Συνέπεια ή τιμωρία: Ανάγκη για πειθαρχία και όρια στα παιδιά

Το παιδί έχει ανάγκη από κανόνες και όρια ώστε να μάθει πώς να συμπεριφέρεται. Το παιδί θα πρέπει να μάθει τρόπους συμπεριφοράς προς τους άλλους, που είναι κοινωνικά αποδεκτοί, χρησιμοποιώντας κατανόηση και συμπάθεια. 

Το παιδί έχει ανάγκη από πειθαρχία, ώστε να μπορέσει να οριοθετήσει τον εαυτό του και το χώρο μέσα στον οποίο ζει, να νιώθει ασφάλεια και να μπορεί σταδιακά να αυτονομείται κάνοντας τα δικά του βήματα. Μέσα από την καθοδήγηση και διαπαιδαγώγηση των γονέων το παιδί μαθαίνει να διαχειρίζεται τα συναισθήματά του. Το παιδί υιοθετεί συμπεριφορές και τρόπους που βλέπει στο περιβάλλον του και κυρίως στους γονείς που αποτελούν από τα πιο βασικά πρότυπα όταν το παιδί είναι σε μικρή ηλικία. 

Από πολύ μικρή ηλικία είναι σημαντικό να μην ξεχνάμε ότι πρέπει να:

• Είμαστε ειλικρινείς ως προς την έκφραση των συναισθημάτων μας
• Διαχειριζόμαστε τα συναισθήματά μας λειτουργώντας ως πρότυπο για το παιδί
• Βάζουμε όρια, χωρίς να θεωρεί το παιδί ότι γίνεται με τιμωρητικό ή εκδικητικό τρόπο
• Ανταμείβουμε τις καλές συμπεριφορές
• Είμαστε σαφείς και ξεκαθαρίζουμε τους κανόνες που θέτουμε
• Χρησιμοποιούμε επιχειρήματα για να στηρίξουμε τους κανόνες που θέτουμε
• Λειτουργούμε ως πρότυπο όσον αφορά τις συμπεριφορές που θα εκδηλώσει το παιδί
• Είμαστε σταθεροί στους κανόνες που έχουμε σαν οικογένεια, ακολουθώντας μια κοινή γραμμή με το/ τη σύζυγο
• Είμαστε κοντά στο παιδί συναισθηματικά, καλύπτοντας μία από τις πιο σημαντικές του ανάγκες.

Αν εξετάσουμε τα υπέρ και τα κατά της συνέπειας και της τιμωρίας καταλήγουμε στα εξής:

Η τιμωρία και η χρησιμοποίηση τιμωρητικών συμπεριφορών δημιουργεί περισσότερο αρνητικές συμπεριφορές παρά θετικές. 

Το παιδί χρειάζεται κυρίως να ενισχύουμε τις θετικές συμπεριφορές του και να το κάνουμε να κατανοεί τις συνέπειες που έχουν για το ίδιο ή για τους άλλους οι συμπεριφορές που υιοθετεί.  

Η πειθαρχία είναι απαραίτητη για την ορθή ανάπτυξη του παιδιού. Για να μπορέσουμε να θέσουμε κάποιους κανόνες και να βάλουμε κάποια όρια θα πρέπει οι παρεκκλίσεις από αυτά να έχουν κάποιες συνέπειες. Η πειθαρχία είναι απαραίτητη για την άρτια ανάπτυξη της προσωπικότητας, ενώ επιδρά θετικά στην αυτοεκτίμηση του παιδιού. 

Όταν οι συμπεριφορές του παιδιού παρεκκλίνουν από αυτό που εμείς θεωρούμε ορθό έχουμε δύο επιλογές: τιμωρία ή συνέπεια;

Η τιμωρία δεν είναι λογική και συνήθως δεν συνδέεται με την πράξη ή συμπεριφορά του παιδιού. Το παιδί την αντιλαμβάνεται ως μια επιβολή εξουσίας από τους μεγάλους, με αποτέλεσμα να ξεκινά μια κόντρα- ένας ανταγωνισμός για το ποιος θα επικρατήσει και θα κερδίσει. Η τιμωρία δεν συμβάλλει σε αλλαγή και βελτίωση της συμπεριφοράς, καθώς δεν παρέχει μια άμεση σύνδεση ανάμεσα στην συμπεριφορά του παιδιού και την επιβολή τιμωρίας από τον γονιό. Επίσης, η τιμωρία διαμεσολαβεί στη σχέση ανάμεσα στο γονιό και το παιδί και δημιουργεί προβλήματα και συγκρούσεις.

Μέσα από τις συνέπειες στόχος είναι να κατανοήσει το παιδί ότι κάθε συμπεριφορά του έχει κάποιες συνέπειες, τις οποίες καλείται το ίδιο να επωμιστεί. Κι αυτό σημαίνει και διαπαιδαγώγηση- αγωγή- μάθηση. Το παιδί θα μάθει και θα υιοθετήσει σωστές συμπεριφορές μέσα από την εμπειρία του και την αλληλεπίδραση με τους σημαντικούς άλλους. Οι γονείς αποτελώντας το βασικό πρότυπο για τα παιδιά θα πρέπει να είναι δίπλα τους με υποστηρικτικό και ενθαρρυντικό και όχι με τιμωρητικό και επικριτικό τρόπο, θα πρέπει να έχουν ένα φιλικό και όχι εχθρικό ύφος.

Άνθρωποι «χωρίς συναισθήματα»; - Αλεξιθυμία

Κάποιοι άνθρωποι στέκονται σιωπηλοί και δεν αντιδρούν όταν καλούνται να εκφράσουν συναισθήματα, όταν πρέπει να συμπεριφερθούν συναισθηματικά. Μπορεί να είναι ευγενικοί, έξυπνοι, με χιούμορ και γνώσεις, αλλά δυσκολεύονται τόσο πολύ να εμπλακούν σε συναισθηματικές καταστάσεις. Συνήθως, φαίνονται απαθείς και αδιάφοροι, ενώ κάποιες φορές γίνονται και αμυντικοί ή αντιδραστικοί, στην προσπάθειά τους να αποφύγουν τέτοιου είδους καταστάσεις, με αποτέλεσμα να απομονώνονται συναισθηματικά και να νιώθουν όλο και μεγαλύτερη δυσκολία να διαχειριστούν τα συναισθήματά τους. 

Είναι πολύ δύσκολο για τα ίδια τα άτομα να μιλήσουν ανοιχτά για τα συναισθήματά τους. Όσο λιγότερο μιλάς για τα συναισθήματά σου τόσο πιο λίγο ασχολείσαι με αυτά, οπότε δεν δίνεις στον εαυτό σου την ευκαιρία να έρθει σε επαφή μαζί τους, να τα αναγνωρίσει και να τα εκφράσει, να έχει επίγνωση και να μπορεί να τα επεξεργαστεί. 

Η εμφάνιση μιας συναισθηματικά επίπεδης συμπεριφοράς είναι γνωστή ως αλεξιθυμία, που σημαίνει απουσία συγκίνησης. Πρόκειται για ανθρώπους που δεν μπορούν ναν βρουν τις λέξεις για να εκφράσουν τα συναισθήματά τους, χωρίς να σημαίνει πως δεν έχουν καθόλου συναισθήματα. Επομένως, δεν είναι ανύπαρκτα τα συναισθήματα, απλά το άτομο είναι ανίκανο να τα εκφράσει με λέξεις. Συνήθως, δεν μπορεί να περιγράψει ούτε τα συναισθήματα που βιώνει και ενδεχομένως τα αντιλαμβάνεται μέσα από το σώμα του. Μπορεί να κλάψει και να μην μπορεί να προσδιορίσει την αιτία που προκάλεσε το κλάμα. Νιώθει έντονη σύγχυση όταν καλείται να περιγράψει το πώς νιώθει, ενώ νιώθει την ανάγκη να αποφύγει την επαφή με τα συναισθήματά του.

Οι αλεξιθυμικοί νιώθουν ιδιαίτερα μπερδεμένοι και σε σύγχυση όχι μόνο για τα δικά τους συναισθήματα, αλλά και λόγω των συναισθημάτων που τους εκφράζουν οι άλλοι. Αυτό αποτελεί μια βασική αιτία για την εμφάνιση δυσκολιών στις διαπροσωπικές τους σχέσεις και την επικοινωνία με τους άλλους. Δεν μπορούν να απαντήσουν τι είδους συναισθήματα νιώθουν αυτή τη στιγμή ή τι συναισθήματα τους έχει προκαλέσει μια συγκεκριμένη κατάσταση. Δεν είναι ποτέ σίγουροι ποιες είναι οι κατάλληλες λέξεις με τις οποίες θα μπορούσαν να περιγράψουν τα συναισθήματά τους. Ακόμη και όταν παρατηρούν άλλους ανθρώπους που νιώθουν ψυχικό πόνο ή κατάθλιψη, δεν μπορούν να φανταστούν πώς ακριβώς νιώθουν.  

 Οι δυσκολίες που εμφανίζουν στο να κατανοήσουν, να εκφράσουν και να περιγράψουν τα συναισθήματά τους δεν επιτρέπουν στα άτομα αυτά να αναπτύξουν βαθιά συναισθήματα και να καλλιεργήσουν βαθιές συναισθηματικές σχέσεις. Πολλές φορές απορούν όταν έρχονται αντιμέτωποι με άλλους ανθρώπους που εκφράζουν τη δυσαρέσκειά τους για τη συμπεριφορά που εκδηλώνουν, ενώ οι ίδιοι δεν μπορούν να καταλάβουν την αιτία. Εξαιτίας των δυσκολιών που έχουν με τα συναισθήματα συνήθως προτιμούν να κάνουν σωματικές δραστηριότητες με τους φίλους τους παρά να χρειάζεται να εμπλακούν σε συναισθηματικές εμπειρίες και εκφράσεις. Ακόμη, πρόκειται για άτομα που δυσκολεύονται να κάνουν όνειρα και να χρησιμοποιήσουν τη φαντασία τους ώστε να εμπλουτίσουν την καθημερινότητά τους.

Ουσιαστικά, το άτομο με αλεξιθυμία στερείται της κατανόησης και αναγνώρισης των συναισθημάτων του και ότι αυτό συνεπάγεται: δεν μπορεί να νιώσει, δεν ξέρει τι νιώθει, δεν κάνει όνειρα και δεν αντλεί ευχαρίστηση από αυτά που νιώθει, δεν μπορεί να κατανοήσει τα συναισθήματα των άλλων και πολλές φορές αδυνατεί να ερμηνεύσει και ορισμένες συμπεριφορές τους. Ακόμη και οι προσωπικές επιλογές στηρίζονται περισσότερο στις αρχές και στα πρέπει, παρά στα συναισθήματα και στα θέλω του ατόμου. Ο κόσμος των συναισθημάτων φαίνεται στο άτομο σαν ένας μπερδεμένος λαβύρινθος, από τον οποίο είναι ανέφικτο να βγεις. Κάθε συναισθηματικό ζήτημα προκαλεί σύγχυση, μπερδέματα και οδηγεί σε ένα θολό τοπίο, που είναι δύσκολο να περιγραφεί με λέξεις, να εκφραστεί και να γίνει κατανοητό.

Συναισθηματική νοημοσύνη: κύριες διαστάσεις της

Τα συναισθήματα αποτελούν προτροπές για δράση, «στιγμιαία σχέδια για την αντιμετώπιση της ζωής που η εξέλιξη έχει σταλάξει μέσα μας» (Goleman, 2011). Τα συναισθήματα μας οδηγούν σε πράξεις, μας κινητοποιούν και επιτελούν ένα συγκεκριμένο ρόλο. Όμως, στους ενήλικες ορισμένες φορές παρατηρείται ότι κάποια συναισθήματα είναι αποκομμένα από τη φυσιολογική τους αντίδραση.   Είναι ιδιαίτερα σημαντικό να μπορούμε να αναγνωρίζουμε και να διαχειριζόμαστε τα συναισθήματά μας, αλλά και να έχουμε κίνητρα για να κινητοποιούμε τον εαυτό μας. Η συναισθηματική νοημοσύνη (EQ) έχει βρεθεί ότι παίζει καθοριστικό ρόλο στην κατάκτηση της επιτυχίας και της ευτυχίας, συμβάλλοντας σε ποσοστό 80-95%, ενώ μικρότερη είναι η συμβολή της νοημοσύνης (IQ).

Τα βασικά χαρακτηριστικά της συναισθηματικής νοημοσύνης είναι:

Αυτοεπίγνωση:

Να παρατηρείς τον εαυτό σου

Να αναγνωρίζεις τα συναισθήματά σου και τις ανάγκες σου

Να κατανοείς τη σχέση ανάμεσα σε σκέψεις, συναισθήματα και συμπεριφορές

Να αντιλαμβάνεσαι τη διάθεσή σου και τις σκέψεις σου σχετικά με τη διάθεσή σου

Να έχεις και να χρησιμοποιείς ένας λεξιλόγιο συναισθημάτων

Η αυτοεπίγνωση βοηθάει ώστε να μην παρασύρεται το άτομο από τα συναισθήματά του. Μέσα από την αυτοπαρατήρηση υπάρχει η δυνατότητα μιας ήρεμης αντίληψης των πιο έντονων συναισθημάτων.

Ικανότητα λήψης αποφάσεων και επίλυση προβλημάτων

Να αναγνωρίζεις τους στόχους, τις επιλογές και τις συνέπειες αυτών

Να σκέφτεσαι πριν προχωρήσεις στη δράση

Διαχείριση των συναισθημάτων

Να ελέγχεις τους φόβους, τα άγχη, το θυμό και τη θλίψη.

Να χρησιμοποιείς την ορθολογική σκέψη

Να συνειδητοποιείς τι υπάρχει πίσω από τα συναισθήματα

Να έχεις επίγνωση του εσωτερικού διαλόγου για τα συναισθήματα

Ενσυναίσθηση

Να μπορείς να μπεις στη θέση του άλλου

Να κατανοείς τα συναισθήματα και τα προβλήματα των άλλων, μέσα από τη δική τους οπτική γωνία

Να σέβεσαι ότι ο κάθε άνθρωπος βιώνει με διαφορετικό τρόπο τις καταστάσεις και νιώθει διαφορετικά συναισθήματα από τους άλλους

«Όσο πιο ανοιχτοί είμαστε στις ίδιες μας τις συγκινήσεις, τόσο πιο ικανοί είμαστε στο να αντιλαμβανόμαστε τα συναισθήματα».

Επικοινωνία

Να εκφράζεις με αποτελεσματικό τρόπο τα συναισθήματά σου

Να ακούς τους άλλους (καλός ακροατής)

Να στέλνεις θετικά μηνύματα

Ρήξη της αυτοαπομόνωσης

Να εκτιμάς την ειλικρινή έκφραση των συναισθημάτων των άλλων

Να υπάρχει εμπιστοσύνη στις διαπροσωπικές σχέσεις

Ενόραση

Να εντοπίζεις τα κίνητρα και τα πρότυπα που υπάρχουν στη συναισθηματική σου ζωή και στις αντιδράσεις σου

Αυτοαποδοχή

Να νιώθεις υπερηφάνεια για τον εαυτό σου, τους στόχους σου, τις επιτυχίες και τα όνειρά σου

Να βλέπεις και να αντιμετωπίζεις τον εαυτό σου μέσα από ένα θετικό πρίσμα

Να αναγνωρίζεις τα δυνατά και τα αδύνατα στοιχεία σου

Προσωπική υπευθυνότητα

Να αναλαμβάνεις την ευθύνη των πράξεων σου

Να αναγνωρίζεις τις συνέπειες των αποφάσεων και των πράξεών σου

Να αποδέχεσαι τα συναισθήματα που νιώθεις

Να φέρεις εις πέρας όλα όσα αναλαμβάνεις

Διεκδικητική στάση

Να γνωρίζεις και να καθορίζεις τα όρια του εαυτού σου και τα όρια στις σχέσεις με τους άλλους

Να εκφράζει τα συναισθήματα και τους προβληματισμούς σου

Να διεκδικείς τα δικαιώματα χωρίς εντάσεις και θυμό

Λύση συγκρούσεων

Να μπορείς να λύσεις μια διαφωνία χωρίς προσβολές ή επιθετικότητα

Να σέβεσαι τις επιλογές των άλλων

  

Goleman, Daniel. (2011). Η συναισθηματική νοημοσύνη. Αθήνα: Πεδίο.

Καταπιεσμένα συναισθήματα

Άνθρωποι με καταπιεσμένα συναισθήματα νιώθουν να πνίγονται από τα ίδια τους τα συναισθήματα και από τις ίδιες τους τις σκέψεις, νιώθουν ότι δεν μπορούν να απαλλαγούν αυτό αυτά. Ουσιαστικά, αισθάνονται έρμαια των συναισθημάτων τους. Δεν μπορούν να χειριστούν τα συναισθήματά τους και βιώνουν συχνές μεταπτώσεις της διάθεσης. Έχουν ελάχιστη επίγνωση των συναισθημάτων τους και συχνά χάνονται μέσα σε αυτά, χωρίς να μπορούν να βρουν μια διέξοδο. Πολλές φορές προτιμούν να παραβλέψουν τα συναισθήματά τους, παρά να βρουν τρόπο να τα αναγνωρίσουν και να τα διαχειριστούν. Μάλλον είναι πιο εύκολο να αφήσουμε στην άκρη ότι μας δυσκολεύει, να το καλύψουμε και να καταπιέσουμε μέσα μας, παρά να προσπαθήσουμε να εξωτερικεύσουμε αυτά που νιώθουμε. Τόσο η έκφραση των συναισθημάτων όσο και η καταπίεση αυτών έχει κάποιες επιπτώσεις. Όμως, η καταπίεση των συναισθημάτων έχει αρκετά μεγάλο κόστος και μας καταστρέφει εσωτερικά, μας κάνει να αισθανόμαστε συντετριμμένοι και συναισθηματικά ανεξέλεγκτοι.

Το βασικό χαρακτηριστικό στα καταπιεσμένα συναισθήματα είναι ότι προσπαθούμε να πείσουμε και τον ίδιο μας τον εαυτό ότι δεν υπάρχουν αυτά τα συναισθήματα, ότι δεν νιώθουμε κάτι. Ωστόσο, ακόμη και όταν τα συναισθήματα θεωρούμε ότι βρίσκονται στην ανυπαρξία συνεχίζουν να μας επηρεάζουν. Η καταπίεση αυτή μπορεί να προκαλέσει ένταση και συγκρούσεις, ενώ μπορεί να γίνει αρκετά καταστροφική για το ίδιο το άτομο. Όσο πιο πολύ καταπιέζουμε τα συναισθήματά μας, τόσο λιγότερη επίγνωση έχουμε για αυτά, με αποτέλεσμα να δυσκολευόμαστε να τα χειριστούμε. Επίσης, τα καταπιεσμένα συναισθήματα είναι δύσκολο να τα φέρουμε σε συνειδητό επίπεδο και να τα εκφράσουμε, ενώ καταναλώνουν ενέργεια χωρίς να μπορούμε να απελευθερωθούμε από αυτά ή να τα ξεπεράσουμε. 

Τα καταπιεσμένα συναισθήματα προκαλούν μια συναισθηματική κενότητα, καθώς σε συνειδητό επίπεδο το άτομο αρνείται την πραγματική διάσταση του συναισθήματος και αφήνει τα συναισθήματα ανεξέλεγκτα να δρουν όμως σε ένα καλυμμένο επίπεδο, στο οποίο δεν έχει άμεση πρόσβαση. 

Τα άτομα με καταπιεσμένα συναισθήματα συγκεντρώνουν ορισμένα ενδεικτικά στοιχεία, όπως δυσκολία να κλάψουν ελεύθερα, δυσκολία να γελάσουν με την καρδιά τους, δυσκολία να ανοιχτούν συναισθηματικά σε άλλα άτομα, δυσκολία να εκφράσουν πώς νιώθουν και δυσκολία να αναγνωρίσουν τα συναισθήματά τους. Επίσης, τα άτομα με καταπιεσμένα συναισθήματα είναι αρκετά μυστικοπαθή και κλειστά. Αποφεύγουν να μοιραστούν σκέψεις, απόψεις και συναισθήματά τους, ενώ έχουν ανεξήγητη διάθεση. Δεν μπορούν εύκολα να διαχειριστούν έντονα συναισθήματα, όπως ο θυμός και η στεναχώρια. 

Συνήθως, πρόκειται για άτομα που ανακαλούν από την παιδική τους ηλικία κυρίως θετικές εμπειρίες, καθώς τα αρνητικά συναισθήματα και γεγονότα τα έχουν καταπιέσει και τα έχουν τοποθετήσει σε μη συνειδητό επίπεδο. Αυτή η καταπίεση των συναισθημάτων οδηγεί σε μια παραμόρφωση της πραγματικότητας. 

Τα άτομα που αγνοούν τα συναισθήματά τους δεν μπορούν να κατανοήσουν τις σκέψεις και τη συμπεριφορά τους, με αποτέλεσμα για οτιδήποτε συμβαίνει να κατηγορούν άλλους ανθρώπους ή να ενοχοποιούν διάφορες καταστάσεις χωρίς να αναλαμβάνουν καμία ευθύνη. Έτσι, το άτομο δεν μπορεί να επιλύσει προβλήματα που εμφανίζονται και δεν μπορεί να λάβει ικανοποίηση ότι κι αν κάνει. 

Τα καταπιεσμένα συναισθήματα που ούτε εμείς οι ίδιοι δεν θέλουμε να αναγνωρίσουμε και να παραδεχτούμε μεταμφιέζονται και κάνουν την εμφάνισή τους χωρίς να μπορούμε να τα συνδέσουμε με πραγματικά γεγονότα και καταστάσεις. 

Για να μπορέσουμε να μειώσουμε τα καταπιεσμένα συναισθήματα θα πρέπει να είμαστε ανοιχτοί σε αυτά, να τα συνειδητοποιούμε και να τα εκφράζουμε, να τα παραδεχόμαστε στον εαυτό μας και τους άλλους. Όσο πιο πολύ προσοχή δίνουμε στα συναισθήματά μας τόσο πιο εύκολο είναι να τα γνωρίζουμε και να μπορούμε να έχουμε επαφή μαζί τους. Οπότε βασικός μας στόχος είναι να ΣΥΝΕΙΔΗΤΟΠΟΙΟΥΜΕ και να ΑΠΟΔΕΧΟΜΑΣΤΕ τα συναισθήματά μας, να τα μοιραζόμαστε και να τα εκφράζουμε…