Ισότητα στις σχέσεις και παρεξηγήσεις

«Στις ισότιμες σχέσεις συνεργασίας, το κουμάντο μπορεί να αλλάζει χέρια. Οι αποφάσεις παίρνονται ανάλογα με τις γνώσεις του καθένα στο εκάστοτε ζήτημα, τις ικανότητές του, τη διάθεση ή τη διαθεσιμότητά του. Δεν είναι υποτίμηση ή δουλοπρέπεια να αφήνουμε στον σύντροφο την πρωτοβουλία και το κουμάντο, όταν πρόκειται για κάτι που γνωρίζει και καταφέρνει καλύτερα. Δεν είναι προσβολή ή μειονεξία τα να παραδεχτεί τις περισσότερες γνώσεις και ικανότητές μας σε κάτι άλλο. 

Υποχωρήσεις, εναλλακτικές λύσεις, ανταλλαγές πειραγμάτων, καλαμπούρια, χαριτολογήματα και πλακίτσες μπορούν να εναλλάσσονται με επιχειρήματα, έντονες συζητήσεις, μικροκαβγαδάκια και συμφιλίωση. Χρειάζεται και η σύγκρουση, όταν υπάρχει έντονη διαφωνία, χρειάζεται και η υποχώρηση και ο συμβιβασμός. Το θέμα είναι κάτι από αυτά να μην αποτελεί μόνιμο και μοναδικό τρόπο με τον οποίο ένα ζευγάρι λειτουργεί, παγιδεύοντας έτσι τα συναισθήματα είτε σε άσκοπη ένταση είτε σε ευγενική σιωπή και ύποπτη ηρεμία».

Φιλιππίδου Κική. (2004). Ησαΐα χόρευε κι ύστερα… τι; Αθήνα: Εμπειρία Εκδοτική, σελ. 51-66.

Πόσο λίγο μας ξέρουν οι πιο κοντινοί μας άνθρωποι;

Βαθιές σχέσεις ζωής ή δεδομένες σχέσεις; «Κοντινές σχέσεις», χωρίς κανένα νοιάξιμο και ενδιαφέρον, χωρίς συναίσθημα και φροντίδα…; 

Όλοι αυτοί που θεωρούμε ότι μας κρατάνε σφιχτά στη ζωή τους, που μας βλέπουν σαν ένα ανοιχτό βιβλίο, που μπορούν να καταλάβουν τα θέλω και τις ανάγκες μας... που γνωρίζουν την ιστορία της ζωής μας και έχουμε ζήσει τόσα πολλά μαζί… Τελικά, πόσο μας ξέρουν;

Πόσο λίγο μας ξέρουν και πόσο αρνητική εικόνα μπορεί να έχουν για εμάς, οι πιο κοντινοί μας άνθρωποι; Νομίζουν ότι είμαστε απόλυτοι, αυταρχικοί, συμφεροντολόγοι, προβληματικοί, επιθετικοί και εριστικοί… ότι σκεφτόμαστε μόνο τον εαυτό μας, ότι κανείς δε μας νοιάζει, ότι έχουμε μεγάλη ιδέα για εμάς… Έχουν βγάλει ένα σωρό συμπεράσματα και προβαίνουν διαρκώς σε «ψυχολογιοποιήσεις», δηλαδή αναζητούν τα βαθύτερα ψυχολογικά χαρακτηριστικά μας ώστε να αποδώσουν τις αιτίες της συμπεριφοράς μας.

Κι όσο νιώθουμε την έλλειψη κατανόησης και την επικριτική τους διάθεση τόσο μαζευόμαστε και κλεινόμαστε στο καβούκι μας. Κι αυτοί, με τη σειρά τους, τόσο πιο πολύ επιβεβαιώνουν όλα τα αρνητικά που πιστεύουν για εμάς και όσα υπερβολικά, ανυπόστατα και μη αληθή έχουν ήδη σκεφτεί. Η απόδοση αρνητικών χαρακτηριστικών για να μας περιγράψουν δεν έχει σταματημό. Και μάλιστα, νιώθουν σιγουριά ότι έχουν δίκιο και ότι δήθεν  ισχύουν όσα πιστεύουν.  

Και περνώντας τα χρόνια διαπιστώνουμε με θλίψη και απογοήτευση πόσο λίγο μας ξέρουν ή πώς τελικά δεν έχουν καταβάλει κανένα κόπο για να μας μάθουν. Πόσο διαστρεβλωμένη εικόνα έχουν για εμάς… πόσο λίγο χρόνο αφιέρωσαν για να μας γνωρίσουν… Στην πραγματικότητα, προσποιούνται ότι μας ακούνε αλλά ποτέ δεν μας αφουγκράστηκαν. Διέθεσαν αρκετό χρόνο για να μας κατακρίνουν, αλλά ελάχιστο χρόνο για να μας γνωρίσουν πραγματικά.

Έχουμε περάσει μια ολόκληρη ζωή, με την οικογένειά μας, με κάποιους πολύ δικούς μας, κοντινούς ανθρώπους… και παίρνουμε ως δεδομένο ότι μας ξέρουν καλά και ότι εμείς τους ξέρουμε εξίσου καλά… ας αναρωτηθούμε, όμως, πόσο ισχύει αυτό; Μας ξέρουν; Ξέρουν τι μας αρέσει και τι όχι; Τι μας ενοχλεί και τι όχι; Τι μας απασχολεί ή τι σκεφτόμαστε; Τι μας προβληματίζει και τι όνειρα έχουμε; Κι αν δε μας ξέρουν, έχουν τη διάθεση να μας γνωρίσουν, να νοιαστούν, να μας ακούσουν αλλά και να μας αφουγκραστούν; Μήπως όλη αυτή η επίκριση είναι αποτέλεσμα της δυσκολίας τους να αντιμετωπίσουν κατάματα την αλήθεια; Μήπως δε θέλουν να δουν τα προτερήματά μας, γιατί θα νιώσουν ακόμη πιο μειονεκτικά; Οπότε με το να αποδομούν, να υποβιβάζουν και να υποτιμούν την προσωπικότητά μας, τη ζωή μας και τις επιλογές μας, νιώθουν παροδικά οι ίδιοι καλύτερα…

Έχουν τον δικό τους τρόπο αντίληψης και σκέψης και εύκολα και γρήγορα βγάζουν συμπεράσματα για εμάς, χωρίς να προσπαθούν να μας καταλάβουν, χωρίς να μπουν στη θέση μας ή να διερευνήσουν τη σκέψη μας, τα συναισθήματά μας ή τις συμπεριφορές μας.

Δεν μπορούμε να θεωρούμε δεδομένο ότι οι πιο κοντινοί μας άνθρωποι μας ξέρουν. Εστιάζοντας στην οικογένειά μας, ας αναρωτηθούμε: πόσο μας ξέρει η οικογένειά μας; Πρόκειται για άτομα, με τα οποία συνυπάρχουμε όλη μας τη ζωή, από τότε που θυμόμαστε τον εαυτό μας… τους έχουμε ζήσει σε πολλές διαφορετικές στιγμές, τους έχουμε εκμυστηρευτεί ορισμένα από τα βαθύτερα συναισθήματά μας, τα μυστικά μας, τις ανησυχίες και τα άγχη μας καθώς μεγαλώναμε… Όλα αυτά, όμως, δεν μπορούν να μας εξασφαλίσουν ότι μας ξέρουν καλά, ότι μπορούν να αφουγκραστούν τις ανάγκες μας και να κατανοήσουν τα όνειρά μας και τους στόχους μας… Τίποτα δεν μπορεί να μας εξασφαλίσει ότι θα μας στηρίξουν στις επιλογές μας ούτε ότι θα τις αποδεχτούν…

Βαθειά θλίψη… σε σένα μιλώ…

Κάποιες φορές νιώθεις βαθειά μέσα σου μια θλίψη, που δεν τολμάς να ομολογήσεις ούτε στον ίδιο σου τον εαυτό… γιατί δεν ξέρεις τι να κάνεις με τούτη… τι να πεις στον πονεμένο εαυτό σου, πώς να τον ενθαρρύνεις και τι λόγια να βρεις για να τον στηρίξεις… Αυτή η θλίψη είναι ένας ατελείωτος πόνος που σιγοκαίει και δεν υπάρχει κανείς να τη μοιραστείς… 

Περιλαμβάνει τις μεγαλύτερες αλήθειες της ζωής σου, που δεν είχες την τόλμη ποτέ να συζητήσεις ούτε με τον ίδιο σου τον εαυτό. 

Και τότε σκέφτεσαι πως το μόνο που σου απομένει είναι να απευθυνθείς κατευθείαν σ’ αυτή… πρόσωπο με πρόσωπο… σε έναν αληθινό διάλογο…

Σε σένα μιλώ θλίψη… που φώλιασες εδώ και δε μ’ αφήνεις να χαρώ τίποτα… δε μ’ αφήνεις να προχωρήσω… να κάνω όνειρα… να χαμογελάσω…

Σε σένα μιλώ θλίψη… που μένεις εδώ και με κοιτάς, σιωπηλή… ήσυχη… απόμακρη… γεμάτη πόνο, αλλά χωρίς συμπόνια για τους άλλους γύρω σου…

Σε σένα μιλώ θλίψη… που με το παραμικρό κάνεις την εμφάνιση και μου θυμίζεις ότι ποτέ δεν είχες φύγει… ποτέ δεν μ’ άφησες… ποτέ…

Και τώρα είμαι εδώ και σου μιλάω… μήπως και μου εξηγήσεις τι κάνεις εδώ… τι θέλεις από μένα… τι περιμένεις… δεν έχω να σου δώσω τίποτα… παρά μόνο να αφεθώ σε σένα και να σε αποδεχθώ…

Ξέρω ότι ποτέ δεν θα φύγεις από εδώ… κι εγώ ποτέ ξανά δε θα αποκτήσω ξεγνοιασιά, ανεμελιά και αισιοδοξία… ποτέ ξανά δε θα δω τον κόσμο αθώα και ήρεμα… ποτέ ξανά οι μέρες δεν θα είναι όπως πριν…

Και δεν έχω αποφασίσει αν θέλω τώρα να κάνω διάλογο μαζί σου… αλλά μόνο εσύ μπορείς να καταλάβεις πώς νιώθω και ίσως να αφουγκραστείς γιατί νιώθω έτσι… Μόνο εσύ θλίψη, μπορείς να καταλάβεις πως σιγά- σιγά αναπτύχθηκες μέσα μου και επέλεξες να παραμείνεις, αφού βρήκες έναν φιλόξενο και θετικά διακείμενο προς εσένα χώρο… 

Ψυχολογική ανάλυση του εγωισμού, κατά τον Φρομ

«Βρισκόμαστε αντιμέτωποι με την αντίφαση πως ο σύγχρονος άνθρωπος πιστεύει για τον εαυτό του ότι κινητοποιείται από το συμφέρον του ενώ στην πραγματικότητα η ζωή του είναι αφοσιωμένη σε στόχους που δεν είναι δικοί του, με τον ίδιο τρόπο ο Καλβίνος ένιωθε πως ο μοναδικός σκοπός της ανθρωπινης ύπαρξης είναι να μην είναι ο εαυτός του αλλά η δόξα του θεού. Επιχειρήσαμε να δείξουμε πως ο εγωισμός προέρχεται από την έλλειψη επιβεβαίωσης και αγάπης για τον αληθινό εαυτό, με άλλα λόγια, για το ανθρώπινο ον στην ολότητά του, με όλες του τις δυνατότητες. Ο εαυτός, για το συμφέρον του οποίου δρα ο σύγχρονος άνθρωπος, είναι ένας κοινωνικός εαυτός, ένας εαυτός που στην ουσία του συγκροτείται από τον ρόλο τον οποίο υποτίθεται ότι θα παίξει το άτομο και ο οποίος στην πραγματικότητα είναι απλώς η υποκειμενική μεταμφίεση της αντικειμενικής κοινωνικής λειτουργίας του άνθρωπου στην κοινωνία. Ο σύγχρονος εγωισμός είναι η απληστία που προέρχεται από τη ματαίωση του αληθινού εαυτού  και του οποίου αντικείμενο είναι  κοινωνικός εαυτός. Ενώ ο σύγχρονος άνθρωπος χαρακτηρίζεται από υπερβολική προσοχή απέναντι στον εαυτό του, στην πραγματικότητα και έχει υποβιβαστεί σε ένα μόνο τμήμα του πλήρους εαυτού- νόηση και δύναμη βούλησης-, έχοντας αποκλείσει όλα τα άλλα μέρη της συνολικής προσωπικότητας. Ακόμη και αν αυτό αληθεύει, η συνεχώς αυξανόμενη κυριαρχία της φύσης δεν κατέληξε σε μια αυξανόμενη δύναμη και του ατομικού εαυτού; 

Αυτό αληθεύει σε κάποιο βαθμό, και μάλιστα στον βαθμό που αληθεύει αφορά στη θετική πλευρά της ανάπτυξης του ατόμου, της οποίας το ίχνος δεν πρέπει να χάσουμε. Παρόλο όμως που ο άνθρωπος έφτασε σε αξιοσημείωτο βαθμό κυριαρχίας πάνω στη φύση, η κοινωνία δεν ελέγχει τις ίδιες τις δυνάμεις που δημιούργησε. Η ορθολογικότητα του συστήματος παραγωγής από τεχνική άποψη συνοδεύεται από την ανορθολογικότητα του συστήματος παραγωγής μας από κοινωνική σκοπιά. Οικονομικές κρίσεις, ανεργία, πόλεμοι κυβερνούν το  ανθρώπινο πεπρωμένο. Ο άνθρωπος έφτιαξε τον κόσμο του: έφτιαξε εργοστάσια και σπίτια, παράγει αυτοκίνητα και ρούχα, καλλιεργεί σιτάρι και φρούτα. Αλλά έχει αποξενωθεί από το προϊόν των ίδιων του των χεριών, δεν είναι πια πραγματικά κυρίαρχος του κόσμου τον οποίο δημιούργησε, αντιθέτως, αυτός ο κόσμος που φτιάχτηκε από τον άνθρωπο έγινε και δεσπότης του, και ο ίδιος υποκλίνεται μπροστά του πασχίζοντας να τον εξευμενίσει ή να τον χειραγωγήσει όσο περισσότερο μπορεί. Η εργασία των ίδιων του των χεριών έγινε ο Θεός του. Δείχνει να οδηγείται από το ατομικό συμφέρον του, όμως στην πραγματικότητα ο συνολικός του εαυτός, με όλες του τις συγκεκριμένες δυνατότητες, έχει γίνει ένα εργαλείο για τους σκοπούς της μηχανής που τα ίδια του τα χέρια κατασκεύασαν. Διατηρεί την ψευδαίσθηση πως είναι το κέντρο του κόσμου, και όμως διακατέχεται από ένα έντονο αίσθημα μηδαμινότητας και αδυναμίας, την οποία οι πρόγονοί του δεν ένιωθαν παρά μόνο απέναντι στον Θεό. 

Το αίσθημα απομόνωσης και αδυναμίας του σύγχρονου ανθρώπου εντείνεται ακόμη περισσότερο εξαιτίας του χαρακτήρα που έχουν προσλάβει οι ανθρώπινες σχέσεις. Η συγκεκριμένη σχέση του ενός ατόμου με ένα άλλο έχει χάσει τον άμεσο και ανθρώπινο χαρακτήρα της και έχει αποκτήσει ένα πνεύμα χειρισμού και χρησιμοθηρίας. Σε όλες τις κοινωνικές και προσωπικές σχέσεις οι νόμοι της αγοράς είναι ο κανόνας. Είναι ολοφάνερο πως η σχέση ανάμεσα στους ανταγωνιστές πρέπει να βασίζεται στην αμοιβαία ανθρώπινη αδιαφορία. Διαφορετικά, όλοι τους θα παρέλυαν απέναντι στην εκπλήρωση των οικονομικών τους καθηκόντων- να μάχονται εναντίον όλων των άλλων και να μη διστάζουν ακόμη και να καταστρέψουν στην πράξη ο ένας τον άλλο, αν είναι απαραίτητο.  

Όχι μόνο οι οικονομικές, αλλά και οι προσωπικές σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων έχουν αποκτήσει αυτόν τον χαρακτήρα της αλλοτρίωσης, αντί για σχέσεις μεταξύ ανθρώπινων όντων, αποκτούν τον χαρακτήρα σχέσεων μεταξύ πραγμάτων. Ίσως όμως η πλέον σοβαρή και ολέθρια έκφραση αυτού του πνεύματος χρησιμοθηρίας και αλλοτρίωσης να είναι η σχέση του ατόμου προς τον ίδιο του τον εαυτό. Ο άνθρωπος δεν πουλά μόνο εμπορεύματα, πουλά επίσης και τον εαυτό του και αισθάνεται αυτόν τον εαυτό σαν εμπόρευμα. Ο χειρώνακτας εργάτης πουλά τη φυσική του ενέργεια, ο επιχειρηματίας, ο γιατρός, ο υπάλληλος του κλήρου πουλούν την προσωπικότητα του. Πρέπει να διαθέτουν μια προσωπικότητα αν θέλουν να πουλήσουν τα προϊόντα τους ή τις υπηρεσίες τους. Αυτή η προσωπικότητα θα πρέπει να είναι ευχάριστη, συγχρόνως όμως ο κάτοχός της πρέπει να συγκεντρώνει και πλήθος άλλων προσόντων: πρέπει να έχει ενέργεια, πρωτοβουλία, το ένα ή το άλλο, ανάλογα με αυτά που απαιτεί η ιδιαίτερη θέση του. […] Σήμερα παρατηρείται μια εξάρτηση της αυτοεκτίμησης από την επιτυχία της προσωπικότητας. Από αυτή εξαρτάται όχι μόνο το αν θα προσχωρήσει κανείς στα πρακτικά ζητήματα, αλλά επίσης κατά πόσο μπορεί να διατηρήσει κάποιος την αυτοεκτίμησή του ή να πέσει στην άβυσσο των αισθημάτων κατωτερότητας».

Απόσπασμα από τον Έριχ Φρομ. Ο φόβος μπροστά στην ελευθερία. Αθήνα: Διόπτρα, σελ. 142-145.