοια που συνδέουμε περισσότερο με την ατομική ψυχολογία και το άτομο, παρά με την κοινωνική ψυχολογία. Ωστόσο, ο εαυτός προσεγγίζεται και από τους κοινωνικούς ψυχολόγους, λαμβάνοντας υπόψη τους κοινωνικοπολιτισμικούς παράγοντες που τον προσδιορίζουν. Ψυχαναλυτικά, ο Erikson (1993) προσδιόρισε την ταυτότητα με βάση την ψυχική και την κοινωνική διάσταση, θεωρώντας ότι η ταυτότητα ταλαντεύεται ανάμεσα στο ιδεώδες του εγώ και το υπερεγώ, από τη μια μεριά και την ταυτότητα του εγώ από την άλλη (δηλαδή, από τον τρόπο που το άτομο αντιλαμβάνεται τη συμμετοχή του στην κοινωνική πραγματικότητα). Ξεφεύγοντας από την ατομική ψυχολογία και κατευθύνοντας την προσοχή μας στην κοινωνική ψυχολογία, ο Mead (1963) υποστήριξε ότι το εγώ δομείται σύμφωνα με το πλαίσιο των κοινωνικών αλληλεπιδράσεων, ενώ οι Gordon και Gergen (1968) υποστήριξαν ότι ο εαυτός είναι ένα πολυδιάστατο και οργανωμένο σύστημα αντιλήψεων και αναπαραστάσεων, που διαμορφώνονται μέσα από την κοινωνικοποίηση και τοποθετούν το υποκείμενο σε σχέση με τον άλλο (Χρηστάκης, 2008).

 

 

Βιβλιογραφία

Argyle, M. (2008). Social encounters: Contributions to social interaction. Aldine Transaction.

Erikson, E.H. (1993). Childhood and society. London: Norton.

Gordon, C. & Gergen, K.J. (1968). The self in social interaction. New York: Wiley.

Lewis, M. (1990). Self-knowledge and social development in early life. In L. A. Pervin (Ed.), Handbook of personality (pp. 277-300). New York: Guilford.

McLeod, S. A. (2008). Self concept. Simply Psychology. Retrieved by https://www.simplypsychology.org/self-concept.html.

Mead, G.H. (1963). Mind, self and society. Chicago: University of Chicago Press.

Miller, D. T., & Ross, M. (1975). Self-serving biases in the attribution of causality: Fact or fiction? Psychological Bulletin, 82, 213–225

Morse, S. J. & Gergen, K. J. (1970). Social comparison, self-consistency and the concept of self. Journal of Personality and Social Psychology, 16, 148-156.

Rogers, C. (1959). A theory of therapy, personality and interpersonal relationships as developed in the client-centered framework. In (ed.) S. Koch, Psychology: A study of a science. Vol. 3: Formulations of the person and the social context. New York: McGraw Hill.

Χρηστάκης, Ν. (2008). Κοινωνικές θέσεις και ρόλοι. Στον Σ. Παπαστάμου (Επιμ.), Εισαγωγή στην Κοινωνική Ψυχολογία: Η παράδοση, Β’ τόμ. (σσ. 197-221). Αθήνα: Πεδίο. 

 

Κουραβάνας Νικόλαος- Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγος, MSc.

 

Γιατί η αγάπη έγινε μίσος;

Ίσως να έχετε παρατηρήσει κάποια ζευγάρια στον κύκλο σας που πριν από καιρό, πριν από χρόνια, ήταν στα μάτια σας ζηλευτά, δηλαδή, πολύ αγαπημένα και ζούσαν πολύ αρμονικά και για όλους τους ανθρώπους προφανώς αυτού του είδους η αγάπη αποτελεί πρότυπο. Όμως μετά λύπης διαπιστώσατε ότι μπορεί να κράτησε για αρκετό καιρό αυτή η αγάπη, αλλά όχι για πάντα, αν και δεν υπάρχει κάποιος κανόνας για το πόσο μια αγάπη θα κρατήσει. 

Έρχεται, λοιπόν, ο καιρός που αυτή η τόσο ζηλευτή αγάπη έχει φθαρεί για διάφορους λόγους και μάλιστα έχει μετατραπεί σε μίσος και αυτό για έναν απλό νου, για έναν καθημερινό άνθρωπο είναι ανεξήγητο. Δεν είναι εύκολο να καταλάβει κάποιος πώς και γιατί κάτι τέτοιο συνέβη. Τι είναι αυτό που μετέτρεψε την αγάπη σε μίσος; Και τα ερωτήματα είναι πολλά με πρώτο και κύριο το εξής: μήπως τελικά αυτή η αγάπη δεν ήταν αληθινή; Μήπως δεν υπήρξε ποτέ αγάπη, αλλά ένα συναίσθημα που να έμοιαζε με αγάπη;

Είναι αδύνατον να γίνει πιστευτό ότι μια τόσο δυνατή και ανιδιοτελής αγάπη, μια τόσο καθαρή και αγνή αγάπη κατέληξε στο να γίνει μίσος. Πώς αυτή η όμορφη σχέση που ήταν παράδειγμα προς μίμηση έχει πλέον γίνει παράδειγμα προς αποφυγή; Και οι συγκρούσεις είναι τόσες πολλές και με τόση ένταση που όλοι γινόμαστε μάρτυρες ενός ανελέητου μίσους. Και μένουμε με την απορία, ακόμη κι αν έχουμε μεγάλη εμπειρία στις ανθρώπινες σχέσεις. Αδυνατούμε να πιστέψουμε το πώς κατέληξαν έτσι τα πράγματα. 

Ο Φρόυντ, ο οποίος είναι ο πατέρας της ψυχανάλυσης μας δίνει την απάντηση σχετικά με το γιατί η αγάπη γίνεται μίσος. Έτσι, ο Φρόυντ υπογραμμίζει ότι «η αγάπη και το μίσος έχουν διαφορετική προέλευση, δεν προέρχονται από την διχοτόμηση μιας κοινής πρωταρχικής πραγματικότητας. Το μίσος μάλιστα είναι πιο αρχαϊκό, προηγείται της αγάπης και έχει αφετηρία την πρωταρχική άρνηση την οποία προβάλλει το ναρκισσιστικό Εγώ απέναντι στις διεγέρσεις που προέρχονται από τον εξωτερικό κόσμο… Όταν η σχέση αγάπης με ένα αντικείμενο διακόπτεται, αντικαθίσταται συχνά με μίσος». Έτσι, συνάγουμε ότι η αγάπη είναι ένα πολύ ισχυρό συναίσθημα, όμως σύμφωνα με τον Φρόυντ το μίσος είναι πιο αρχαϊκό συναίσθημα από την αγάπη, πιο παλιό δηλαδή, και επίσης ότι είναι εξίσου δυνατό συναίσθημα. Το άτομο που παύει να αγαπά, θα πρέπει στον χώρο που έδινε μέσα στην καρδιά του για την αγάπη, τώρα να δώσει αυτό τον χώρο για το εξίσου δυνατό συναίσθημα, για το αντίθετο της αγάπης, το μίσος. Με αυτό τον τρόπο ο Φρόυντ εξηγεί το πώς η αγάπη αντικαθίσταται από το μίσος κι έτσι μπορούμε να ερμηνεύσουμε το πώς γίνεται να βλέπουμε ζευγάρια που αγαπιόντουσαν, πλέον να μισιούνται θανάσιμα.

Γι’ αυτό οι ψυχολόγοι προτείνουν στους θεραπευόμενούς τους να μην μισούν, γιατί ακόμη και το μίσος κατά μία έννοια είναι αντίστροφη συναισθηματική επένδυση, εφόσον το μίσος είναι κι αυτό συναίσθημα. Δηλαδή, εξακολουθείς να ασχολείσαι με αυτό το άτομο (τον/την πρώην σου), διατηρώντας συναισθήματα έστω και αρνητικά. Αυτά τα αρνητικά συναισθήματα δεν σε αφήνουν να προχωρήσεις εσύ ως άνθρωπος, καθώς αντί να κρατήσεις τον χώρο της καρδιάς σου άδειο, τον κρατάς γεμάτο με μίσος κι έτσι δεν υπάρχει χώρος για την αγάπη, την αγάπη για έναν άλλον άνθρωπο. Για έναν άνθρωπο που θα αντικαταστήσει την προηγούμενη σχέση σου, και που πλέον μαζί του/της δεν θα επαναλάβεις τα ίδια λάθη, γιατί θα έχεις μάθει από αυτά.

                      

 Γι’ αυτό και οι ψυχολόγοι μας προτείνουν να συγχωρούμε, γιατί η συγχώρεση είναι λυτρωτική για εσένα. Γιατί μόνον έτσι θα μπορέσεις να προχωρήσεις. Δίχως να σε στοιχειώνουν σκέψεις αρνητικές και μίσος για το πώς θα κάνεις κακό, για το πώς θα πάρεις εκδίκηση. Δεν θα αναλώνεσαι σε τέτοιες σκέψεις, αλλά και σε άλλες όπως: «τι να κάνει τώρα;» ή «με σκέφτεται όπως κι εγώ;» κοκ. Αυτό που πραγματικά θα σε βοηθήσει είναι να επιτρέψεις στον εαυτό σου να γεμίσει ο νους σου με θετικές σκέψεις για την επόμενή σου σχέση. Με το να κρατάς την πόρτα της καρδιάς σου κλειστή απλώς θα είσαι ένας άνθρωπος στάσιμος, βαλτωμένος σε μια κατάσταση όπου τελικά το μίσος σου για τον άλλον θα στραφεί εναντίον σου, γιατί ο άλλος μπορεί και να προχωρήσει στη ζωή του. Εσύ όμως με το να προσκολλάσαι στο παρελθόν, δε θα μπορέσεις να προχωρήσεις ποτέ.

 

Κουραβάνας Νικόλαος- Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγος, MSc.

 

 

Μοτίβα συμπεριφοράς που προκαλούν προβλήματα στις στενές διαπροσωπικές σχέσεις

Αν αισθάνεστε ότι έχετε κουραστεί μέσα στη σχέση σας, αν νιώθετε στρεσαρισμένοι ή ότι έχετε χάσει το ενδιαφέρον σας, αν τα καβγαδάκια είναι πιο συχνά από τις στιγμές χαλάρωσης, τότε ίσως αυτό το άρθρο να σας φανεί χρήσιμο. 

Η χρόνια σύγκρουση στο ζευγάρι και το άγχος που προκύπτει, μπορεί να επηρεάσει την ψυχική, αλλά και τη σωματική υγεία. Επίσης, η μη αρμονική και δυσλειτουργική σχέση μπορεί να επηρεάσει και άλλους τομείς της ζωής του ατόμου, όπως λόγου χάρη τις σχέσεις με άλλα άτομα που γνωρίζουν και τους δύο και είναι άμεσα ή έμμεσα εμπλεκόμενα, δηλαδή, μέλη της οικογένειας, κοινοί φίλοι, συνάδελφοι ή και τα παιδιά του ζευγαριού, αν υπάρχουν. Μάλιστα, τα παιδιά που εκτίθενται σε υψηλά επίπεδα συγκρούσεων στο σπίτι, διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο για άγχος, κατάθλιψη, προβλήματα στη συμπεριφορά τους και γενικότερα φτωχότερη υγεία. Ως εκ τούτου, κρίνεται αναγκαία η υιοθέτηση αποτελεσματικών τρόπων επικοινωνίας και επίλυσης των διαφορών για την οικοδόμηση μιας υγιούς και ικανοποιητικής σχέσης.  Συνήθως, υπάρχει μια σειρά από μοτίβα και καταστάσεις που μπορούν να αναπτυχθούν μέσα στη σχέση και να προκαλέσουν προβλήματα. Τέτοια προβλήματα μπορούν να είναι τα ακόλουθα:

Μείωση του χρόνου που το ζευγάρι περνάει μαζί. Μερικές φορές οι εργασιακές υποχρεώσεις και οι εξοντωτικοί ρυθμοί προκαλούν πίεση και κόπωση στα άτομα κι έτσι επηρεάζεται η επικοινωνία τους. Δυστυχώς, η μειωμένη επικοινωνία σημαίνει μη εξωτερίκευση των αναγκών και κατά συνέπεια έλλειψη κατανόησης που συχνά οδηγεί σε σύγκρουση. Η σύγκρουση έρχεται όταν συσσωρεύεται θυμός, απογοήτευση, επειδή αφενός ο/η σύντροφος δεν αφουγκράζεται τις ανάγκες και τις επιθυμίες και αφετέρου επειδή οι παρεξηγήσεις είναι πιο εύκολο και πιο πιθανό να συμβούν. Η συσσωρευμένη δυσαρέσκεια συνήθως προκαλεί ψυχρότητα και απομάκρυνση, αλλά κάτι τέτοιο δεν οδηγεί στην επίλυση, αλλά σε περαιτέρω όξυνση και ρήξη.  

Το τεταμένο κλίμα εντείνεται ακόμη περισσότερο όταν δεν υπάρχει καλή διαχείριση των διαφορών από τους συντρόφους. Προφανώς, δε γίνεται όλοι να έχουμε τις ίδιες ιδέες, ούτε γίνεται να συμπίπτουν οι απόψεις μας για όλα τα θέματα, εφόσον ως άτομα με διαφορετική προσωπικότητα και διαφορετικές αξίες και προτεραιότητες αντιμετωπίζουμε με διαφορετικό τρόπο τις καταστάσεις και τα ζητήματα που προκύπτουν. Παραδείγματος χάριν, το ζευγάρι δεν μπορεί να έχει την ίδια πάντοτε στάση απέναντι στα χρήματα, δηλαδή στο ποιες ανάγκες θα καλύψουν ή πόσα θα ξοδευτούν και με ποιο τρόπο για να καλύψουν τις ανάγκες τους. Τα χρήματα καθορίζουν πολλές περισσότερες συμπεριφορές και στόχους μας που σπανίως αναλογιζόμαστε, όπως για παράδειγμα το που θα πάμε διακοπές, κάθε πότε θα βλέπουμε οικογενειακά και φιλικά μας πρόσωπα, σε ποιο σχολείο θα στείλουμε τα παιδιά μας κοκ. Το να κρατηθεί μια ισορροπία και να διαχειριστούμε αυτές τις διαφορές αποτελεί πραγματική πρόκληση. 

 

Πέραν αυτών, δεν σπανίζουν οι περιπτώσεις όπου στο ζευγάρι διαπιστώνεται απόσυρση φροντίδας. Δηλαδή, όταν δεν υπάρχει χρόνος ή διάθεση να εξηγήσει ο ένας στον άλλον τι είναι αυτό που ενοχλεί ή τι θα μπορούσε να βελτιωθεί, τότε λειτουργεί εκδικητικά ή τιμωρητικά αφαιρώντας «προνόμια» από τη σχέση, όπως δώρα, συντροφιά, σεξ κτλ. Ενώ, ο ένας προσπαθεί να τιμωρήσει τον άλλον, στην ουσία και οι δύο ζημιώνονται, καθώς και οι δύο αισθάνονται παρεξηγημένοι, μόνοι και απομονωμένοι.   

Ένα ακόμη ισχυρό μοτίβο συμπεριφοράς που δημιουργεί πρόβλημα στη σχέση είναι η απώλεια συμπόνιας. Η συμπόνια στην ψυχολογία μεταφράζεται ως ενσυναίσθηση, δηλαδή το να έχει κανείς την ικανότητα να μπει στη θέση του άλλου, να νιώσει όπως νιώθει ο άλλος. Πολλές δραστηριότητες όπως είπαμε παραπάνω μας αποσυντονίζουν και καταλαμβάνουν μεγάλο μέρος του χρόνου μας δημιουργώντας μια απόσταση από τον/τη σύντροφό μας. Η έλλειψη συζήτησης, δεν μας επιτρέπει να αφουγκραστούμε τις ανάγκες, τις ανησυχίες, τους φόβους, τις αγωνίες, αλλά και τις επιθυμίες ή τα όνειρα του/της συντρόφου μας.  Θα πρέπει να έχουμε κατά νου ότι το να προσπαθήσουμε να φανταστούμε πώς αισθάνεται κάποιος άλλος, δεν είναι αρκετό για να καταλάβουμε και πώς αισθάνεται. Η ψυχίατρος Τζόντι Χάλπερν, η οποία είναι καθηγήτρια βιοηθικής στο πανεπιστήμιο Μπέρκλεϊ, και η οποία έχει μελετήσει την ενσυναίσθηση, υπογραμμίζει ότι η πιο απλή λύση για να αποκτήσετε ενσυναίσθηση είναι το να ρωτήσετε πώς είναι πραγματικά η ζωή ενός άλλου ατόμου, καθώς ο πυρήνας της ενσυναίσθησης είναι η περιέργεια. 

Επιπροσθέτως, δεν θα πρέπει να παραλείψουμε να αναφέρουμε τις περιόδους κρίσεων. Οι κρίσεις αποτελούν έναν πολύ σοβαρό παράγοντα που μπορεί να κρίνει και να δοκιμάσει το μέλλον της σχέσης. Οι κρίσεις μπορεί να περιλαμβάνουν καταστάσεις όπως απώλεια θέσης εργασίας, στειρότητα, αποβολή, θάνατο μέλους της οικογένειας, αναπηρία παιδιού, ασθένεια, αλκοολισμός, ναρκωτικά, τζόγο, κατάθλιψη, πυρκαγιά/καταστροφή περιουσίας κοκ. Κάποιες φορές οι κρίσεις αυτές φέρνουν πιο κοντά τα ζευγάρια, καθώς παρέχουν φροντίδα και υποστήριξη ο ένας στον άλλον, ενώ άλλες φορές τα οδηγούν μια ώρα αρχύτερα στη ρήξη και τη διάλυση. Ένα κρίσιμο ερώτημα είναι το εξής: πότε τα ζευγάρια θα πρέπει να ζητήσουν βοήθεια;

Καταρχάς, αυτό που θα πρέπει να λάβουμε υπόψη είναι ότι δε χρειάζεται να περιμένουμε μέχρι η σχέση μας να εμφανίσει προβλήματα, αλλά θα μπορούσαμε να εργαστούμε από πριν για να μη φτάσουμε εκεί. Αν δεν έχουμε καταφέρει να αποτρέψουμε καταστάσεις που οδηγούν σε έλλειψη επικοινωνίας, σε θυμό και σε συνεχείς συγκρούσεις, καλό θα ήταν να επισκεφθούμε έναν ψυχολόγο που είναι ειδικευμένος στη συμβουλευτική ζευγαριών. Είναι πολύ πιθανό ότι ένας ειδικός μπορεί να εντοπίσει και να φτάσει στη ρίζα του προβλήματος βοηθώντας μας να σώσουμε τη σχέση μας, εφόσον βέβαια το επιθυμούμε και οι δύο. Ο ρόλος του ψυχολόγου δεν είναι να δώσει δίκαιο στον έναν από τους δυο και να πάρει το μέρος του ενός, επικρίνοντας και επιπλήττοντας τον άλλον, αλλά να βοηθήσει το ζευγάρι να βρει έναν κοινό παρονομαστή, μια κοινή συνισταμένη που θα αποτελέσει τη βάση για έναν χρήσιμο, ουσιαστικό και καλοπροαίρετο διάλογο.

Τώρα ως προς τους τρόπους που μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε για να βελτιώσουμε τη σχέση μας, θα λέγαμε ότι συνοψίζονται στους εξής παρακάτω:

Αρχικά, αφιερώστε χρόνο για να μιλήσετε στο/στην σύντροφό σας για όλα όσα σας προβληματίζουν στη ζωή σας, για τα άγχη σας, για τις αγωνίες σας, για το πώς θα μπορούσατε να βρίσκετε περισσότερο χρόνο για να περνάτε μαζί και πώς θα μπορούσατε να διαχειριστείτε τις κρίσεις. Είναι σημαντικό να μπορείτε να στηρίζετε ο ένας τον άλλον σε περιόδους κρίσεων. Επικεντρωθείτε στις θετικές αλληλεπιδράσεις σας και δείξτε εκτίμηση, ευγνωμοσύνη και φροντίδα. Μοιραστείτε απόψεις, ιδέες και συναισθήματα και δημιουργήστε ένα κλίμα εγγύτητας και κατανόησης. Να είστε ανοιχτοί στη διαφορετική άποψη, να έχετε ενσυναίσθηση, δηλαδή να προσπαθείτε να αντιλαμβάνεστε τι αισθάνεται ο/η σύντροφός σας, απλά ρωτώντας τι αισθάνεται και γιατί ενεργεί έτσι. Όταν έρχεστε σε σύγκρουση, φροντίστε να διατηρείτε σεβασμό ο ένας για τον άλλο και δώστε χρόνο στον εαυτό σας για να ηρεμήσετε αν αυτό είναι εφικτό και επιστρέψτε στη συζήτηση αργότερα. Αναπτύξτε μια αίσθηση κοινού νοήματος στη σχέση σας, επαναπροσδιορίζοντας τους ρόλους σας, τους στόχους που σας συνδέουν διατηρώντας ζωντανή τη στοργή και αμείωτο το ενδιαφέρον σας υποστηρίζοντας ο ένας τον άλλον, τόσο στα εύκολα, όσο και στα δύσκολα!

 

Πηγές:

 Relationship problems | APS (psychology.org.au)

How to Be More Empathetic - A Year of Living Better Guides - The New York Times (nytimes.com)

Relationship Problems | Vitalise Psychology

Happy couples: How to keep your relationship healthy (apa.org)

 

 

Κουραβάνας Νικόλαος- Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγος, MSc.

Πυρκαγιές και ψυχολογικές επιπτώσεις

Τρόποι για να αναρρώσουμε

 

Δυστυχώς, η θέαση και μόνο των πυρκαγιών και όλων αυτών των εικόνων βιβλικής καταστροφής, είναι μια εξαιρετικά τραυματική εμπειρία για όλους και κυρίως για αυτούς που έχουν πληγεί άμεσα. Θα πρέπει να έχουμε υπόψη ότι δεν έχουν όλοι οι πληγέντες την ίδια ψυχική ανθεκτικότητα για να μπορέσουν να σηκώσουν όλο αυτό το ψυχικό βάρος, ούτε τον ίδιο βαθμό ικανότητας ρύθμισης και μείωσης του στρες και του σωματικού ή ψυχικού πόνου. Κάποιοι άνθρωποι δεν επιτρέπουν στον εαυτό τους να αισθάνεται άσχημα με αποτέλεσμα να εμποδίζουν την εξωτερίκευση όσων νιώθουν και να μην είναι σε θέση να απελευθερώσουν τις αρνητικές σκέψεις και τα αρνητικά τους συναισθήματα με υγιή τρόπο κι έτσι δεν ξεσπά η θλίψη τους ούτως ώστε να διέλθουν ομαλά τα στάδια του πένθους και να ξεπεράσουν τις απώλειές τους. Άλλοι πάλι άνθρωποι δεν γνωρίζουν πώς να φροντίσουν τον εαυτό τους και απομονώνονται, προσπαθώντας να ξεπεράσουν τη θλίψη τους μόνοι τους. 

Οι πυρκαγιές όμως και το στρες που οι πυρόπληκτοι πέρασαν όπως λόγου χάρη ότι εκτός από το σπίτι τους και γενικά την περιουσία τους, θα μπορούσαν να καούν και οι ίδιοι ή τα αγαπημένα κατοικίδιά τους, έχει επιπτώσεις στην ψυχική τους διάθεση για πολλές μέρες ακόμη ή και για μήνες ή για κάποια άτομα ακόμη και για χρόνια. Είναι σύνηθες ύστερα από τη βίωση τέτοιων εμπειριών να προκαλείται το λεγόμενο τραυματικό στρες και κάποιοι άνθρωποι να δυσκολεύονται να το διαχειριστούν μόνοι τους, δίχως τη βοήθεια κάποιου ειδικού ψυχικής υγείας. Έτσι, στο εν λόγω άρθρο θα εξετάσουμε το τι μπορούμε να κάνουμε για να ξεπεράσουμε τέτοιου είδους κρίσεις όπως οι δασικές πυρκαγιές, πώς δηλαδή να βοηθήσουμε τον εαυτό μας πρώτα να αναρρώσει, αλλά και τους άλλους.

Αρχικά θα πρέπει να έχουμε υπόψη ότι όταν οι άνθρωποι βιώνουν καταστροφές τέτοιας κλίμακας όπως οι πυρκαγιές, τότε αυτό το συμβάν αυτομάτως μετατρέπεται σε ένα τραυματικό γεγονός που μας προκαλεί σοκ ή ακόμη και άρνηση να δεχθούμε ότι συνέβη σε εμάς μια τέτοια δυσάρεστη εμπειρία. Μόλις υποχωρήσει το πρώτο σοκ, τότε τα συναισθήματα του ατόμου μπορούν να γίνουν έντονα, δραματικά αμφίθυμα και σε ορισμένες περιπτώσεις απρόβλεπτα. Το άτομο μπορεί να γίνει ιδιαιτέρως ανήσυχο, νευρικό ή καταθλιπτικό. Η γενικότερη συμπεριφορά του ατόμου επηρεάζεται, εφόσον φέρνει συνεχώς εικόνες στο νου του από την έλευση της πύρινης λαίλαπας, τους καπνούς, τις στάχτες, τις σειρήνες από τα πυροσβεστικά οχήματα, τις κραυγές αγωνίας των ανθρώπων, την εκκένωση της κατοικίας του κοκ. Συνήθως αυτές οι εικόνες διαταράσσουν τον ύπνο του ατόμου, αφού έρχονται στο μυαλό με την μορφή επαναλαμβανόμενου ονείρου, δηλαδή εφιάλτη αυξάνοντας τον καρδιακό παλμό ή προκαλώντας εφίδρωση, με συνέπεια να επιτείνουν το άγχος. 

Οι διαπροσωπικές σχέσεις εξαιτίας της όλης κατάστασης είναι πολύ πιθανόν να είναι τεταμένες ή να βρίσκονται σε μια εξαιρετικά ευαίσθητη καμπή, καθώς η ανάγκη για νέα στέγαση ή η φιλοξενία σε συγγενικά ή φιλικά πρόσωπα, μπορεί να επιφέρει διαφωνίες ή εντάσεις, αλλά και άγχος από το αίσθημα ότι ο πυρόπληκτος γίνεται «βάρος» στους άλλους. Δεν υπάρχει κάποιο «τυπικό» μοτίβο αντίδρασης στο ακραίο άγχος που προκαλείται από αυτές τις τραυματικές εμπειρίες. Το άγχος μακροπρόθεσμα μπορεί να επηρεάσει και τη σωματική υγεία προκαλώντας συμπτώματα όπως πονοκεφάλους, πόνους στο στήθος, ναυτία ή να επιδεινώσει προϋπάρχουσες ιατρικές καταστάσεις και νοσήματα.

Στις περιπτώσεις όπου υφίσταται θάνατος αγαπημένου προσώπου ή κατοικίδιου ζώου, τότε το βαρύ πένθος είναι αναπόφευκτο και ακολουθούν συναισθήματα όπως βραχύβια αίσθηση φυγής από την πραγματικότητα, αδυναμία εύρεσης νοήματος της ζωής, μούδιασμα, σύγχυση, αδυναμία κατανόησης της εμπειρίας, θυμός και κατηγορίες εναντίον άλλων ή και ενάντια στον ίδιο τον εαυτό. Πολύ συχνά το πυρόπληκτο άτομο έρχεται αντιμέτωπο με ερωτήσεις όπως: «γιατί μου συνέβη αυτό;», «που είναι ο Θεός σε αυτό;» κοκ. Ακολουθούν συναισθήματα απελπισίας, απόγνωσης, συναισθηματικής δυσφορίας, λαχτάρα να «συναντήσει» το εκλιπόν συγγενικό ή φιλικό πρόσωπο, άγχος για πρακτικά και οικονομικά θέματα κ.α.

Ένα σημαντικό ζήτημα που αναδύεται είναι επίσης, η ενοχή που νιώθει το άτομο που επέζησε. Η «ενοχή επιζώντων» όπως ονομάζεται, συμβαίνει σε κάποια άτομα που επιβίωσαν μετά από μια καταστροφή και τα συναισθήματα ενοχής τους μπορεί να είναι ακραία ή παρατεταμένα. Στο σημείο αυτό χρειάζεται εξαιρετική προσοχή καθώς αυτά τα άτομα ίσως να μη ζητήσουν βοήθεια, αφού διακατέχονται από σκέψεις όπως: «δεν αξίζω βοήθεια», «άλλοι έχουν περισσότερο ανάγκη τη βοήθεια», «γιατί έζησα εγώ που είμαι μεγάλος/η;» κτλ. 

 

Ορισμένες στρατηγικές αυτο-φροντίδας που μπορούν να σας βοηθήσουν είναι οι εξής: καταρχάς, δώστε στον εαυτό σας χρόνο να προσαρμοστεί, αφήστε τον εαυτό σας να θρηνήσει για τις απώλειες που έχετε ζήσει. Μπορεί να είναι δύσκολο στη αρχή γιατί η ζωή άλλαξε και πλέον είναι χαοτική, αλλά προσπαθήστε να σκεφτείτε τρόπους με τους οποίους μπορείτε να επιστρέψετε στη ρουτίνα πριν από την καταστροφή το συντομότερο δυνατό, για παράδειγμα, να τρώτε την ίδια ώρα που κανονικά θα τρώγατε κάθε μέρα. Ίσως επιθυμείτε να είστε ενήμεροι, αλλά προσπαθήστε να περιορίσετε την ποσότητα των ειδήσεων που λαμβάνετε ανεξαρτήτως αν προέρχονται από την τηλεόραση, το ραδιόφωνο, το διαδίκτυο, τις εφημερίδες ή τα περιοδικά. Η υπερβολική ενημέρωση, μπορεί πραγματικά να αυξήσει το άγχος σας. Να λαμβάνετε καθημερινά μικρές αποφάσεις, καθώς κάτι τέτοιο θα σας δώσει την αίσθηση ότι δεν έχετε χάσει τον πλήρη έλεγχο της ζωής σας κι ότι μπορείτε να καταφέρετε να σταθείτε ξανά στα πόδια σας, βάζοντας μικρούς στόχους κάθε φορά.

Μην κλείνεστε στον εαυτό σας και μην απομονώνεστε από συγγενείς και φίλους, αλλά μιλήστε μαζί τους για τη δοκιμασία σας, για το πώς αισθάνεστε και απομακρύνετε τις άσχημες σκέψεις που σας βαραίνουν. Με τη συζήτηση θα συνειδητοποιήσετε ότι δεν είστε μόνοι, καθώς υπάρχουν εκατοντάδες άλλοι άνθρωποι που αισθάνονται το ίδιο με εσάς και που θα ήθελαν να μοιραστούν την εμπειρία τους μαζί σας. Εστιάστε στο εδώ και τώρα και προσπαθήστε να είστε ευγνώμονες γι’ αυτό που έχετε παρά τις απώλειές σας. Προσπαθήστε να τρώτε ισορροπημένα γεύματα, να διατηρείτε το κατά δύναμη έναν κανονικό κύκλο ύπνου/αφύπνισης και να μείνετε μακριά από ψυχοτρόπες ουσίες, δηλαδή ουσίες που νομίζετε ότι θα αλλάξουν τη διάθεσή σας και θα σας κάνουν να νιώσετε καλύτερα όπως το αλκοόλ ή τα ναρκωτικά. Το αλκοόλ και τα ναρκωτικά θα καταστείλουν για λίγο τα συναισθήματά σας, αλλά σε καμία περίπτωση δεν θα σας βοηθήσουν να διαχειριστείτε και να μειώσετε το στρες και το άγχος σας ή τη θλίψη σας. Απεναντίας, θα εντείνουν τον συναισθηματικό ή τον σωματικό πόνο σας. Προσπαθήστε να απασχοληθείτε με διάφορες δραστηριότητες ή κάντε πράγματα που μπορούν να σας φτιάξουν τη διάθεση, προκειμένου να αποσπάσετε τη σκέψη σας από την τραγική εμπειρία της φωτιάς. Θυμηθείτε και αξιοποιείστε για παράδειγμα τα μεγάλα ψυχικά και σωματικά οφέλη της γυμναστικής στη διατήρηση της υγείας και της φυσικής κατάστασης, καθώς και της αίσθησης που μας δίνει ότι ανακτούμε έναν κάποιον έλεγχο στη ζωή μας, τουλάχιστον ως προς το κομμάτι που αφορά στην προστασία της υγείας μας. Τα στοιχεία δείχνουν ότι η τακτική άσκηση μπορεί να βελτιώσει τη διάθεση. Η φροντίδα του σώματός σας θα σας βοηθήσει να αποκτήσετε τη δύναμη που θα χρειαστείτε για να περάσετε αυτό το διάστημα. Επίσης, ισορροπήστε την άσκηση με τακτική ξεκούραση, χαλάρωση και επαρκή ύπνο.

Καλό θα ήταν να αναβάλετε αν αυτό είναι εφικτό, πραγματοποίηση μεγάλων αγορών, αλλαγές στις σχέσεις σας, αλλαγή εργασίας κοκ, καθώς όλα αυτά αποτελούν σημαντικές αποφάσεις για τη ζωή σας και δεν είναι η κατάλληλη στιγμή για να προσθέσετε κι άλλο άγχος σε αυτό που ήδη έχετε.

Τέλος, αξιοποιήστε επίσης, την κοινοτική υποστήριξη, δηλαδή την παροχή ειδών πρώτης ανάγκης, αλλά και την ιατρική και την ψυχολογική υποστήριξη που σας προσφέρεται αυτές τις δύσκολες ώρες. Μάλιστα η ψυχολογική υποστήριξη μπορεί να φανεί ιδιαίτερα χρήσιμη σε άτομα με περιορισμένα συστήματα προσωπικής υποστήριξης, δηλαδή μοναχικά άτομα όπως ηλικιωμένοι ή άτομα που ζουν μόνα και δεν έχουν φίλους ή κοντινούς συγγενείς για να συζητήσουν. Αποδεχτείτε δηλαδή, τη βοήθεια όταν αυτή προσφέρεται. Όταν συμβαίνουν καταστροφές, επηρεάζουν συχνά άτομα που δεν είχαν ποτέ στο παρελθόν λόγο πρόσβασης σε υπηρεσίες υποστήριξης κρίσεων. Η λήψη βοήθειας μπορεί να είναι άβολη για μερικούς ανθρώπους που δεν έχουν συνηθίσει να δέχονται βοήθεια. Ωστόσο, δεν υπάρχει λόγος να μην αποδεχτείτε την καλοσύνη των άλλων τώρα. Εξάλλου, θα τους βοηθούσατε κι εσείς αν η κατάσταση αντιστρεφόταν, έτσι δεν είναι; Αν πάλι σας είναι δύσκολο να έρθετε διά ζώσης σε επαφή με κάποιον ψυχίατρο ή ψυχολόγο και να συζητήσετε, τότε μη διστάσετε να χρησιμοποιήσετε τον αριθμό 10306 που έχει δώσει ο ΕΟΔΥ και είναι δωρεάν για όλο το 24ωρο, για την ψυχολογική υποστήριξη των πληγέντων των πυρκαγιών και να έχετε τηλεφωνική επικοινωνία με κάποιον ειδικό ψυχικής υγείας.

 

Πηγές:

Recovering emotionally after a residential fire (apa.org)

Recovering from wildfires (apa.org)

326588_0616_BL0646_v5 (redcross.org.au)

Wildfires | SAMHSA

Recovering from bushfires | APS (psychology.org.au)

Αρχική - Εθνικός Οργανισμός Δημόσιας Υγείας (eody.gov.gr)

Δωρεάν 24ωρη ψυχολογική υποστήριξη στους πληγέντες των πυρκαγιών στη γραμμή 10306 | in.gr

 

Κουραβάνας Νικόλαος- Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγος, MSc.